Ο πόλεμος των σκουπιδιών – Ανταποκρίσεις από τις παγκόσμιες χωματερές
του Αλεξάντερ Κλαπ (εκδ. Δώμα)
Πού πάει ένα σκουπίδι όταν το πετάμε; Γιατί σίγουρα δεν «εξαφανίζεται» ως διά μαγείας… Ποιες χώρες δέχονται τα σκουπίδια μας ή υποχρεώνονται να γίνουν «χωματερές» των ανεπτυγμένων χωρών; Πόσο τοξικές είναι οι ηλεκτρονικές συσκευές που ξεφορτωθήκαμε και ποιοι υφίστανται τις συνέπειες; Πώς χρησιμοποιούν οι πετρελαιοβιομηχανίες την ανακύκλωση για να προωθήσουν την υπερπαραγωγή πλαστικού; Ποιες είναι οι συνέπειες για τον πλανήτη, τα οικοσυστήματά του αλλά κι εμάς τους ίδιους; Ο βραβευμένος δημοσιογράφος και συγγραφέας Αλεξάντερ Κλαπ έκανε στην κυριολεξία «τον γύρο του κόσμου» (ένας μάλιστα «σταθμός» του ήταν το Αιγαίο· άλλωστε τα τελευταία χρόνια ζει στην Ελλάδα), όχι για να κερδίσει κάποιο έπαθλο αλλά για να εντοπίσει τους τόπους και τους ανθρώπους που παραλαμβάνουν εντέλει τα απορρίμματά μας: τοξικά και ηλεκτρονικά απόβλητα, ελαστικά, παλιοσίδερα, (αμέτρητα) πλαστικά… Στο πλαίσιο αυτού του «επικού», αποκαλυπτικού όσο και σοκαριστικού ρεπορτάζ για την παγκόσμια διαχείριση των αποβλήτων και τα τεράστια οικονομικά συμφέροντα που σχετίζονται με αυτή, συνομίλησε με εργάτες, πολιτικούς, επιστήμονες, «μεσίτες» σκουπιδιών, εφοπλιστές, ακτιβιστές και άλλους εμπλεκόμενους για ένα από τα πιο φλέγοντα ζητήματα των καιρών μας – μην ξεχνάμε ότι έχουμε πια «καταφέρει» να γεμίσουμε σκουπίδια ακόμα και το διάστημα.
Η λευκή σκέψη
του Λιλιάν Τυράμ (εκδ. Αντίποδες)
Το λευκό δεν αφορά μόνο το χρώμα του δέρματος της κυρίαρχης σήμερα φυλετικής ομάδας –μιλάμε πάντοτε συμβατικά, δεδομένου ότι τόσο ο όρος «λευκή φυλή» όσο και το ακριβές του περιεχόμενο αμφισβητούνται έντονα– αλλά έναν ολόκληρο τρόπο σκέψης, μια ιδεολογία που έθεσε τους Ευρωπαίους, στους οποίους πρώτιστα αναφέρεται ο συγγραφέας, ως μέτρο σύγκρισης και αξιολογικό κριτήριο των απανταχού λαών και πολιτισμών: «Επί αιώνες αυτός ο τρόπος σκέψης συγκροτεί φυλετικές ιεραρχίες, διαμορφώνει αντιλήψεις και συνήθειες», σημειώνει ο Τυράμ, υπαγορεύοντας κατά συνέπεια σε λευκούς και μη από συμπεριφορές, επιλογές, ιδέες και τρόπους ζωής μέχρι την ίδια τους την αυτοσυνείδηση. «Μόνο η αμφισβήτηση της λευκής σκέψης θα μας επιτρέψει να πετάξουμε τη λευκή μάσκα και να πολεμήσουμε τον ρατσισμό… δεν υπάρχει ουδέτερη αναπαράσταση. Ας διευρύνουμε το πρίσμα μας, ας αλλάξουμε το φαντασιακό μας», προτείνει ο Τυράμ. Γόνος μεταναστών από τη Γουαδελούπη και γνωστός για τις ευαισθησίες και την κοινωνική του δράση, αντλεί υλικό και από τα βιώματά του ως κορυφαίου ποδοσφαιριστή στα ευρωπαϊκά γήπεδα. Είχε μάλιστα αγωνιστεί με την «dream team» της εθνικής ομάδας της Γαλλίας, η οποία κατέκτησε το Μουντιάλ το 1998 και το Πανευρωπαϊκό το 2000, προτού εξελιχθεί σε συγγραφέα και επίτιμο διδάκτορα.
