ΤΟΝ ΙΟΥΛΗ ΤΟΥ 1927 στα γραφεία της «Εσπερινής» καταφτάνουν διάφορες επιστολές και κατόπιν ακολουθούν ορισμένες δειλές επισκέψεις ασθενών που πληροφορούν την εφημερίδα ότι στο φθισιατρείο «Σωτηρία» δυστυχείς και απελπισμένοι άνθρωποι, που μετράνε τις στιγμές της ζωής τους με τον λεπτοδείκτη του ρολογιού, ζουν μια ζωή αληθινού μαρτυρίου.
Σύμφωνα με τις καταγγελίες, εκατοντάδες ασθενείς που βρίσκονταν στο βαρύτερο στάδιο της φυματίωσης παρέμεναν στο ύπαιθρο, εκτεθειμένοι «εις τας καυστικάς ακτίνας του θερμού ηλίου και των κυνικών καυμάτων», ενώ κάποια ράκη στρωμένα πάνω στο ανώμαλο έδαφος χρησίμευαν ως κλίνες.
Οι γιατροί περιορίζονταν απλώς σε εβδομαδιαίες εμφανίσεις και όχι σε τακτικές επισκέψεις στους θαλάμους, την ίδια στιγμή που η έλλειψη φαρμάκων ήταν πλήρης και η τροφή ανεπαρκής. Την κόλαση των δυστυχισμένων απόκληρων της ζωής συμπλήρωναν οι αποπνικτικές αναθυμιάσεις, μια φρικτή δυσωδία που προερχόταν από τις αιμοπτύσεις και τις ακαθαρσίες των συνωστισμένων ασθενών, ενώ οι κοριοί έπιναν και το λίγο αίμα που τους είχε απομείνει.
«Υγιείς! Αστειεύεσθε, μου φαίνεται! Βγήκε ποτέ κανείς υγιής από εδώ μέσα; Υγιείς βγαίνουν οι άνθρωποι από τα νοσοκομεία. Εδώ είναι νεκροταφείο. Και από τα νεκροταφεία δεν βγαίνουν παρά οι βρικόλακες».
Η θυσία στον Βάκχο
«Εάν οιοσδήποτε επισκέπτης αποφασίσει μίαν νύκτα, σεληνοφώτιστον ή μη, να κάμει μίαν μικράν εκδρομήν έως εδώ», γράφει κάποιος στην επιστολή του προς την «Εσπερινή», «θα αντιληφθεί κορίτσια δεκατεσσάρων ετών –και μικρότερα, ακόμη και νήπια κάποτε– συνοδευόμενα από δύο και τρεις άνδρας να επιδίδονται εις ολονύκτια όργια των πλέον ασέμνων συνθέσεων καθ’ όλην την νύκτα. Η απέραντη έκταση του πευκώνος της “Σωτηρίας” αντηχεί από τους ερωτικούς στεναγμούς και τας ηδονικάς αναφωνήσεις των βακχίδων τούτων και των σατύρων εις έκτασιν χιλιομέτρων».
Σύμφωνα με την ίδια επιστολή, στρατιώτες και υπαξιωματικοί από το διπλανό σύνταγμα στο Γουδί συνεργάζονται με τους εκμεταλλευτές των ανήλικων ασθενών και όλη τη νύχτα περιφέρονται μεθυσμένοι κάτω από τα παράθυρά τους τραγουδώντας και κάνοντας θόρυβο.
Με την ίδια ελευθερία γίνονταν και οι σπονδές στον Βάκχο. Τρία καφενεία που λειτουργούσαν μέσα στο σανατόριο, τα οποία είχαν εκχωρηθεί σε διάφορους ευνοούμενους των κατά καιρούς διευθυντών, σημείωναν το καθένα εισπράξεις τουλάχιστον δεκαπέντε χιλιάδων δραχμών τη μέρα, πουλώντας αποκλειστικά μπίρα και ούζο και πλουτίζοντας σε βάρος της «Σωτηρίας» και του Δημοσίου.
Μια επίσκεψη στο φθισιατρείο
Η σοβαρότητα των αποκαλυπτικών αυτών καταγγελιών οδήγησε τον ανώνυμο ρεπόρτερ της «Εσπερινής» στο συμπέρασμα ότι επιβάλλεται μια διαφωτιστική έρευνα για την εξακρίβωση των καταγγελλόμενων φρικαλεοτήτων. Έτσι, στις 12 Ιούλιου του 1927, «την ώρα που οι τελευταίες αχτίνες του πυρωμένου αττικού ηλίου εχρύσωναν την θάλασσα του Σαρωνικού με το χρυσάφι της Δύσεως και ο γέρο-Υμηττός ερόδιζε το ελαφρό μενεξελί χρώμα της αττικής ευαισθησίας στις πλαγιές του», ένα αυτοκίνητο άφησε τον ρεπόρτερ της εφημερίδας «έξω από το κιγκλιδόφραχτο διάφραγμα του πευκοφύτου χώρου του Γουδί, όπου κάτω από τους πρόποδας του Υμηττού απλώνετο σε μια έκταση αρκετά μεγάλη η πόλις των φθισικών, το φθισιατρείον η “Σωτηρία”».
