ΔΕΧΤΗΚΕ ΤΗΝ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ του επίσης Ελληνοαμερικανού καθηγητή του Πανεπιστημίου Σάφολκ της Βοστώνης Peter Jeffreys να γράψουν από κοινού στα αγγλικά μια επικαιροποιημένη βιογραφία αυτού του «παγκόσμιου Έλληνα», ο οποίος «θυσίασε την προσωπική ευτυχία για την παγκόσμια φήμη και μετέτρεψε την ποίησή του σε σωτηρία», όπως λέει χαρακτηριστικά o Gregory Jusdanis. Με την ευκαιρία αυτή, μιλήσαμε για την εν λόγω βιογραφία, η οποία περιλαμβάνει και νέα στοιχεία που προέκυψαν από τη δημοσιοποίηση του Αρχείου Καβάφη, για τη Ρίκα Σεγκοπούλου στην οποία είναι αφιερωμένη η βιογραφία, για τα «καινά δαιμόνια» που έφερνε και τις πολλές αντιπαραθέσεις που πυροδότησε μέσα στα χρόνια το έργο του Αλεξανδρινού ποιητή, για την επιμονή του να μην εκδώσει καμιά ποιητική του συλλογή ενόσω ζούσε, ακόμα και αν αυτό θα εκτόξευε τη φήμη του, κάτι ωστόσο που επιθυμούσε σφόδρα και είχε μάλιστα προβλέψει, τρόπον τινά.
Ο Καβάφης ήταν «παραδοσιακός και ταυτόχρονα μεταμοντέρνος, ο πρώτος “viral” ποιητής διεθνώς, ένας ποιητικός “influencer”, όπως αυτοί που έχουμε σήμερα στο διαδίκτυο», καταλήγει, παραθέτοντας και το καβαφικό ποίημα που θα διέσωζε αν του δινόταν μία και μόνη επιλογή.
Αναφερθήκαμε, ακόμα, στην πολύπλευρη σχέση της ποίησής του με την ομοφυλοφιλία αλλά και στη διορατικότητα που επέδειξε, τόσο για την έλευση τού «gay liberation» όσο και μιας εποχής στην οποία θα κυριαρχούσαν η πολυπολιτισμικότητα και η παγκοσμιοποίηση, όπως άλλωστε συνέβαινε στις ιστορικές περιόδους που συχνά μνημόνευε στην ποίησή του. Ο Καβάφης ήταν «παραδοσιακός και ταυτόχρονα μεταμοντέρνος, ο πρώτος “viral” ποιητής διεθνώς, ένας ποιητικός “influencer”, όπως αυτοί που έχουμε σήμερα στο διαδίκτυο», καταλήγει, παραθέτοντας και το καβαφικό ποίημα που θα διέσωζε αν του δινόταν μία και μόνη επιλογή.
— Τι σας παρακίνησε να συμμετάσχετε στη συγγραφή της εν λόγω βιογραφίας του Καβάφη, τι καινούργιο υλικό υπάρχει σε αυτή; Γιατί αφιερώσατε το βιβλίο στη Ρίκα Σεγκοπούλου και πόσο εκείνη συνέβαλε στη διάσωση του αρχείου του ποιητή;
Αν και είχα γράψει το πρώτο μου βιβλίο για τον Καβάφη το 1987, τον είχα αφήσει σε μεγάλο βαθμό πίσω μου για να ασχοληθώ με άλλα έργα, μέχρι που ο Peter Jeffreys με προσκάλεσε να συνεργαστούμε για τη βιογραφία του. Το κύριο κίνητρό μας ήταν ότι η τελευταία βιογραφία του ποιητή είχε εκδοθεί πριν από 50 χρόνια και, εν τω μεταξύ, νέο υλικό είχε έρθει στο φως από το Αρχείο Καβάφη όταν αυτό αγοράστηκε από το Ίδρυμα Ωνάση και δημοσιοποιήθηκε. Δεδομένης της εξέχουσας θέσης του Καβάφη στην παγκόσμια λογοτεχνία, θεωρήσαμε ότι ήταν καιρός να ρίξουμε μια νέα ματιά στη ζωή του.