Esteiros - Στα λασποτόπια του Τάγου
του Σοέιρου Περέιρα Γκόμες (εκδ. Μονόκλ)
Ένας από τους σημαντικότερους Πορτογάλους συγγραφείς «συστήνεται» στο ελληνικό κοινό μέσα από αυτό το δυνατό μυθιστόρημα που θεωρείται το κορυφαίο του, στην εξαίρετη μετάφραση του Νίκου Πρατσίνη. Πρωταγωνιστές, μια παρέα «χαμινιών» στα πρόθυρα της ενηλικίωσης και φόντο μια επαρχιακή πόλη τη δεκαετία του ’40, η οποία μπορεί να μη γνώρισε τη φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, καθώς η Πορτογαλία παρέμεινε ουδέτερη, αλλά υπέφερε όπως και όλη η χώρα –με εξαίρεση βέβαια τις προνομιούχες τάξεις– από τη δικτατορία του Σαλαζάρ, ενάντια στην οποία ο συγγραφέας αγωνίστηκε ως μέλος του παράνομου τότε πορτογαλικού ΚΚ. Πίσω από τις παλικαριές, τις σκανταλιές, τα όνειρα, τα πρώτα ερωτικά σκιρτήματα, τις ευκαιριακές δουλειές και τις «κλεφτές» τους ματιές στον κόσμο των ενηλίκων, του οποίου σύντομα θα γίνουν κοινωνοί, ο αναγνώστης διακρίνει μια δυσοίωνη κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα που έμελλε να καθορίσει τη μοίρα της χώρας για δεκαετίες αλλά και την ελπίδα ότι αργά ή γρήγορα η νεολαία θα «εκβιάσει» την Ιστορία να αλλάξει ρότα, όπως συνέβη το 1974 με την «Επανάσταση των Γαριφάλων».
Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία
graphic novel σε επιμέλεια της Marjane Satrapi (εκδ. Επόμενος Σταθμός)
Το σύνθημα των επαναστατημένων γυναικών του Ιράν ενάντια στο θεοκρατικό καθεστώς, κατά την εξέγερση που πυροδότησε ο θάνατος της 22χρονης κουρδικής καταγωγής Τζίνα-Μάχσα Αμινί σε νοσοκομείο της Τεχεράνης, μετά τον άγριο ξυλοδαρμό της από την Αστυνομία Ηθών επειδή δεν φορούσε, υποτίθεται, σωστά τη μαντίλα της –άλλη μια λαϊκή εξέγερση που κατάφεραν τελικά να καταπνίξουν οι μουλάδες– είναι ο τίτλος του θαυμάσιου αυτού συλλογικού graphic novel που έχει επιμεληθεί η σκηνοθέτρια του βραβευμένου animation Persepolis (2007). Τα σκίτσα των ακτιβιστών καλλιτεχνών που συμμετέχουν «ντύνουν» λεκτικά ο πολιτικός επιστήμονας Φαρίντ Βαχίντ, ο δημοσιογράφος Ζαν Πιερ-Πενάν και ο ιστορικός Αμπάς Μιλανί. Απελευθερωτικό κάλεσμα και ιστορική αναδρομή ταυτόχρονα, η έκδοση που επιμελήθηκε στα ελληνικά η Σοφία Σούπαρη μνημονεύει κι άλλες, λιγότερο γνωστές εξεγέρσεις κατά ενός καθεστώτος που εγκαθιδρύθηκε μετά την πτώση του Σάχη, υποσχόμενο ένα καλύτερο μέλλον για τον ιρανικό λαό. Αντί όμως γι’ αυτό, κατέληξε συνώνυμο της βίας, της καταστολής και της διαφθοράς, καταδίωξε, βασάνισε και δολοφόνησε αντιφρονούντες, προοδευτικές γυναίκες και ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους, εξόπλισε «αδελφές» ένοπλες οργανώσεις σε γειτονικές χώρες, υποβάθμισε το φυσικό περιβάλλον και ενέτεινε τις εθνοτικές και κοινωνικές ανισότητες.
