ΜΙΑ ΦΙΓΟΥΡΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΗ, όσο και αμφισβητήσιμη, αν και πάντοτε παρούσα, όσες δεκαετίες κι αν έχουν παρέλθει από τότε που έφερε την επανάσταση στην αρχιτεκτονική, επανατοποθετώντας τον άνθρωπο στο επίκεντρο: ο λόγος για τον αρχιτέκτονα, ποιητή, ζωγράφο και στοχαστή Charles-Édouard Jeanneret, ο οποίος επαναπροσδιόρισε τον εαυτό του ως Le Corbusier, γνωρίζοντας ότι ήρθε για να εισαγάγει στο ελιτίστικο έως τότε σύμπαν της αρχιτεκτονικής ταυτόχρονα την ποίηση και την ωμή δύναμη των υλικών, την αποθέωση του μπετόν αρμέ και της λειτουργικότητας, το όραμα ενός μοντερνιστικού κόσμου βαθιά ριζωμένου στην αλήθεια του παρόντος και κυρίως το μέτρο της φύσης και του περιβάλλοντος.
«Καθεστώς γης και κτισμένος όγκος», έγραφε ο ίδιος αποσαφηνίζοντας πως «ο κτισμένος όγκος είναι το όστρακο του σαλιγκαριού» και “καθεστώς γης είναι ο λαχανόκηπος όπου ο άνθρωπός μας-σαλίγκαρος-βρίσκει την τροφή του, υλική και πνευματική», εννοώντας την ένωση αυτών των δύο κόσμων σε έναν. Όχι τυχαία, ένας σαλίγκαρος κοσμεί την πανέμορφη έκδοση-ορόσημο Le Corbusier - Συζήτηση με τους φοιτητές της αρχιτεκτονικής που σχεδίασε ο Ζαν Πετίτ για τις εκδόσεις Minuit και κυκλοφόρησε το 1943 μεσούντος του πολέμου, μεταφέροντας την ελπίδα για έναν κόσμο που θα δημιουργηθεί εκ νέου μέσα από τη συντριβή.
Με άλλα λόγια, ο αρχιτέκτονας-δημιουργός δεν πρέπει να παρασύρεται από μόδες, στυλ και τάσεις αλλά να μένει ταγμένος σε όλα αυτά που ο ίδιος έχει ορίσει ως βασικά συστατικά στοιχεία της ανθρωπογεωγραφίας του.
Πρόκειται για το κείμενο που μετέφρασε με μεράκι η Σουζάνα Αντωνακάκη, ύστερα από πρόταση του καθηγητή Δημήτρη Φατούρου, εν μέσω της δικτατορίας το 1971, κάτι που του προσέδωσε μια καινούργια σημασία. Σήμερα κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης σε νέα έκδοση, η οποία ακολουθεί πιστά την αισθητική της πρωτότυπης γαλλικής, έχοντας, ωστόσο, διατηρήσει την εισαγωγή του Δημήτρη Φατούρου και έχοντας εμπλουτιστεί με ένα νέο προλογικό σημείωμα από τον Δημήτρη Αντωνακάκη.
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
Το παράδοξο είναι ότι το κείμενο, καθώς ξαναδιαβάζεται με την επίγνωση των ουτοπικών αδιεξόδων αλλά και της μνημειώδους συμβολής του Le Corbusier στην εξέλιξη της αρχιτεκτονικής καθώς και της ετερόκλητης σχέσης του με τις πολλαπλές εκδοχές του μοντερνισμού –από τον ριζοσπαστικό του Γκρόπιους έως τον φασίζοντα του κυβιστικού κινήματος στην Ιταλία–, διατηρεί μια αυτούσια αισθητική δύναμη και μια ανθρωπιά που δεν μπορεί να μην ανοίγει συζητήσεις για το πως αντιλαμβανόμαστε και ορίζουμε τον κόσμο όπου ζούμε σήμερα.
Η επιμονή του σπουδαίου Γαλλοελβετού αρχιτέκτονα να επαναφέρει τον άνθρωπο και την κατοικία του στο επίκεντρο ενός συλλογικού οράματος που έχει ως άξονα τη βαθιά συνείδηση του αρχιτέκτονα, στην οποία επανέρχεται διαρκώς στο κείμενο του ο ίδιος, ταυτίζεται ταυτόχρονα με την ανάληψη μιας κοινωνικής αποστολής πέρα από το πανεπιστημιακό κατεστημένο και τα οριοθετημένα δόγματα. Αυτό σημαίνει ότι, εκτός από το λόγον διδόναι σε συγκεκριμένες συλλογικές εκφάνσεις της κοινωνίας, ο αρχιτέκτονας, στα μάτια του Le Corbusier, οφείλει να βασίζεται στην εσωτερική αλήθεια και ηθική του, στα όρια πάντα μιας τοπογραφίας που ορίζεται από τον παντοκράτορα Ήλιο και αποσκοπεί στην εναρμόνιση της εσωτερικής αλήθειας με την εξωτερική ελευθερία.
