Οι περισσότεροι κάτοικοι του Πεκίνου θυμούνται την εποχή που η πόλη έμοιαζε με το Λονδίνο του Ντίκενς. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, τα νοσοκομεία κατακλύζονταν από ασθενείς με καρδιακά και αναπνευστικά προβλήματα που συνδέονταν με τη ρύπανση. Οι θάνατοι εκτοξεύθηκαν. Η αιθαλομίχλη ήταν τόσο πυκνή που η περιορισμένη ορατότητα προκαλούσε καραμπόλες στους δρόμους. Λιμάνια και γέφυρες παρέμεναν κλειστά για μέρες, οι θαλάσσιες μεταφορές αναστέλλονταν και οι πτήσεις ακυρώνονταν.
«Παίζαμε ποδόσφαιρο 5x5 με τον παράλογο κανόνα ότι ήταν εντάξει αν τα σωματίδια PM2.5 ήταν κάτω από 400», λέει ο Tom Pattinson, πρώην διευθυντής του Time Out Beijing. Οτιδήποτε πάνω από 300 θεωρείται επικίνδυνο. «Όμως ο πραγματικός λόγος που σταματούσαμε ήταν ότι δεν βλέπαμε πλέον τη μπάλα, πόσο μάλλον ο ένας τον άλλον».
Ενώ οι αξιωματούχοι σε πόλεις όπως το Πεκίνο και η Σαγκάη προσπαθούσαν να συγκρατήσουν τη δυσαρέσκεια δημοσιοποιώντας επίπεδα ρύπανσης εντός των επίσημων ορίων, οι ΗΠΑ τοποθέτησαν δικούς τους μετρητές στις στέγες πρεσβειών και προξενείων, δημοσιεύοντας δεδομένα που διέψευδαν τις επίσημες μετρήσεις.
Όταν η δημόσια κριτική στο διαδίκτυο εξερράγη το 2013, η Λαϊκή Ημερησία, η εφημερίδα του καθεστώτος, παραδέχθηκε τελικά ότι η ρύπανση από μικροσωματίδια PM2.5 —τα οποία εισέρχονται στην κυκλοφορία του αίματος— είχε φτάσει στο συγκλονιστικό επίπεδο των 900 µg/m³ στο Πεκίνο, δηλαδή 3.500% πάνω από τα ασφαλή όρια. Αυτή η δραματική παραδοχή, εγκεκριμένη από τον Πρόεδρο Σι, ο οποίος είχε αναλάβει την ηγεσία λιγότερο από δύο μήνες πριν, άλλαξε τα δεδομένα.
Ο πόλεμος του Σι κατά της ρύπανσης ονομάστηκε επίσημα «μάχη για τους γαλάζιους ουρανούς». Σήμερα, οι επισκέπτες της κινεζικής πρωτεύουσας θεωρούν τον καθαρό ουρανό δεδομένο. Από το 2013, τα επίπεδα των PM2.5 μειώθηκαν σχεδόν κατά 70%, ενώ ο δήμαρχος αποκάλυψε πρόσφατα ότι η πόλη κατέγραψε ρεκόρ 344 ημερών καθαρού αέρα κατά το τελευταίο έτος αναφοράς.
Ωστόσο, το κόστος για τη δημόσια υγεία υπήρξε ακραίο: μεταξύ 2001 και 2019 εκτιμάται ότι σημειώθηκαν 44 εκατομμύρια θάνατοι σχετιζόμενοι με τη ρύπανση. Για τον Σι, το θέμα ήταν και προσωπικό· ζώντας στο συγκρότημα Τζονγκνανχάι, ο ίδιος και η οικογένειά του βίωναν τις πλέον αποπνικτικές συνθήκες της πόλης. Αναλυτές πιστεύουν ότι και οι αναμνήσεις του από την εποχή που εργαζόταν ως «μορφωμένος νέος» στην ύπαιθρο κατά την Πολιτιστική Επανάσταση λειτούργησαν ως κίνητρο για την πράσινη ατζέντα του.
Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, η επιχείρηση χρηματοδοτήθηκε αρχικά με 230 δισεκατομμύρια ευρώ, ποσό που αργότερα ξεπέρασε τα 460 δισεκατομμύρια. Ο καθηγητής Guojun He εκτιμά ότι το συνολικό κόστος κυμαίνεται μεταξύ ενός και δύο τρισεκατομμυρίων ευρώ. Περισσότερες από 80.000 ρυπογόνες επιχειρήσεις έκλεισαν ή μετεγκαταστάθηκαν, ενώ δεκάδες χιλιάδες αξιωματούχοι κινητοποιήθηκαν για να πατάξουν τις παραβιάσεις των κανονισμών.
Τσιμέντο και αμμοθύελλες
Μία από τις μεγαλύτερες πηγές ρύπανσης ήταν η παραγωγή τσιμέντου. Μεταξύ 2011 και 2013, η Κίνα χρησιμοποίησε 6,6 δισεκατομμύρια τόνους σκυροδέματος για την κατασκευαστική της έκρηξη —περισσότερο από όσο χρησιμοποίησαν οι ΗΠΑ σε ολόκληρο τον 20ό αιώνα. Παράλληλα, οι βόρειες πόλεις μαστίζονταν από αμμοθύελλες από τις ερήμους Γκόμπι και Τακλαμακάν. Για την αντιμετώπιση αυτού, η Κίνα έχει φυτέψει σχεδόν 70 δισεκατομμύρια δέντρα από το 1978, δημιουργώντας ένα «Σινικό Πράσινο Τείχος» μήκους 2.800 μιλίων.
Ο καθαρότερος αέρας είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τις εκπομπές άνθρακα. Η Κίνα στοχεύει στην κορύφωση των εκπομπών το 2030 και στην ανθρακική ουδετερότητα έως το 2060. Η χρήση άνθρακα στην παραγωγή ενέργειας μειώθηκε από 60% το 2011 σε 48,2% πέρυσι. Στα μεγάλα αστικά κέντρα, τα ηλεκτρικά οχήματα (EV) αποτελούν πλέον το 12% του συνόλου, καθώς η απόκτηση άδειας για βενζινοκίνητο αυτοκίνητο στο Πεκίνο απαιτεί συμμετοχή σε κλήρωση με πιθανότητες λιγότερες από μία στις χίλιες.
Οι προκλήσεις παραμένουν
Παρά την πρόοδο, τα δεδομένα δεν είναι μόνο θετικά. Τα «ασφαλή» όρια PM2.5 στην Κίνα παραμένουν υψηλότερα (35 µg/m³) σε σχέση π.χ. με το Λονδίνο (16 µg/m³), ενώ παρατηρείται αύξηση του όζοντος, ενός αερίου εξαιρετικά επιβλαβούς για την υγεία. Ο ΠΟΥ εκτιμά ότι η ρύπανση εξακολουθεί να προκαλεί ένα εκατομμύριο πρόωρους θανάτους ετησίως στην Κίνα. Επιπλέον, υπήρξε μια «μετατόπιση» της ρύπανσης: ενώ οι πλούσιες περιοχές καθάρισαν, φτωχότερες περιοχές στα δυτικά παρουσίασαν αύξηση, καθώς υποδέχθηκαν τις βιομηχανίες που αναγκάστηκαν να μετεγκατασταθούν.
Ο Πρόεδρος Σι δεν έχει κερδίσει ακόμα τη μάχη. Με την οικονομία να επιβραδύνεται, υπάρχουν φόβοι για χαλάρωση της επιβολής των μέτρων, ενώ, όπως σημειώνει ο καθηγητής He, τα εύκολα βήματα έγιναν και η συνέχεια θα είναι πολύ δυσκολότερη.