Αφιερώσαμε το βιβλίο στη μνήμη της Ρίκας Σεγκόπουλου, επειδή η γυναίκα αυτή προσπάθησε να γράψει μια πρώτη βιογραφία του όταν ανέλαβε τα γραπτά του ποιητή έπειτα από τον θάνατό του. Δεν γνωρίζουμε γιατί εγκατέλειψε το εγχείρημα. Μπορούμε μόνο να κάνουμε υποθέσεις. Την τρόμαξε, άραγε, το μέγεθος του έργου; Χρειαζόταν μήπως να περάσει κάποιος χρόνος μεταξύ του θανάτου του και της πραγματικής σύνθεσης της ζωής του; Στο τελευταίο της δοκίμιο για τον ποιητή, λίγο πριν από τον πρόωρο θάνατό της στην Αθήνα, αναφέρθηκε στην τεράστια προσωπική επιρροή που είχε πάνω της. Ίσως λοιπόν χρειαζόταν χρόνο και απόσταση από τον Καβάφη. Αλλά αναρωτιόμαστε επίσης αν την παραμέρισαν οι ισχυροί άνδρες στη ζωή του Καβάφη, οι οποίοι προσπαθούσαν εξαρχής να αποκτήσουν τον έλεγχο της ποιητικής κληρονομιάς του. Ο Καβάφης προκάλεσε και συνεχίζει να προκαλεί αντιπαραθέσεις. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι το έργο του τους ανήκει και ότι η δική τους ερμηνεία της ποίησής του είναι η σωστή.
— Ποια θα λέγαμε ότι είναι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτής της βιογραφίας;
Η συγγραφή μιας βιογραφίας είναι μια πολύπλοκη διαδικασία που ακολουθεί τους δικούς της κανόνες. Πρόκειται για ένα είδος γραφής. Αποφασίσαμε να μην ακολουθήσουμε την παραδοσιακή χρονολογική προσέγγιση, αλλά να οργανώσουμε τα κεφάλαια σε θέματα – για πολλούς λόγους, κυρίως όμως επειδή θεωρήσαμε ότι έτσι θα μπορούσαμε να διαμορφώσουμε πιο αποτελεσματικά την αφηγηματική καμπύλη και να ενισχύσουμε τη συναισθηματική αξία κάθε κεφαλαίου. Αυτό ήταν ένα μεγάλο ρίσκο, αλλά χαρήκαμε όταν διαπιστώσαμε ότι οι περισσότεροι κριτικοί το ενέκριναν σε μεγάλο βαθμό και βρήκαν πλεονεκτήματα στη θεματική οργάνωση της ζωής του ποιητή.
Αν και ορισμένοι κριτικοί στον αγγλοσαξονικό κόσμο δεν ήταν ικανοποιημένοι με αυτή τη δομή, αντιλήφθηκαν ότι μας επέτρεψε να επικεντρωθούμε στις προσωπικές διαμάχες του ποιητή και να αποτυπώσουμε τις αντιφάσεις της ζωής του. Μία από αυτές τις διαμάχες ήταν μεταξύ του καθήκοντός του προς την τέχνη και του καθήκοντός του προς την προσωπική του ευτυχία. Σταδιακά, καθώς άρχισε να συνειδητοποιεί ότι η ευτυχία με την παραδοσιακή έννοια και η οικειότητα ήταν αδύνατες γι’ αυτόν, μετέτρεψε την ποίησή του σε σωτηρία. Μπορούμε να πούμε ότι θυσίασε την προσωπική ευτυχία για την παγκόσμια φήμη. Και σε αυτό κέρδισε θεαματικά.
— Πόσο ο ερωτικός προσανατολισμός του Καβάφη επηρέασε το ποιητικό του έργο, σε βαθμό να βλέπει μπροστά από την εποχή του, όπως στο ποίημα «Κρυμμένα» (1908);
Η σχέση μεταξύ της ομοφυλοφιλίας του και του έργου του είναι πολύπλευρη. Πρέπει να αναφερθεί ότι ήταν πρωτοπόρος στην απεικόνιση της ομοφυλοφιλικής αγάπης μεταξύ ανδρών, έβλεπε πράγματι μπροστά, ειδικά σε σχέση με τους συγχρόνους του, όπως ο Βρετανός ποιητής του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου Γουίλφρεντ Όουεν, ο οποίος ήταν ομοφυλόφιλος αλλά ποτέ δεν έγραψε γι’ αυτό στο έργο του (ίσως να το είχε κάνει αν δεν είχε σκοτωθεί στον πόλεμο). Ωστόσο, ο φίλος του Καβάφη, E.M. Φόρστερ, παρουσιάζει μια σημαντική αντίθεση. Ενώ έγραφε για την ομοφυλοφιλία του στις προσωπικές του επιστολές, δεν επέτρεψε τη δημοσίευση του ρητά «γκέι» μυθιστορήματός του, Μορίς, παρά μόνο έπειτα από τον θάνατό του.