Αθλητικά ρούχα, ψυχικά τραύματα, προδότες της τάξης μας
του Ντ. Χάντερ (Εκδόσεις των Συναδέλφων)
Αν το πρώτο βιβλίο του με τίτλο Chav – Αλληλεγγύη από τα υπόγεια ήταν μια σωστή «γροθιά στο στομάχι», το δεύτερο στοχεύει κατευθείαν στην καρδιά και, παρότι ουσιαστικά αποτελεί μια πιο ώριμη και κατασταλαγμένη συνέχεια του πρώτου, στέκεται άνετα και αυτόνομα. Παιδί μιας φτωχής, προβληματικής οικογένειας, και καρπός βιασμού, ο συγγραφέας έγινε προτού καν ενηλικιωθεί κλέφτης, χρήστης ουσιών, «βαποράκι», escort και ό,τι άλλο θα τον βοηθούσε να επιβιώσει αλλά και να στηρίξει τη μητέρα και τις αδελφές του. Εντάχθηκε σε συμμορίες, κοιμόταν όπου έβρισκε, έζησε για χρόνια σε αναμορφωτήρια και καταστήματα κράτησης ανηλίκων. Χάρη ωστόσο σε κάποιες ευτυχείς συγκυρίες αφυπνίστηκε, πολιτικοποιήθηκε και εντάχθηκε στον ευρύτερο κινηματικό χώρο, τον οποίο επίσης επέκρινε για τον πατερναλιστικό, ηγεμονικό του λόγο απέναντι σε όσους βρίσκονται στον πάτο του πηγαδιού. Η βία, η εκμετάλλευση, η ανέχεια, οι πολλαπλοί αποκλεισμοί, η αγάπη, η αλληλεγγύη και η φροντίδα που επουλώνει τα τραύματα ως μια επανάσταση της καθημερινότητας «από τα κάτω» είναι οι βασικοί άξονες γύρω από τους οποίους περιστρέφεται το νέο του πόνημα. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει η μεταφραστική «τριάδα», καθώς η γεμάτη αργκό εκφράσεις και ιδιωματισμούς γλώσσα του πρωτοτύπου είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδοθεί.
Πορνογραφία, πορνεία και Γαλλική Επανάσταση
των L. Hunt & K. Norberg (εκδ. Futura)
Όλοι ή σχεδόν όλοι έχουμε δει ή διαβάσει ιστορίες πορνό, πολύ λιγότεροι όμως γνωρίζουμε ότι η σύγχρονη πορνογραφία εμφανίστηκε στην Αναγέννηση και άνθισε κατά βάση στην προεπαναστατική Γαλλία, και μάλιστα στην αρχή είχε κατ’ εξοχήν πολιτική στόχευση και περιεχόμενο. Ο μαρκήσιος Ντε Σαντ είναι ο επιφανέστερος εκπρόσωπος ενός λογοτεχνικού και όχι μόνο είδους που συνδέεται άρρηκτα με τη νεωτερικότητα ή αλλιώς τον δυτικό μοντερνισμό, επιδεικνύοντας συχνά έναν αντικομφορμιστικό, ανατρεπτικό χαρακτήρα που έφτασε στο απόγειό του τις παραμονές της Γαλλικής Επανάστασης, στην οποία έπαιξαν ρόλο και κάποιες γυναίκες που σήμερα θα ονομάζαμε σεξεργάτριες. Η Μαρία Αντουανέτα και σύσσωμη η αριστοκρατία όπως και ο ανώτερος κλήρος παρουσιάζονταν ως ένα τσούρμο άπληστοι και ακραία έκφυλοι, παρακμιακοί ηδονοθήρες – μια οπτική που θα υιοθετήσουν αργότερα και οι κομμουνιστές απέναντι στους αστούς αλλά χωρίς να τους καταλογίζουν ελευθεριάζον πνεύμα. «Η πορνογραφία συνδέθηκε με την ελευθεροφροσύνη και την αίρεση, με την επιστήμη και τη φυσική φιλοσοφία και με τις επιθέσεις στην απολυταρχική πολιτική εξουσία». Ήταν μάλιστα «ιδιαίτερα αποκαλυπτική για τις διαφοροποιήσεις του φύλου», η δε κατανόηση της ιστορίας της «είναι ένα απαραίτητο στοιχείο για την κατανόηση των σημερινών (περί αυτής) συζητήσεων». Την έκδοση, της οποίας τη μετάφραση υπογράφει ο Γιώργος Χαρλαμπίτας, συνοδεύουν απολαυστικές πορνό γκραβούρες και σχέδια της εποχής.