Με άλλα λόγια, ο αρχιτέκτονας-δημιουργός δεν πρέπει να παρασύρεται από μόδες, στυλ και τάσεις αλλά να μένει ταγμένος σε όλα αυτά που ο ίδιος έχει ορίσει ως βασικά συστατικά στοιχεία της ανθρωπογεωγραφίας του. Σάμπως να είναι επιτακτική η ανάγκη να μεταφέρουμε σήμερα, ακούγοντας τα λόγια του, την προσοχή μας από το ναρκισσιστικό σύμπαν των εντυπωσιακών κτισμάτων στην απτή και ρεαλιστική αλήθεια του δημόσιου χώρου και του κοινωνικού συνόλου, ξαναδείχνοντας τον άνθρωπο και τις ανάγκες του.
Εξάλλου, η σημαίνουσα λειτουργικότητα στην οποία επανερχόταν διαρκώς ο Le Corbusier δεν ακύρωνε την ύψιστη πράξη της ποίησης που ανίχνευε στη λογική της ίδιας της φύσης, όπως του είχε αποκαλυφθεί από μικρή ηλικία όταν θαύμαζε τους όγκους των βουνών Γιούτα στην πατρίδα του την Ελβετία ή όταν προσπαθούσε αργότερα, μέσα από το βιβλίο του The Modulor, να μεταφέρει τον κανόνα της ανθρώπινης συμμετρίας και αναλογίας στα κτίρια. Μπορεί να σχεδίασε το πρώτο του οίκημα μόλις στα 17, αλλά ως αυτοδίδαχτος αρνήθηκε την οριοθετημένη λογική της Ακαδημίας, αντλώντας παραδείγματα από τη βιταλιστική συνθήκη της φύσης και της μηχανής και από την καθάρια πίστη στην τεχνική και στη μηχανική.
Τον εξόργιζε, κι αυτό το υπογραμμίζει στη Συζήτηση, το ότι η κατοικία δεν είχε συμπεριληφθεί στα χρόνια του στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισιού ή που η καθημερινότητα δεν υπήρχε στα υψιπετή πανεπιστημιακά προγράμματα. Σκόπιμα ο ίδιος επέμενε ότι το σπίτι είναι μια «μηχανή που φιλοξενεί ανθρώπους», επιμένοντας όχι μόνο στη λειτουργικότητα αλλά και στο δημιουργικό και συμβολικό έργο της κατασκευής που έχει ως σκοπό να φτιάξει έναν φορέα «ουσιαστικής χαράς».
Ήξερε, λοιπόν, πως διατηρώντας αυτούσια τα οράματα του Αυστριακού Άντολφ Λος και του δασκάλου του Ογκίστ Περέ μπορούσε να φέρει στο προσκήνιο τον «δομισμό» ως την «αρχιτεκτονική επιστήμη της κατοικίας», καθιστώντας τη βασικό του σημείο αναφοράς. Με αυτόν τον τρόπο φανταζόταν ότι η «Ωραία Κοιμωμένη του Δάσους ξυπνούσε, η Σχολή Καλών Τεχνών εγκατέλειπε τα παλάτια της Ρώμης (της Ρώμης, ναι, γιατί της Ρώμης; ερώτηση που πάντα έμεινε χωρίς απάντηση), οδηγούσε τα βήματα της προς το Σπίτι των Ανθρώπων».
Ποιο μπορούσε να είναι αυτό; Το οίκημα που θα φτιαχνόταν υπακούοντας στο παιχνίδι των όγκων και επιτρέποντας την απόλυτη κυριαρχία του φωτός, αλλά θα σεβόταν πρωτίστως τις καθημερινές ανάγκες. Απαλλαγμένο από τις φιοριτούρες και τα περιττά «στολίδια» ή καμπύλες της απεχθούς στον Le Corbusier art nouveau, θα επιδίωκε ταυτόχρονα το παιχνίδι των χρωμάτων, ακολουθώντας τη λογική της λιτότητας. Είναι γνωστή η εσωτερική αποκάλυψη που συνέβη όταν ο ίδιος ήρθε αντιμέτωπος με την αθηναϊκή εμπειρία της ανάβασης στον Ιερό βράχο, με την αρμονία της Ακρόπολης και την αποθέωση των περιγραμμάτων, των όγκων και της απέριττης σύλληψης της ακρίβειας.