Ο Καβάφης, από την άλλη, ήταν πολύ ανοιχτός, τόσο στη ζωή όσο και στο έργο του. Στα πρώτα του ποιήματα, μιλούσε γενικά για «συναισθήματα», «οράματα», «ομορφιά», «σώματα». Στη συνέχεια άρχισε να εκμεταλλεύεται το γεγονός ότι το ελληνικό ρήμα δεν χρειάζεται προσωπική αντωνυμία, όπως το αγγλικό. Έτσι, οι αναγνώστες δεν ήταν σίγουροι για το φύλο των προσώπων στα ποιήματά του. Αλλά τότε, γύρω στο 1919, ήταν ήδη αρκετά σαφές ότι τα πρόσωπα αυτά ήταν άνδρες που αγαπούσαν άλλους άνδρες.
— Εκτός όμως από τη διορατικότητά του για το μέλλον των ομοφυλοφιλικών σχέσεων, εξίσου προφητικός υπήρξε για την επερχόμενη παγκοσμιοποίηση, που στον καιρό του ήταν ήδη μια εμφανής τάση. Είναι, λέτε, τυχαίο ότι τα περισσότερα ιστορικού περιεχομένου ποιήματά του αφορούν την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, οπότε υπήρχε επίσης ένα ισχυρό ρεύμα πολυπολιτισμικότητας και παγκοσμιοποίησης; Πόσο οραματιστής ήταν τελικά ένας άνθρωπος που τόση λατρεία έδειχνε για περασμένες εποχές;
Έχω υποστηρίξει και αλλού ότι ο Καβάφης προέβλεψε τον σύγχρονο κόσμο ως μια έκταση αλληλοσυνδεόμενων εθνών, κρατών και εθνοτήτων. Με έναν παράξενο τρόπο, έγραψε για τον παγκοσμιοποιημένο κόσμο μας πριν από την ιστορική του έλευση. Και το πέτυχε επιστρέφοντας, όπως λέτε κι εσείς, στην ελληνική Ιστορία, στην ελληνιστική εποχή και στην περίοδο της ύστερης αρχαιότητας, όταν ο ελληνικός κόσμος βρέθηκε υπό την κυριαρχία της Ρώμης. Ο Καβάφης περιέγραψε με μεγάλη διορατικότητα πώς αυτές οι δύο περίοδοι θα προωθούσαν την εθνοτική, φυλετική και θρησκευτική ανάμειξη. Οι ιστορικές προσωπικότητες των ποιημάτων του έχουν συνείδηση ότι ζουν σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο με πολλές θρησκευτικές πεποιθήσεις, γλώσσες και τρόπους ζωής, αγκαλιάζουν μάλιστα την πολυεθνικότητα αυτή. Επομένως ναι, ο Καβάφης υπήρξε κι εδώ προφητικός.