Ήρεμη, γεμάτη γαλήνη και σιωπή, ήταν η ατμόσφαιρα του πάρκου που διέσχιζε ο ρεπόρτερ καθώς κατευθυνόταν προς τα γραφεία της διεύθυνσης. Παντού επικρατούσε καθαριότητα και τάξη, ενώ καλαίσθητη ήταν και η διαρρύθμιση των πρασιών και της δενδροφυτείας.
«Εδώ και εκεί κάτω από τα πεύκα τα βαθύσκια με το μυρωμένο αέρα, ωραίες κοπέλες μέσα σε κομψές αιώρες κουνιόνται ή αναπαύονται διαβάζοντας ένα βιβλίο. Η εμφάνισίς μας τις τρομάζει και σπεύδουν να διορθώσουν την ατημελησία της μονώσεως, ενώ δεν παύουν να μας εξερευνούν καχύποπτα με τα έκπληκτα ερωτηματικά των μάτια», γράφει ο ίδιος.
Δεν πρόλαβε να κάνει ούτε εκατό βήματα, όταν μια βρομερή απόπνοια προσέβαλε την όσφρησή του. Η φρικτή εκείνη δυσοσμία προερχόταν από έναν ακάλυπτο οχετό που περνούσε μέσα από τα πεύκα και μόλυνε με τις δηλητηριώδεις αναθυμιάσεις του την ατμόσφαιρα. Συνέχισε να προχωράει προς το βάθος, κατευθυνόμενος πάντοτε προς τα γραφεία του ιδρύματος για να συναντήσει τον υποδιευθυντή του «Σωτηρία», ο οποίος, παρά τους αρχικούς δισταγμούς, δέχτηκε τελικά να τον καθοδηγήσει στην έρευνά του.
«Δεν μου λέτε, γιατρέ μου», ρώτησε ο ρεπόρτερ τον υποδιευθυντή, «πολλοί από τους βαρέως ασθενείς παραπονούνται ότι δεν τους αφήνουν να ησυχάσουν όλη νύκτα οι θόρυβοι και τα τραγούδια των ελαφρύτερων νοσούντων, οι οποίοι κάνουν κατάχρησιν οινοπνευματωδών ποτών, από τα οποία υπάρχει αφθονία εις τα καφενεία του νοσοκομείου. Βρίσκετε ορθόν να επιτρέπεται τούτο;».
«Ε, τι να κάνετε, φίλε μου;», απάντησε ο υποδιευθυντής. «Οι άνθρωποι αυτοί, καταδικασμένοι να πεθάνουν σήμερα-αύριο, στενοχωρημένοι και δυστυχείς με τη σκέψη της ασθενείας των, είναι φυσικόν να γλεντήσουν τις ημέρες που τους μένουν και να πιουν λίγο για να ξεσκάσουν. Πρέπει να είναι κανείς πολύ σκληρός για να τους απαγορεύσει».
«Λένε, γιατρέ μου, ότι η αφορμή της τόσης καταναλώσεως οινοπνεύματος είναι άλλη: η ερωτική διάθεσις που κατέχει τους αρρώστους σας. Πολλά ερωτικά ειδύλλια διαδίδεται ότι πλέκονται υπό τα πεύκα και το σεληνόφως. Συγκεκριμένως, μας έχει καταγγελθεί ότι ανήλικα κορίτσια δέκα-δεκαπέντε χρόνων διανυκτερεύουν στο ύπαιθρο τη συνοδεία δύο και τριών ανδρών καμιά φορά και ότι ο έρως είναι η μόνη ασχολία των ασθενών σας».
«Όλα αυτά είναι ίσως υπερβολικά, αλλά πρέπει να ξεύρετε ότι η ασθένεια αυτή έχει το γνώρισμα του συνεχούς ερεθισμού της ερωτικής διαθέσεως του αρρώστου. Αν προσθέσετε σ’ αυτό και το συναίσθημα της αξίας της ζωής που τους μένει να ζήσουν, θα καταλάβετε πόσο δύσκολο είναι να εμποδίσετε τας ερωτικάς εκδηλώσεις και τας συναντήσεις των ασθενών».
Ξενάγηση στις «Παράγκες»
Έπειτα, έφτασε η ώρα της ξενάγησης.
«Από πού θέλετε ν’ αρχίσουμε;», ρώτησε ο υποδιευθυντής.
