Η αφρικανική χρυσαφένια αγριόγατα είναι τόσο σπάνια, που για δεκαετίες ακόμα και οι επιστήμονες που εργάζονταν μέσα στο φυσικό της περιβάλλον δεν γνώριζαν καν ότι υπάρχει. Με μέγεθος περίπου διπλάσιο μιας οικιακής γάτας και ζωή κρυμμένη βαθιά στα πυκνά τροπικά δάση της Κεντρικής και Δυτικής Αφρικής, θεωρείται το πιο «απόκρυφο» αιλουροειδές της ηπείρου. Σήμερα, μια διεθνής προσπάθεια επιχειρεί να αποτρέψει τον αφανισμό της — και η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τα δεδομένα.
Η πρώτη φορά που ο Ουγκαντέζος βιολόγος Mwezi Mugerwa είδε τη γάτα ήταν μέσα από μια ασπρόμαυρη, θολή εικόνα κάμερας-παγίδας στο Εθνικό Πάρκο Bwindi. Ούτε ο ίδιος ούτε οι συνάδελφοί του αναγνώριζαν το ζώο — αλλά οι κυνηγοί της περιοχής το ήξεραν καλά, το αποκαλούσαν Embaka και το έβλεπαν συχνά παγιδευμένο σε θηλιές που στήνονταν για άλλα ζώα.
Ανησυχώντας ότι ένα είδος μπορεί να εξαφανιστεί πριν ακόμη το γνωρίσουμε, ο Mugerwa αφιέρωσε τα τελευταία 16 χρόνια στην έρευνά του. Η τελευταία επίσημη αξιολόγηση της IUCN δεν περιλαμβάνει καν εκτίμηση πληθυσμού· τόσο σπάνιο είναι το αιλουροειδές, ώστε ο ίδιος το έχει δει με τα μάτια του μόλις τρεις φορές σε όλη του την καριέρα.
Για να γίνει το πρώτο αξιόπιστο απογραφικό έργο, ίδρυσε το 2019 τη συμμαχία African Golden Cat Conservation Alliance — 46 ερευνητές από 19 χώρες. Το δίκτυο εγκατέστησε τη μεγαλύτερη ενιαία σειρά καμερών-παγίδων που έχει τοποθετηθεί ποτέ για αφρικανικό είδος. Όμως η ανάλυση των χιλιάδων εικόνων ήταν αδύνατο να γίνει χειροκίνητα.
Τότε προέκυψε η καινοτομία: η οργάνωση Panthera ανέπτυξε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που αναγνωρίζει τις χρυσαφένιες αγριόγατες από τα μοναδικά, σχεδόν ανεπαίσθητα μοτίβα στη γούνα τους — όπως γίνεται με τις ρίγες των τίγρεων. Με αυτόν τον τρόπο, για πρώτη φορά μπορούν να διακριθούν τα άτομα ενός πληθυσμού και να καταγραφεί η πυκνότητά του.
Τα πρώτα δεδομένα δείχνουν εξαιρετικά χαμηλές πυκνότητες: σε προστατευόμενες περιοχές της Ουγκάντας και της Γκαμπόν μόλις 16 ζώα ανά 100 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η έρευνα επιβεβαιώνει επίσης τον βαθύ αντίκτυπο της λαθροθηρίας, καθώς περιοχές με αυστηρούς περιορισμούς στο κυνήγι εμφανίζουν έως και 50% μεγαλύτερους πληθυσμούς.
Η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι στοχευμένη θήρευση, αλλά οι παγίδες για κρέας — παγίδες που δεν κάνουν διακρίσεις. Το 2019, μόνο σε τρία δάση της Ουγκάντας καταγράφηκαν 80 χρυσαφένιες γάτες παγιδευμένες, οι περισσότερες κατά λάθος.
Γι’ αυτό ο Mugerwa δημιούργησε το Embaka, το πρώτο κοινοτικό πρόγραμμα προστασίας αφιερωμένο αποκλειστικά στη χρυσαφένια αγριόγατα. Πάνω από 8.000 οικογένειες συμμετέχουν σήμερα, πολλές από τις οποίες ήταν πρώην κυνηγοί. Με αντάλλαγμα βασικές υπηρεσίες — ακόμη και οδοντιατρική φροντίδα — οι κάτοικοι βοηθούν στην τοποθέτηση καμερών, αναφέρουν περιστατικά και μεταφέρουν παραδοσιακές γνώσεις για το είδος.
Η συμμετοχή των κοινοτήτων μειώνει την πίεση από το κυνήγι και, όπως λέει ο Mugerwa, χτίζει μια νέα σχέση ανάμεσα στο είδος και τους ανθρώπους που μοιράζονται το ίδιο δάσος.
Το πρώτο επίσημο πληθυσμιακό μοντέλο για το πιο μυστηριώδες αιλουροειδές της Αφρικής αναμένεται να δημοσιευθεί μέσα στο 2026 — και για πρώτη φορά, η επιστήμη θα έχει μια πραγματική εικόνα για το πόσα από αυτά τα σχεδόν «αόρατα» ζώα έχουν απομείνει.
Με πληροφορίες από CNN