Χαρταετοί μέσα στη νύχτα
του Μπλέιζ Κάμπο Γκακόσκος (εκδ. Βακχικόν)
«Ο Βίκτωρ είχε δει το παιχνίδι που έπαιζαν στο σχολείο. Τα κορίτσια πηδούσαν πάνω από ένα τεντωμένο λάστιχο, με τις φούστες τους να ανοίγουν διάπλατα, εκθέτοντας τους μηρούς και τα εσώρουχά τους σε κοινή θέα. Τα αγόρια από τις μεγαλύτερες τάξεις στριμώχνονταν, με τα μάτια τους καρφωμένα σε κάθε κοριτσίστικο άλμα που αψηφούσε τη βαρύτητα. Στεκόταν ανάμεσά τους και παρατηρούσε τις κινήσεις των κοριτσιών, θαρρείς και ήταν επιστήμη…». Πολύ λίγα γνωρίζουμε στην Ελλάδα για τη φιλιππινέζικη λογοτεχνία κι ακόμα λιγότερα για την queer πλευρά της, και αυτό το σε μεγάλο βαθμό αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Γκακόσκος, το πρώτο του που μεταφράζεται στα ελληνικά (από τη Βίκυ Πορφυρίδου), είναι μια πρώτη καλή ευκαιρία.
Ιστορία ενός παιδιού
της Άννα Κιμ (εκδ. Νήσος λ/μ/3)
Ένα βιβλίο με θέμα την καταγωγή (κοινωνική, φυλετική, εθνοτική κ.λπ.), την έννοια της ταυτότητας, τον ρατσισμό και την περιθωριοποίηση στο πρόσωπο ενός νεογέννητου αγοριού αγνώστου πατρός στην Πολιτεία του Ουισκόνσιν, ενός μωρού όχι λιγότερο χαριτωμένου από τόσα άλλα το οποίο, όμως, ακόμα και για την Κοινωνική Υπηρεσία της Καθολικής Αρχιεπισκοπής είναι ανεπιθύμητο, καθώς δεν είναι όσο «πρέπει» λευκό. Με αφορμή την αληθινή αυτή ιστορία που ξεκινά τη δεκαετία του ’50 και φτάνει μέχρι τις μέρες μας η συγγραφέας, με «ρίζες» στην Αυστρία (όπου εκτυλίσσεται μέρος της πλοκής) και την Κορέα, πραγματεύεται τα ζητήματα της αφομοίωσης, της ένταξης και της μετανάστευσης ως «απειλής», με κριτική όσο και ρηξικέλευθη ματιά, σε ένα αξιόλογο βιβλίο που μπορεί άνετα να διαβαστεί και σαν αστυνομικό μυθιστόρημα.
Τα ζώα είναι μέρος της εργατικής τάξης – Ξαναγράφοντας την ιστορία από τα κάτω
του Jason Hribal (εκδ. Oposito)
Για τον Μαρξ και άλλους θεωρητικούς, ο μόχθος των ζώων δεν αποτελεί εργασία: «Τα μη ανθρώπινα όντα αποτελούν απλώς μορφές “έμβιας τεχνολογίας”, κεφάλαιο ή εμπόρευμα, αλλά ποτέ υποκείμενα με εμπρόθετη δράση», λέει ο συγγραφέας και διδάκτορας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Τολέδο, που επιδιώκει να αναδείξει μια παραγνωρισμένη πλευρά της παραγωγικής διαδικασίας και των υποκειμένων της, υποστηρίζοντας ότι τα μη ανθρώπινα ζώα όχι μόνο υφίστανται άγρια εκμετάλλευση ως μέρος της εργατικής τάξης, αλλά είναι ικανά και για αντίσταση. Η απελευθέρωση των ζώων στο όνομα (και) της ταξικής αλληλεγγύης είναι το θέμα αυτού του βιβλίου-«μανιφέστου», που αντιπαρατίθεται στον σπισισμό διακηρύττοντας ότι όλα τα ζώα, ως αισθανόμενα όντα, δικαιούνται σεβασμό και ηθική μεταχείριση, και αντιστρατεύεται τη συχνά υπό άθλιες συνθήκες βιομηχανική εκτροφή τους, τη βρώση αλλά και τη χρήση τους ως πειραματόζωων ή για ψυχαγωγικούς σκοπούς. Ενδιαφέρον ανάγνωσμα και τροφή για σκέψη, ακόμα και αν δεν συμφωνεί κανείς με όλα τα επιχειρήματα που παρατίθενται.