— Πότε θα λέγατε ότι άρχισε να ωριμάζει ως ποιητής διαμορφώνοντας και το χαρακτηριστικό του ύφος; Υπήρξε κάποιο καθοριστικό γεγονός που συνέβαλε σε αυτό;
Ο ίδιος ο Καβάφης και άλλοι θεωρούν το 1911 ως σημείο καμπής στη ζωή του. Μπορεί να φαντάζει απλοϊκό, αλλά τότε ήταν που είδε τον εαυτό του να αναδύεται ως ένας ώριμος ποιητής, με δική του φωνή και όραμα. Και ενώ έγραφε ποίηση από τα νιάτα του, γύρω στα μέσα της ζωής του στράφηκε εναντίον των περισσότερων από αυτά τα πρώιμα ποιήματά του και τα αποκήρυξε ως «σκουπίδια». Αυτό πρέπει να ήταν εξαιρετικά οδυνηρό για τον ίδιο, όπως θα ήταν για κάθε συγγραφέα. Αδυνατώ, ας πούμε, να φανταστώ τον εαυτό μου να το κάνει αυτό. Όμως εκείνος είχε το θάρρος και την πειθαρχία να συνειδητοποιήσει ότι όσα είχε γράψει μέχρι τότε ήταν παράγωγα, σύμφωνα με το ύφος της σύγχρονης ποίησης. Αν δεν είχε αλλάξει πορεία, θα παρέμενε μια δευτερεύουσα φιγούρα της ελληνικής ποίησης του 19ου αιώνα, που δεν θα άξιζε να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Δεν θα υπήρχε βιογραφία και βέβαια δεν θα κάναμε τώρα αυτή την ωραία συνέντευξη!
— Γιατί, κατά τη γνώμη, σας ο Καβάφης απέφυγε να εκδώσει κάποια έστω ποιήματά του όσο ζούσε, παρά και τις παρακλήσεις του Φόρστερ και μολονότι επιδίωκε την αναγνώρισή του από το ποιητικό και λογοτεχνικό στερέωμα της εποχής;
Μοιάζει στ’ αλήθεια ακατανόητο το γεγονός ότι απέρριψε τις προτάσεις του Φόρστερ να δημοσιεύσει μια αγγλική μετάφραση του έργου του. Οι περισσότεροι ποιητές θα είχαν αδράξει αμέσως την ευκαιρία, ειδικά ένας άνθρωπος φιλόδοξος όπως ο Καβάφης. Ο Φόρστερ τού υποσχέθηκε ότι θα απευθυνόταν σε έναν έγκριτο βρετανικό εκδοτικό οίκο, πλην όμως ο Καβάφης αντιδρούσε. Δεν γνωρίζουμε πλήρως τους λόγους, αλλά ίσως να οφείλονται στο ότι ήταν μια εμμονική προσωπικότητα που ήθελε να επιβλέπει τη δημοσίευση, τη μετάδοση και την κατανάλωση του έργου του. Γι’ αυτό και δεν επέτρεψε ποτέ τη δημοσίευση του συνόλου των ποιημάτων του όσο ζούσε. Δημοσίευσε μεν κάποια ποιήματα σε περιοδικά ή εφημερίδες, αλλά συνήθως προτιμούσε να τα κυκλοφορεί είτε μεμονωμένα σε φυλλάδια είτε συλλογικά, σε φακέλους ή βιβλιαράκια. Όσο ήταν εν ζωή, το έργο του υπήρχε σε ρευστή μορφή και δεν ήταν ποτέ σταθερό. Αυτό, νομίζω, του επέτρεψε να παρεμβαίνει στην αγορά της ποίησης και να επηρεάζει όσο το δυνατόν περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο το έργο του αντιμετωπιζόταν. Γι’ αυτόν τον λόγο, όπως ανέφερα και σε άλλη δημοσίευση, ήταν ο πρώτος «viral» ποιητής διεθνώς, ένας ποιητικός «influencer» όπως αυτοί που έχουμε σήμερα στο διαδίκτυο. Πουλούσε τη δική του ποίηση, γι’ αυτό ίσως αντιστάθηκε στις ξένες μεταφράσεις· φοβόταν ότι θα απομάκρυναν το έργο του από τις μικρές διαπροσωπικές σχέσεις που προτιμούσε. Σε αυτό το πεδίο ήταν ταυτόχρονα μεταμοντέρνος και παραδοσιακός!