Έκτοτε η αναλογία στα μάτια του δεν ήταν αντίθετη με το μυστήριο, όπως ούτε και το βλέμμα προς το μέλλον με το παρελθόν, αφού όλα αυτά υπάκουαν σε μια βαθιά αγάπη για τον απλό πολίτη. Από εκεί, άλλωστε, φαινόταν αν ο αρχιτέκτων ήταν συνειδητοποιημένος και αληθινός. «Ήμουν είκοσι τριών χρονών», γράφει σε αυτό το μανιφέστο που παίρνει τη μορφή συζήτησης, «όταν έφτασα, μετά από δρόμο πέντε μηνών, μπροστά στον Παρθενώνα, στην Αθήνα. Το αέτωμά του ήταν όρθιο, αλλά η μεγάλη πλευρά του ναού ήταν καταγής, κολόνες και επιστύλια είχαν ανατραπεί από την έκρηξη της πυρίτιδας που οι Τούρκοι είχαν κάποτε αποθηκεύσει.
Εβδομάδες ολόκληρες άγγιζα με τα χέρια μου γεμάτα σεβασμό, ανήσυχα, έκπληκτα αυτές τις πέτρες που, βαλμένες όρθιες και στο επιθυμητό ύψος, ανάδιναν την πιο τέλεια μουσική: σάλπιγγες χωρίς φωνή, αλήθεια των θεών! Η ψηλάφηση είναι μια δεύτερη μορφή όρασης. Τη γλυπτική ή την αρχιτεκτονική μπορείς να τη θωπεύσεις όταν η ολοκληρωμένη επιτυχία της, γραμμένη στη μορφή τους, προκαλεί το χέρι να πλησιάσει».
Όταν επιστρέφει από αυτά τα ταξίδια στην Ελλάδα και την Ανατολή στη Γαλλία, τα πάντα θα φαντάζουν αλλιώς, καθώς θα έχει συνυφάνει πολλαπλά νήματα για να συλλάβει την έννοια της αναλογικότητας και της απλότητας που προβάλλει το ελληνικό πνεύμα. Όχι τυχαία, απηχώντας αυτή την πεποίθηση, το δικό του μανιφέστο θα φέρει το όνομα Νέο Πνεύμα.
Ανεξάρτητα, λοιπόν, από τις πέντε κεντρικές αρχές που είχε εκφράσει το Νέο Πνεύμα –πιλοτή, ελεύθερη κάτοψη, ζώνες ανοιγμάτων, επίπεδη στέγη και γυάλινη πρόσοψη– και από το πολεοδομικό όραμα του Le Corbusier , όπως αυτό είχε εκφραστεί μέσα από τη «Σύγχρονη πόλη», το περίφημο Maison Monol και το Maison Citröhan (εμπνευσμένο από το αυτοκίνητο Citroën), αυτό που διέκρινε τη φιλοσοφία του και αναδεικνύεται ως μοναδική πνευματική παρακαταθήκη μέσα από αυτό το βιβλίο “Συζήτηση με τους φοιτητές της αρχιτεκτονικής” είναι η σωκρατική, επιτακτική ανάγκη η αρχιτεκτονική ως επιστήμη να μην περνάει καταρχάς μέσα από αφηρημένες αρχές αλλά από τον άνθρωπο και να καταλήγει σε αυτόν ως κατασταλαγμένη γενικευμένη παιδεία.
Εξακολουθούσε, άλλωστε, ο ίδιος να λέει ότι ένα σπίτι πρέπει να φτιάχνεται από τις προσταγές ενός Διογένη που θα ξέρει ακριβώς πώς θα φτιάξει ένα παλάτι. Αυτή η αλήθεια, που τελικά στη μεγάλη εικόνα θέτει ως προτεραιότητα το συλλογικό γίγνεσθαι και τον δημόσιο χώρο, καθιστούν το όραμα του Γαλλοελβετού αρχιτέκτονα και στοχαστή, σε μια εποχή γενικευμένης αδιαφορίας και σχετικισμού, πιο επιτακτικό από ποτέ.
Επομένως, πέρα από τα συνέδρια που έχουν διοργανωθεί στη χώρα μας για τη σπουδαιότητα του Le Corbusier , όπως αυτό του 2015 με τον τίτλο «Γενεαλογίες», σημαντική είναι η παρούσα έκδοση ως υπενθύμιση της σπουδαιότητας της αρχιτεκτονικής που προβάλλει πρωτίστως τις ανάγκες του ανθρώπου και ορίζει τους κανόνες με γνώμονα την αξιοπρέπειά του.
Αυτό ήταν, άλλωστε, το credo ενός ανθρώπου που είχε ως πυξίδα την απλότητα, το παιχνίδι και το φως και αυτό αντίκριζε κάθε στιγμή της ζωής του, ακόμα και την ύστατη, όταν χάθηκε καθώς κολυμπούσε σε ηλικία 77 ετών στην αγαπημένη του θάλασσα της Μεσογείου. Το πνεύμα του Le Corbusier παραμένει για πάντα ζωντανό σαν το φως που θα αποκαλύπτει τις απέριττες γραμμές από τα κτίρια και τις λέξεις του.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