Κριτική του θύματος
του Daniele Giglioni (εκδ. Τόπος)
Ένα αιχμηρό δοκίμιο που ανατέμνει την κυρίαρχη στις μέρες μας «κουλτούρα του θύματος». Καθηγητής Συγκριτικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τρέντο, ο Giglioni επιχειρεί να αποδομήσει τη λογική της θυματοποίησης ως κυρίαρχης ταυτότητας, υποστηρίζοντας ότι η εν λόγω τάση οδηγεί σε παθητικότητα και απομακρύνει από τη συλλογική δράση. Χρησιμοποιεί προς τούτο παραδείγματα από την Αμερική του Τραμπ και τον πόλεμο στην Ουκρανία μέχρι το Παλαιστινιακό, ενώ κάνει επίσης αναφορές στον Παζολίνι, τον Φουκό, τον Ντεριντά και τον Ρενέ Ζιράρ. «Το να είναι κανείς ή να νιώθει θύμα προσδίδει γόητρο, επιβάλλει ακρόαση και ενεργοποιεί έναν ισχυρό μηχανισμό ταυτότητας και δικαιωμάτων. Ωστόσο, αυτή η κατάσταση ανοσοποιεί το άτομο από κάθε κριτική και εγγυάται αθωότητα πέραν οποιασδήποτε εύλογης αμφιβολίας. Δεν είμαστε ό,τι κάνουμε αλλά ό,τι έχουμε υποστεί», επισημαίνει ο συγγραφέας, προτείνοντας την αναθεώρηση των όρων της δράσης του υποκειμένου στον κόσμο, με στόχο αυτό «να αναδειχθεί ως εγγυητής του μέλλοντος, όχι του παρελθόντος».
Ο δρόμος που διανύθηκε
της Maria Pawlikowska-Jasnorzewska (εκδ. Συρτάρι)
«Αν είσαι αλήθεια, χωρίς λόγια τότε έλα σε μένα / και πάρε στα χέρια σου ό,τι μπορώ να σου χαρίσω / αν όμως μες τα όνειρα είσαι και συ άλλο ένα / αχ, άσε με τον δρόμο μόνη μου να συνεχίσω». Η Μαρία Παβλίκοβσκα-Τζασνόρζεφσκα δεν είναι τόσο διάσημη όσο η συμπατριώτισσά της Βισουάβα Σιμπόρσκα, ανήκει άλλωστε σε διαφορετική γενιά ούσα γεννημένη το 1891, συγκαταλέγεται όμως στις κορυφαίες Πολωνές ποιήτριες και διακρίνεται για την ευαίσθητη, μεστή και δυνατή γραφή της: «Σαν την καρδιά μου στέγνωσες κι εσύ, καημένε μου αστερία! / Σαν κι εμένα περιμένεις την παλίρροια με αγωνία / Όπως κι εγώ τα δικά μου χέρια τα φτωχά, / έτσι ακριβώς απλώνεις τα πέντε χέρια σου με καρτερία». Η έκδοση χωρίζεται σε πέντε θεματικές ενότητες (Τετράστιχα, Αγάπη, Η φύση και οι εποχές, Πόλεμος, Ο χρόνος) συν ένα κατατοπιστικό Επίμετρο, και η έξοχη μετάφραση είναι του Κώστα Μαντζάκου.