— Πόσο επίκαιρος παραμένει σήμερα ο Καβάφης και γιατί; Πώς εξηγείται ότι ήταν τόσο βέβαιος για την υστεροφημία του, πώς είχε συναίσθηση ότι θα γινόταν κάποτε σπουδαίος, όπως αποτυπώνεται στο ποίημα «Πολύ σπανίως»;
Η σημασία του Καβάφη σήμερα αποδεικνύεται από το τεράστιο ενδιαφέρον για τη ζωή και την ποίησή του. Το γεγονός ότι η βιογραφία του εκδόθηκε από τους Farrar, Strauss & Giroux, έναν από τους μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους στον κόσμο, ότι κυκλοφόρησε στο Ηνωμένο Βασίλειο από τους Simon & Schuster τρεις εβδομάδες έπειτα από την αμερικανική έκδοση και στην Ελλάδα από το Μεταίχμιο ένα μήνα αργότερα, μιλά από μόνο του. Του χρόνου θα κυκλοφορήσει μια πολωνική μετάφραση ενώ ο οίκος Farrar, Strauss & Giroux, ο οποίος κατέχει τα παγκόσμια δικαιώματα της βιογραφίας, βρίσκεται σε διαπραγματεύσεις και με άλλους εκδοτικούς οίκους. Είναι σίγουρα ο πιο διάσημος Έλληνας συγγραφέας στο εξωτερικό. Λίγοι άλλοι συγγραφείς στον κόσμο, σε οποιαδήποτε γλώσσα, είναι τόσο επιδραστικοί. Ο ίδιος ο Καβάφης, τώρα, ήταν όντως σίγουρος για το ταλέντο του, πεπεισμένος ότι συνέθετε πρωτότυπους στίχους που θα άλλαζαν τη μοίρα της ελληνικής ποίησης. Αλλά ακόμη κι εκείνος, που είχε μια σχεδόν υπερφίαλη επίγνωση των χαρισμάτων του, δεν θα μπορούσε να προβλέψει μια τέτοια εξέλιξη, ότι δηλαδή ο άνθρωπος που έγραψε με τόση διορατικότητα για την αρχαία παγκοσμιοποίηση, θα γινόταν σήμερα διάσημος ως παγκόσμιος συγγραφέας!
— Αν έπρεπε να διαλέξετε ένα μόνο ποίημά του, ποιο θα ήταν αυτό;
Αν θα έπρεπε να πάρω ένα και μοναδικό ποίημα του Καβάφη σε ένα έρημο νησί, αυτό θα ήταν το «Μύρης· Αλεξάνδρεια του 340 μ.Χ.». Είναι ένα από τα μακροσκελέστερα ποιήματά του και όχι από τα γνωστότερα, αξίζει όμως περισσότερη προσοχή καθώς θίγει θέματα όπως η παγκοσμιοποίηση, ο θρησκευτικός συγκρητισμός, η φιλία, η προδοσία και θέτει το ερώτημα πώς γνωρίζουμε τους άλλους ανθρώπους. Πρόκειται για έναν δραματικό μονόλογο, στον οποίο ο ποιητής αφηγείται από την οπτική γωνία του ομιλητή, ενός νεαρού ειδωλολάτρη, ο οποίος φτάνει στην κηδεία του στενού του φίλου, του Μύρη, που είναι χριστιανός. Ευρισκόμενος σε ένα άγνωστο περιβάλλον, ο ομιλητής αισθάνεται άβολα. Σε εναλλασσόμενες στροφές, παρατηρεί τα παράξενα τελετουργικά και ιεροτελεστίες και εξετάζει την επίδρασή τους πάνω του. Στην πορεία του ποιήματος, όμως, αρχίζει να αμφισβητεί τη δική του σχέση με τον Μύρη, καθώς διαπιστώνει ότι εκείνος δεν του είχε αποκαλύψει ποτέ το βάθος της χριστιανικής του πίστης. Στο τέλος του ποιήματος, ο ομιλητής συνειδητοποιεί ότι δεν ήταν ποτέ στενός φίλος του Μύρη, γιατί αλλιώς θα είχαν συζητήσει για τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις. Το εν λόγω ποίημα, επομένως, τοποθετεί αυτή τη δραματική ιστορία φιλίας και απώλειας στο ευρύτερο δράμα της μετάβασης από τον παγανισμό στον χριστιανισμό. Πριν από κάποια χρόνια, μετέφρασα αυτό το ποίημα για τον Ελληνοαμερικανό συνθέτη Nikitas J. Demos, ο οποίος το μετέτρεψε σε μουσική δωματίου. Τότε κατάλαβα ότι έχει όλα τα στοιχεία μιας όπερας.
Οι αρχειακές φωτογραφίες αποτελούν ευγενική παραχώρηση του Αρχείου Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση © 2016-2018 Αρχείο Καβάφη, Ίδρυμα Ωνάση
