— Οδεύουμε προς μια ακροδεξιά Ευρώπη; Τι πιστεύετε;
Η άνοδος της άκρας δεξιάς είναι μια τάση που παρατηρείται τις δύο τελευταίες δεκαετίες –αν και με διακυμάνσεις ανά χώρα και εκλογή– στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, με πρόσφατες ενδείξεις σημαντικών εκλογικών επιτυχιών στην Ολλανδία, στη Σλοβακία, στην Πορτογαλία. Είναι μια τάση που ενδυναμώθηκε από τις εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 2014 και παρατηρείται σε αρκετές εθνικές εκλογές έκτοτε. Είτε σε κυβερνήσεις συνεργασίας είτε μόνα τους, τα ακροδεξιά κόμματα πλέον συμμετέχουν στην εκτελεστική εξουσία στην Ιταλία, στην Ουγγαρία, μέχρι πρόσφατα στην Πολωνία και σε κάποιες σκανδιναβικές χώρες, ενώ παλιότερα και στην Ελλάδα.
Μπορεί να μην οδεύουμε σε μια ακροδεξιά Ευρώπη, καθώς το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα και η Προοδευτική Συμμαχία Σοσιαλιστών και Δημοκρατών παραμένουν τα δύο πρώτα κόμματα με διαφορά από τις δύο ακροδεξιές ομάδες (Ευρωπαίοι συντηρητικοί και μεταρρυθμιστές και Ομάδα Ταυτότητας και Δημοκρατίας) και οι ευρωπαϊστές φιλελεύθεροι (Renew Europe) παραμένουν τρίτοι, όμως συγκεντρωτικά οι δύο ακροδεξιές ομάδες βρίσκονται σε άνοδο σε σχέση με τις ευρωεκλογές του 2019, ενώ σοσιαλιστές και φιλελεύθεροι βρίσκονται σε πτώση και το Λαϊκό Κόμμα συγκρατεί τις έδρες του 2019 με ισχνή εκλογική άνοδο (δεδομένα Europe Elects Μαρτίου 2024).
Σίγουρα έχουμε λόγους να ανησυχούμε πλέον πολύ σοβαρά για τις συνέπειες της εκλογικής αυτής επιτυχίας τόσο στις ευρωπαϊκές πολιτικές προτεραιότητες όσο και στον εθνικό κομματικό ανταγωνισμό αλλά και στις κοινωνικές αξίες και νόρμες που εκ των πραγμάτων αλλάζουν.
«Η Ελλάδα είναι η πρώτη χώρα του ευρωπαϊκού Νότου στην οποία διείσδυσε η ακροδεξιά, καθώς η οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2010 δημιούργησε ένα παράθυρο πρωτοφανών ευκαιριών τόσο για τους ριζοσπάστες λαϊκιστές όσο και για τους δεξιούς εξτρεμιστές».
— Η ψήφος με αντισυστημικά κριτήρια κερδίζει ανησυχητικά έδαφος. Τι είναι αυτό που σας ανησυχεί περισσότερο;
Η αποστιγματοποίηση της ψήφου και η εργαλειοποίησή της, που έχουν απτά αποτελέσματα στο περιεχόμενο της πολιτικής της εκτελεστικής εξουσίας και στην ποιότητα της δημοκρατίας. Η περίπτωση της νότιας Ευρώπης είναι ενδεικτική και σοκαριστική ταυτόχρονα: μόλις πενήντα χρόνια μετά τη δημοκρατική μετάβαση, η υποστήριξη ακροδεξιών κομμάτων αυξάνεται σημαντικά. Το πορτογαλικό κόμμα Chega αύξησε τις έδρες του από 1 το 2019 σε 50 το 2024, σε σύνολο 230. Κατεβαίνοντας για πρώτη φορά στην Ισπανία το 2015, το Vox έχει σήμερα 32 έδρες σε σύνολο 350.
Στην Ελλάδα έχουμε 3 κόμματα που συνολικά λαμβάνουν περίπου 13% και μαζί καλύπτουν όλο το φάσμα της ακροδεξιάς ιδεολογίας: υπερσυντηρητικά-θρησκευτικά, λαϊκιστικά, ριζοσπαστικά και εξτρεμιστικά. Καθώς η μνήμη του αυταρχικού παρελθόντος στην Ισπανία, στην Πορτογαλία και στην Ελλάδα εξασθενεί και η κληρονομιά της δικτατορίας σταδιακά αποστιγματίζεται, η ακροδεξιά κερδίζει νομιμότητα μεταξύ των ψηφοφόρων, ασπαζόμενη πλέον όχι τόσο τον εξτρεμισμό αλλά τον λαϊκισμό και τον δεξιό ριζοσπαστισμό.
Μπορεί στο σύνολο των αντισυστημικών ψηφοφόρων οι ιδεολόγοι να είναι μειοψηφία σε σχέση με τους ευκαιριακούς ψηφοφόρους που χρησιμοποιούν την ψήφο ως διαμαρτυρία και εναντίωση στο πολιτικό κατεστημένο, όμως αυτή η εργαλειοποίηση δυσκολεύει σημαντικά τις κυβερνήσεις να λάβουν αποφάσεις για μεταρρυθμίσεις και αλλαγές που ενέχουν πολιτικό κόστος, ενώ η φοβία που δημιουργεί στους συστημικούς κομματικούς δρώντες αυτή η εκλογική άνοδος αντισυστημικών κομμάτων τούς οδηγεί σε στρεβλές στρατηγικές ως προς τις θέσεις, τις στρατηγικές τους και το προφίλ τους.
