Η ΚΑΤΑΣΚΟΠΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ, ως υποείδος του θρίλερ, έχει υψηλότατα λογοτεχνικά εύσημα χάρη σε συγγραφείς που την υπηρέτησαν με πάθος, όπως ο Τζον Λε Καρέ. Προσωπικά λατρεύω έναν άλλον Άγγλο συγγραφέα κατασκοπικής λογοτεχνίας –και όχι μόνο–, τον Έρικ Άμπλερ. Το μυθιστόρημά του «Η μάσκα του Δημητρίου» (εκδόσεις Άγρα) συνοψίζει όλα όσα συνέβαιναν στα Βαλκάνια την εποχή του Μεσοπολέμου, έχοντας έναν Έλληνα ήρωα. Αυτός είναι ο Δημήτριος Μακρόπουλος αλλιώς Δημήτριος Τάλατ ή Δημήτριος Ταλάδης, ένα παλιοτόμαρο, δολοφόνος, κλέφτης, μαστροπός, έμπορος ναρκωτικών και κατάσκοπος.
Αυτός ο συναρπαστικός ήρωας, επινοημένος από τον Άμπλερ, αποτελεί τον οδηγό μας σε μια λογοτεχνική γεωγραφία που ο συγγραφέας περιγράφει με τα φαιά χρώματα του θρίλερ. Στον Άμπλερ οφείλουμε βεβαίως και το μυθιστόρημα «The light of day», περισσότερο γνωστό ως «Τοπ καπί», που το 1964 έγινε ταινία από τον Ζιλ Ντασέν με πρωταγωνιστές τη Μελίνα Μερκούρη και τον Πίτερ Ουστίνοφ.
• Σκέφτομαι το κατασκοπικό μυθιστόρημα με αφορμή τον θάνατο ενός μυθικού σύγχρονου κατασκόπου, του Ρόμπερτ Φίλιπ Χάνσεν. Ο Χάνσεν, που είχε γεννηθεί το 1944 και πέθανε πριν από λίγες μέρες στο κελί του, σε φυλακές του Κολοράντο, ήταν πράκτορας του FBI και ταυτόχρονα της Σοβιετικής Ένωσης και μετά της Ρωσίας. Η δράση του αποκαλύφθηκε το 2001, αφού για αρκετά χρόνια τον παρακολουθούσαν περί τους 300 ανθρώπους μέχρι να τον πιάσουν να κάνει το λάθος βήμα.
Η Καλομοίρης έχει όλα τα στοιχεία για να γίνει μια πρώτης τάξεως ηρωίδα μυθιστορήματος, ιδιαίτερα αν το μυθιστόρημα αυτό γραφόταν από Έλληνα συγγραφέα. Έτσι κι αλλιώς, πάντα αναρωτιέμαι πώς ψάχνουν τα θέματά τους οι Ελληνες συγγραφείς και ιδιαίτερα πώς ψάχνουν στον κόσμο, αλλά μέσα από την ελληνική οπτική τους.
Ο Χάνσεν ήταν ένας τύπος οικογενειάρχη προαστίων, που πήγαινε κάθε πρωί τα έξι παιδιά του στο σχολείο με παλιά αυτοκίνητα, όντας αφοσιωμένο μέλος της Opus Dei, αυτής της υπερσυντηρητικής οργάνωσης της Καθολικής Εκκλησίας. Μετά την αποκάλυψη της δράσης του έγινε ήρωας σε πολλά βιβλία, κινηματογραφικές ταινίες και τηλεοπτικές σειρές. Προτιμώ το βιβλίο «Spy» του Ντέιβιντ Γουάιζ (1930-2018) του θεωρούμενου ως κορυφαίου συγγραφέα κατασκοπικής λογοτεχνίας στις ΗΠΑ.