«Από ‘κει που η αθλιότης είναι περισσοτέρα, γιατρέ μου», απάντησε ο ρεπόρτερ.
«Τότε πάμε από τις “Παράγκες”».
Οι «Παράγκες» ήταν κάτι ξύλινα διαμερίσματα χωρητικότητας έως τριάντα το πολύ κλινών το καθένα, στα οποία είχαν στεγαστεί εκατό-εκατόν πενήντα ασθενείς κατά τόσο ασφυκτικό τρόπο ώστε ήταν κυριολεκτικά ο ένας επάνω στον άλλον. Μια βαρύτατη δυσοσμία ιδρώτα, περιττωμάτων και σάπιου αίματος αναδιδόταν από το βάθος των άθλιων αυτών παραγκών, ενώ μια θλιβερή συναυλία οιμωγών και απαίσου βήχα έσκιζε τα αυτιά και την καρδιά του ρεπόρτερ.
Οι περίφημες «Παράγκες» της «Σωτηρίας», οι οποίες ήταν σκεπασμένες με τσίγκο και λαμαρίνες, θερμαίνονται κατά τη διάρκεια της ημέρας από τον καλοκαιρινό ήλιο που δεκαπλασιάζει τη θερμοκρασία στο εσωτερικό τους, κάνοντας την κόλαση να φαντάζει δροσερός τόπος.
«Όλα τα θερμόμετρα των ασθενών έσπασαν προχθές και στάζουν κάθε τόσο μέσα στους θαλάμους αυτούς. Η θερμοκρασία υπερβαίνει πολύ τους σαράντα τρεις βαθμούς που έχει το θερμόμετρον», πληροφόρησε τον ρεπόρτερ της «Εσπερινής» ο υποδιευθυντής.
Πιεζόμενος από τη συναίσθηση του δημοσιογραφικού του καθήκοντος που τον είχε φέρει ως εκεί, ο ρεπόρτερ αποφάσισε να καταστείλει τη φρίκη και την αηδία που του προκαλούσε το τρομερό θέαμα και να μπει μέσα σε ένα από τα άθλια αυτά παραπήγματα για να ρωτήσει τους ασθενείς πώς περνούν.
Το θέαμα που παρουσιάστηκε στα μάτια του ήταν ανώτερο κάθε περιγραφής. Τα κρεβάτια, κολλημένα το ένα επάνω στο άλλο, έδιναν την εντύπωση μιας συνεχούς κλίνης στην οποία τα κοιμώμενα πρόσωπα εφάπτονταν το ένα με το άλλο. Οι ασθενείς ήταν φύρδην μίγδην τοποθετημένοι, άλλοι πάσχοντες βαριά και άλλοι ελαφρύτερα, άλλοι με συρίγγια ανοικτά, από όπου έτρεχαν πυώδη και δύσοσμα υγρά, και άλλοι φτύνοντας –κατά έναν τρόπο ανατριχιαστικό– στο πάτωμα, στους τοίχους και στα κρεβάτια αίματα και «πτύελα μικροβιοφόρα».
«Τι κατάστασις είναι αυτή, γιατρέ μου; Δεν υπάρχουν πτυελοδοχεία διά να πτύουν οι ασθενείς;», ρώτησε ο ρεπόρτερ.
«Δεν υπάρχουν, δυστυχώς, πτυελοδοχεία και επιπλέον, λόγω του συνωστισμού, δεν μας είναι δυνατόν να κρατήσωμεν ούτε τους στοιχειώδεις όρους της υγιεινής», εξήγησε ο υποδιευθυντής.
Εκείνη τη στιγμή, ένας οξύς παρατεταμένος βήχας σκέπασε με τον επίμονό του θόρυβο τη συνομιλία και προκάλεσε την προσοχή του ρεπόρτερ. Στο κέντρο των κρεβατιών, ένας αδύνατος νέος, ημίγυμνος και «κατεσχληκός»¹, με μάτια που έλαμπαν από τον πυρετό, έβηξε μέχρι που ένας κρουνός αίματος ξεχύθηκε από το στόμα του και σκέπασε το πρόσωπο του πλαϊνού του, ο οποίος, έντρομος, έβαλε τις φωνές.