— Παρατηρούμε ότι η άκρα δεξιά στην Ελλάδα δεν αποτελεί ένα συγκυριακό φαινόμενο, όπως έχετε επισημάνει κι εσείς στο παρελθόν. Ποιοι παράγοντες έχουν ευνοήσει αυτή την τάση;
Πλέον δεν είναι συγκυριακό και δεν σχετίζεται, αν και ευνοείται, από το κρισιακό περιβάλλον. Η παρουσία της άκρας δεξιάς στην Ελλάδα καταγράφεται συστηματικά από τη δεκαετία του 2000, αρχικά με την εκλογική εκπροσώπηση του ΛΑΟΣ στη Βουλή και στην Ευρωβουλή, στη συνέχεια της Χρυσής Αυγής και των Ανεξαρτήτων Ελλήνων, ενώ, μετά την κρίση, Ελληνική Λύση, Νίκη και Σπαρτιάτες καλύπτουν τη ζήτηση των εκλογέων από με διαφορετικές γωνίες.
Η Ελλάδα είναι η πρώτη χώρα του ευρωπαϊκού Νότου στην οποία διείσδυσε η ακροδεξιά, καθώς η οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2010 δημιούργησε ένα παράθυρο πρωτοφανών ευκαιριών τόσο για τους ριζοσπάστες λαϊκιστές όσο και για τους δεξιούς εξτρεμιστές. Οι ξαφνικές και σοκαριστικές αλλαγές που έφερε η οικονομική κρίση δημιούργησαν μεγάλη οικονομική ανασφάλεια αλλά και απότομη αλλαγή κοινωνικού status σε μεγάλα τμήματα του πληθυσμού, ενώ μετανάστες και πρόσφυγες δαιμονοποιήθηκαν ως αποδιοπομπαίοι τράγοι για τον ανταγωνισμό στην αγορά εργασίας, την υποβάθμιση της καθημερινότητας σε συγκεκριμένες περιοχές της χώρας.
Ωστόσο, βλέπουμε την άκρα δεξιά να παραμένει μια ελκυστική επιλογή και μετά την οικονομική κρίση και να προσαρμόζεται στο νέο περιβάλλον. Η Συνθήκη των Πρεσπών, oι μεταναστευτικές ροές, η πανδημία και ο πόλεμος στην Ουκρανία προσέφεραν νέες ευκαιρίες στην ακροδεξιά ρητορική που με ευκολία ασπάστηκε την εθνικιστική και αντιμεταναστευτική διαμαρτυρία, τη συνωμοσιολογία και την αντιεμβολιαστική ιδεολογία, ενώ είναι πλέον κυρίαρχη στο ρωσόφιλο εκλογικό ακροατήριο, δεδομένου ότι τα περισσότερα πολιτικά κόμματα καταδίκασαν τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.
Μπορεί ο κατακερματισμός της άκρας δεξιάς στο ελληνικό κομματικό σύστημα να μη την καθιστά ευθεία απειλή για τους συστημικούς παίκτες, ωστόσο η ευελιξία της να προτείνει απλοϊκές «λύσεις» και να συνδυάζει πολιτικές από το ρεπερτόριο της δεξιάς και της αριστεράς (π.χ. ο προνοιακός σοβινισμός) ενδεδυμένες τη λαϊκίστικη ρητορεία θα τη συντηρήσουν ως μια αντικαθεστωτική επιλογή για απομαγευμένους, διαμαρτυρόμενους ψηφοφόρους που θέλουν να καταγράψουν τα παράπονά τους τόσο για τις ραγδαίες αλλαγές στον σύγχρονο τρόπο ζωής όσο και για την προσωπική τους έκπτωση, είτε αυτή είναι πραγματική είτε φοβία.
— Έρευνες δείχνουν ότι οι νέοι ψηφοφόροι στρέφονται προς την ακροδεξιά. Πώς εξηγείται αυτό το φαινόμενο;
Ισχύει και δεν ισχύει ταυτόχρονα. Στην Ελλάδα, η ακροδεξιά ψήφος μεταξύ των ατόμων ηλικιών από 18 έως 34 είναι υψηλότερη από το ποσοστό που έλαβαν τα κόμματα αυτά στις εθνικές εκλογές του Ιουνίου του 2023 μόνο στο κοινό των Σπαρτιατών (με βάση τα exit polls περίπου διπλάσιο). Το γεγονός αυτό συνδέεται με την αντισυστημικότητα και τη διαμαρτυρία και λιγότερο, νομίζω, με την αναζήτηση νοήματος μέσα από τις εθνικιστικές ταυτότητες.
Παράλληλα, όμως, συγκριτικές έρευνες τα τελευταία χρόνια δείχνουν ότι μεταξύ των νέων της γενιάς Ζ, δηλαδή όσων είναι χοντρικά μεταξύ 17 και 26 ετών, υπάρχει μια καταγεγραμμένη έμφυλη διαφοροποίηση στις αξίες και την πολιτική συμπεριφορά. Οι νέες γυναίκες είναι πιο προοδευτικές και ψηφίζουν πιο αριστερόστροφα κόμματα από τους νέους άνδρες, που όντως ασπάζονται περισσότερες προκαταλήψεις, είναι πιο συντηρητικοί, ψηφίζουν δεξιότερα κόμματα.
Οι εξηγήσεις που δίνονται για την έμφυλη αυτή πολιτική διαφοροποίηση σχετίζονται με τις εμπειρίες που διαμόρφωσαν αυτούς τους νέους, με το κίνημα MeToo, την έμφυλη βία αλλά και την ενηλικίωση μέσα σε διαφορετικά και κατακερματισμένα ψηφιακά περιβάλλοντα να παίζουν σημαντικό ρόλο.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
