Ο τελευταίος γνωστός πίνακας του Καραβάτζιο, που φιλοτέχνησε λίγο πριν τον θάνατό του, το συγκλονιστικό «Μαρτύριο της Αγίας Ούρσουλας» (1610), μαζί με όλες τις εντυπωσιακές λεπτομέρειες της νέας αποκατάστασής του, αποτελεί τμήμα της έκθεσης «Καραβάτζιο 2025», που παρουσιάζεται αυτήν την περίοδο στο Palazzo Barberini της Ρώμης και θα διαρκέσει μέχρι το καλοκαίρι.
Αυτή η νέα αποκατάσταση του τελευταίου πίνακα του Μικελάντζελο Μερίζι ντα Καραβάτζιο (Michelangelo Merisi da Caravaggio, 1571 - 1610), περισσότερο γνωστού ως Καραβάτζιο, αποκάλυψε λεπτομέρειες που είχαν παραμείνει κρυμμένες εδώ και καιρό, κάτω από στρώματα προηγούμενων κακών αποκαταστάσεων. Νέα ερωτήματα εγείρονται πλέον σχετικά με τα όσα νομίζαμε πως γνωρίζαμε για το «Μαρτύριο της Αγίας Ούρσουλας», που το κοινό πλέον μπορεί να θαυμάσει στη μεγάλη έκθεση της Ρώμης με έργα του μεγάλου Ιταλού ζωγράφου με τίτλο «Καραβάτζιο 2025».
Ο πίνακας απεικονίζει τη στιγμή μετά τη σύλληψη της παρθένου Αγίας Ούρσουλας από τους Ούνους. Σε αντίθεση με τους συντρόφους της που σφαγιάστηκαν, ο βασιλιάς των Ούνων Αττίλας ερωτεύτηκε τη σεμνότητα και την απαράμιλλη ομορφιά της. Όταν εκείνη αρνήθηκε την πρόταση γάμου που της έκανε, τη σημάδεψε με ένα βέλος. Η Ούρσουλα εμφανίζεται να κοιτάζει έκπληκτη το βέλος που εξέχει από το στήθος της.
Ο Καραβάτζιο φιλοτέχνησε το «Μαρτύριο της Αγίας Ούρσουλας» (1610) μόλις έναν μήνα πριν από τον θάνατό του, ύστερα από ανάθεση του Πρίγκιπα Μαρκαντόνιο Ντόρια.
Οι προηγούμενες προσπάθειες αποκατάστασης του κατεστραμμένου σε μεγάλη έκταση πίνακα ήταν αρκετά συντηρητικές, αφήνοντας ορισμένα μέρη της σύνθεσης ασαφή μέχρι και σήμερα. Ωστόσο, χάρη στις νέες τεχνικές απεικόνισης με ακτίνες Χ, οι ειδικοί κατάφεραν να εντοπίσουν κρυμμένα στοιχεία του πίνακα, τα οποία αναδείχθηκαν με μια νέα προσπάθεια καθαρισμού.
Πέρα από τη βελτίωση της λαμπρότητας των χρωμάτων του πίνακα, το έργο της αποκατάστασης, που πραγματοποιήθηκε από τη Laura Cibrario και τη Fabiola Jatta, οδήγησε σε τρεις σημαντικές αποκαλύψεις νέων στοιχείων του πίνακα. Η πιο σημαντική από αυτές είναι η άκρη της μύτης ενός στρατιώτη και η περίμετρος του κράνους του, ακριβώς στα δεξιά του Αττίλα, που προηγουμένως δεν διακρίνονταν καθόλου. Σε άλλα σημεία, ο καθαρισμός έχει βοηθήσει τους ειδικούς να κατανοήσουν καλύτερα αδιευκρίνιστα τμήματα του έργου.
Για παράδειγμα, νέες λεπτομέρειες έχουν φανερωθεί στο πρόσωπο της φιγούρας που φοράει καπέλο, που ενδεχομένως να είναι προσκυνητής. Η τρίτη αποκάλυψη βοηθά να αποσαφηνιστεί ένα ακόμα συγκεχυμένο στοιχείο της σύνθεσης: το κράνος ακριβώς πάνω από το κεφάλι της Ούρσουλας. Μπορούμε πλέον να δούμε καθαρά ότι πρόκειται για έναν στρατιώτη και ότι το προστατευτικό κάλυμμα στο κεφάλι του έχει μια σχισμή στα μάτια που του επιτρέπει να βλέπει.
Οι τρεις φιγούρες που αποκαλύφθηκαν «εμπλουτίζουν την ιστορία του δράματος της Αγίας Ούρσουλας», σύμφωνα την ανακοίνωση που εξέδωσε η «Intesa Sanpaolo», ο ιταλικός διεθνής τραπεζικός όμιλος, στον οποίο ανήκει το έργο.