Πιο δίπλα, ο ρεπόρτερ της «Εσπερινής» διέκρινε έναν άλλο νέο, περίπου είκοσι χρόνων, με συμπαθητική φυσιογνωμία, ευπρεπή ρούχα και με πρόσωπο που, όπως το είχε σμιλέψει ο πόνος και η εγκαρτέρηση, έμοιαζε με προφήτη. Ήταν ένας φοιτητής. Μόλις πριν από έναν χρόνο είχε υγεία, όνειρα και φιλοδοξίες που θάφτηκαν ζωντανά μαζί του στο φοβερό αυτό νεκροταφείο. Με φωνή ραγισμένη από τον πόνο και το παράπονο, είπε: «Να σας τα πω, κύριε. Αλλά εκάματε πολύ άσχημα να ‘ρθείτε με το γιατρό. Δεν μπορεί κανείς να μιλήσει μπροστά του. Και εγώ που θα μιλήσω θα το πληρώσω. Θα δουλέψει στρωματσάδα, πείνα και ξύλο ίσως. Εδώ γύρω μας είναι και οι ευνοούμενοι, οι σπιούνοι, οι οποίοι θα τρέξουν να δώσουν πληροφορίες και τότε...».
«Τι σημαίνει στρωματσάδα;», τον διέκοψε ο ρεπόρτερ.
«Είναι η αγαπημένη τιμωρία του κ. διευθυντού. Με αυτή μας τιμωρεί άμα παραπονεθούμε. Μας βάζει και κοιμόμαστε χάμω, μας κόβει το πρόγευμα και κάνει ό,τι μπορεί για να μας πεθάνει μια ώρα αρχύτερα».
Μετά από τις αναγκαίες διαβεβαιώσεις του ρεπόρτερ, ο νεαρός φοιτητής πείστηκε να διεκτραγωδήσει τα βάσανα των νοσηλευόμενων και την αθλιότητα του θεραπευτηρίου.
«Έτσι όπως πεθαίνουν οι σκύλοι πεθαίνουμε!»
«Λοιπόν, αυτό που βλέπετε τώρα εδώ δεν είναι τίποτε. Πρέπει να ‘ρθείτε το βράδυ να δείτε τι γίνεται στο ύπαιθρο. Υπάρχουν εκατοντάδες ασθενών βαρέως πάσχοντες, οι οποίοι κοιμούνται χάμω, επάνω σε λίγα κουρέλια που έχουν φέρει από το σπίτι τους, γιατί το νοσοκομείον δεν χορηγεί σκεπάσματα. Όταν βρέχει, οι ασθενείς αυτοί αρπάζουν τα ράκη τους και εισορμούν εις τους θαλάμους γυμνοί.
Και τότε είναι ανώτερον πάσης περιγραφής το ό,τι επακολουθεί μέσα στους θαλάμους αυτούς που, όπως είδατε, δεν χωράει ήδη ούτε βελόνα. Οι άνθρωποι περνάνε τη νύχτα τους όρθιοι, ο ένας επάνω στον άλλο, στοιβαγμένοι σαν τις σαρδέλες, άνδρες και γυναίκες μαζί, αδιακρίτως, ανακατεμένα. Ελαφρώς και βαρέως ασθενείς, γέροι και νήπια παρακαλούν τον Θεόν να τους λυπηθεί και να τους πάρει μια ώρα αρχύτερα για να λήξει η αγωνία τους».
«Και για τα πλυστικά! Πες του για τα πλυστικά!», φώναξαν οι άλλοι ασθενείς.
«Φτάνει να σας πω ότι πεθαίνουν στο ίδιο κρεβάτι δυο και τρεις άρρωστοι, χωρίς ν’ αλλάξουν σεντόνια. Είναι νωπές ακόμη οι ακαθαρσίες και τα αίματα του νεκρού στα σεντόνια και βάζουν επάνω άλλον για να πεθάνει κι αυτός και να τον διαδεχθεί άλλος κ’ άλλος χωρίς να γίνει αλλαγή στα σεντόνια, γι’ αυτό οι θάλαμοι βρωμάνε κατά τέτοιο τρόπο».
«Πεθαίνουν εδώ πολλοί;», διακόπτει ο ρεπόρτερ για να φύγει από το θέμα που του φέρνει αηδία.
«Δεκάδες την ημέρα. Αλλά τους μακαρίζομεν γιατί ξεμπερδεύουν από αυτά τα βάσανα. Τους στοιβάζουν σ’ ένα αυτοκίνητο κατά δεκάδας και τους πάνε στο νεκροταφείο, χωρίς ούτε τους συγγενείς τους να ειδοποιήσουν, ούτε τίποτε. Έτσι όπως πεθαίνουν οι σκύλοι πεθαίνουμε!».
«Και υγιείς πόσοι βγαίνουν;», ρώτησε ο ρεπόρτερ.
«Υγιείς! Αστειεύεσθε, μου φαίνεται! Βγήκε ποτέ κανείς υγιής από εδώ μέσα; Υγιείς βγαίνουν οι άνθρωποι από τα νοσοκομεία. Εδώ είναι νεκροταφείο. Και από τα νεκροταφεία δεν βγαίνουν παρά οι βρικόλακες».
[1] Κατεσκληκός: μαραμένος.