Ο Καραβάτζιο φιλοτέχνησε το «Μαρτύριο της Αγίας Ούρσουλας» (1610) μόλις έναν μήνα πριν από τον θάνατό του, ύστερα από ανάθεση του Πρίγκιπα Μαρκαντόνιο Ντόρια. Η αυθεντικότητά του τελούσε υπό αμφισβήτηση, μέχρι το 1980, όταν εντοπίστηκε αναφορά σε αυτό σε μια επιστολή από τα αρχεία της οικογένειας Ντόρια.
Ο Καραβάτζιο ολοκλήρωσε πολύ γρήγορα τον πίνακα, καθώς επρόκειτο να φύγει για το Πόρτο Έρκολε, όπου τελικά και πέθανε στις 18 Ιουλίου 1610, σε ηλικία 38 ετών. Όταν παραδόθηκε το έργο, το βερνίκι δεν είχε στεγνώσει εντελώς και η έκθεσή του στον ήλιο προκάλεσε μόνιμη ζημιά στην επιφάνειά του. Στο πέρασμα του χρόνου, η φθορά στον πίνακα συνεχίστηκε ενώ επίσης υποβλήθηκε σε αποτυχημένες προσπάθειες να περαστούν ξανά τα χρώματα.
Το έργο φυλάσσεται στη συλλογή της «Intesa Sanpaolo» από το 1972 και συνήθως εκτίθεται στο μουσείο της τράπεζας στη Νάπολη. Μια πρώτη αποκατάσταση που έλαβε χώρα μεταξύ 2003 και 2004, αποκάλυψε, μεταξύ άλλων, το χέρι που απλώνεται ανάμεσα στις κεντρικές φιγούρες του πίνακα, όπως και μια κουρτίνα στο βάθος, υποδηλώνοντας ότι το επεισόδιο διαδραματίζεται στη σκηνή του βασιλιά των Ούνων, Αττίλα.
Χάρη στην τελευταία προσπάθεια καθαρισμού, έχουμε μια ακόμη καλύτερη εικόνα των αρχικών προθέσεων του Καραβάτζιο, όσον αφορά τον πίνακα, αν και ορισμένα στοιχεία έχουν χαθεί για πάντα.
«Η κατάσταση του πίνακα δεν είναι ακόμα ικανοποιητική, καθώς ο πίνακας υπέστη σοβαρές ζημιές στο παρελθόν», υποστηρίζει η Maria Cristina Terzaghi, ιστορικός τέχνης και μία από τις επιμελήτριες της έκθεσης «Καραβάτζιο 2025». «Είναι αδύνατο να ανακτηθεί ολόκληρη η εικόνα. Ακόμη και το κεφάλι που αποκαλύφθηκε δεν έχει ανακτηθεί πλήρως, αλλά μπορεί κανείς να το δει πολύ καλύτερα από πριν».
Η εντυπωσιακή έκθεση «Καραβάτζιο 2025» έχει προσελκύσει το έντονο ενδιαφέρον του κοινού ενώ ταυτόχρονα αποτελεί και μια σοβαρή επιστημονική εργασία που φωτίζει τη ζωή και το έργο του αγαπημένου Ιταλού δεξιοτέχνη του μπαρόκ. Τα 24 αριστουργήματά του παρουσιάζονται με χρονολογική σειρά στην έκθεση· σε αυτά συμπεριλαμβάνονται σημαντικά διεθνή δάνεια από το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, το Ινστιτούτο Τέχνης του Ντιτρόιτ, την Εθνική Πινακοθήκη της Ιρλανδίας, το «Museo Nacional Thyssen-Bornemisza» στη Μαδρίτη και το «Royal Collection Trust» στο Λονδίνο. Η εργασία που προηγήθηκε της έκθεσης προσέφερε πολλές νέες ιστορικές και καλλιτεχνικές πληροφορίες. Αυτό οφείλεται στη μοναδική ευκαιρία που παρουσιάστηκε να τοποθετηθούν δίπλα-δίπλα πίνακες που συνήθως βρίσκονται σε απομακρυσμένες γωνιές του κόσμου, της Ιταλίας ή ακόμα και της ίδιας της Ρώμης.
Για παράδειγμα οι ειδικοί ανακάλυψαν απροσδόκητες ομοιότητες μεταξύ του «Πορτρέτου του Maffeo Barberini (περ. 1598), που εκτίθεται δημόσια για πρώτη φορά και της «Αγίας Αικατερίνης της Αλεξάνδρειας», από τη Συλλογή Thyssen-Bornemisza, η οποία ζωγραφίστηκε την ίδια χρονιά· και τα δύο θεωρούνται κορυφαία έργα αυτής της σπάνιας και πολύτιμης έκθεσης – επιστημονικής έρευνας.
Info
Η έκθεση «Καραβάτζιο 2025» στο Palazzo Barberini στη Ρώμη θα διαρκέσει έως τις 6 Ιουλίου 2025.
Με πληροφορίες από Artnet.