• Ο θάνατος του Χάνσεν με οδήγησε σε μια άλλη διπλή πράκτορα, την Άντζελα Καλομοίρης, που είχε γεννηθεί το 1916 στο Λόουερ Ιστ Μανχάταν από Έλληνες γονείς, μετανάστες. Η Καλομοίρης, φωτογράφος στο επάγγελμα, γνωστή στους φίλους της ως Άντζι, έχει περάσει στην Ιστορία ως η λεσβία-διπλή κατάσκοπος. Ήταν προστατευόμενη της Ελεονόρας Ρούσβελτ και ίσως από τις ερωτικές συντρόφους της πρώτης κυρίας των Ηνωμένων Πολιτειών, εργαζόταν ως πληροφοριοδότρια του FBI το διάστημα 1942-1949, ενώ ταυτόχρονα ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ (CPUSA). Χάρη στις πληροφορίες που έδινε η Καλομοίρης στις μυστικές υπηρεσίες των ΗΠΑ, το Κομμουνιστικό Κόμμα δεν μπόρεσε να σηκώσει ποτέ κεφάλι.
Σε εκείνη την εποχή του κυνηγιού μαγισσών η Καλομοίρης είχε καταθέσει και ως μάρτυς κατηγορίας στη δίκη της New York Photo League και του επικεφαλής της, του Αμερικανοεβραίου φωτογράφου Σιντ Γκρόσμαν. Η Λίγκα είχε θεωρηθεί ως μετωπική οργάνωση του Κ.Κ. και ο Γκρόσμαν ως κομμουνιστής. Η Καλομοίρης πέθανε το 1995 και είναι πλέον μια μυθική μορφή γενικά μέσα στην LGBTQΙ+ κοινότητα και ειδικότερα στην κοινότητα του Βίλατζ. Ο μύθος της εδραιώθηκε το 2017 με την κυκλοφορία του βιβλίου της Λίζα Ντέιβις «Undercover Girl» που έχει τον μακρύ υπότιτλο «The lesbian informant who helped the FBI bring down the Communist Party». Η Καλομοίρης έχει όλα τα στοιχεία για να γίνει μια πρώτης τάξεως ηρωίδα μυθιστορήματος, ιδιαίτερα αν το μυθιστόρημα αυτό γραφόταν από Έλληνα συγγραφέα. Έτσι κι αλλιώς, πάντα αναρωτιέμαι πώς ψάχνουν τα θέματά τους οι Ελληνες συγγραφείς και ιδιαίτερα πώς ψάχνουν στον κόσμο, αλλά μέσα από την ελληνική οπτική τους.
Οι ήρωες είναι, βέβαια, ένα θέμα στη λογοτεχνία. Από τους αγαπημένους μου είναι ο Μάρκος, ο ερωτύλος γάτος στην «Περσινή Αρραβωνιαστικιά» της Ζυράννας Ζατέλη. Έτσι κι αλλιώς, τα ζώα διεκδικούν τη δική τους θέση στη λογοτεχνία όπως και στην ιστορία. Και από την άποψη αυτή το βιβλίο της Στέλλας Παναγιωτοπούλου, «Ίων ο Κύων - Περί συνύπαρξης ανθρώπων και ζώων», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ίκαρος, μας βάζει μέσα σ’ έναν συναρπαστικό κόσμο όπου ήρωες με ονόματα όπως Φλας, Μπακ, Κοκαλιάρης, Μάγκας, Γιόφι συμβιώνουν με άλλους ήρωες με ονόματα όπως Βιρτζίνια Γουλφ, Τζακ Λόντον, Πολ Όστερ, Πηνελόπη Δέλτα ή ο Ζίγκμουντ Φρόιντ.
Σε αυτό το αφηγηματικό δοκίμιο ήρωας είναι ο σκύλος Ίων, ένα ημίαιμο λαμπραντόρ που ζει στην Αθήνα και που σε πρώτο πρόσωπο μιλάει για το είδος του, την καταγωγή του, τους συντρόφους του, τις ράτσες, τις ανύπαρκτες σεξουαλικές επιλογές ενός ημίαιμου δεσποζόμενου, τα αφεντικά, τη μετανάστευση, την αστεγία του αδέσποτου, ακόμη και για το σκληρό θέμα της σκυλοφαγίας σε χώρες της Άπω Ανατολής, στην Κίνα, στο Βιετνάμ, στη Νότια Κορέα. Όταν ο Ίων μαθαίνει ότι στην πόλη Χο Τσι Μινχ του Βιετνάμ υπάρχει δρόμος με εστιατόρια που σερβίρουν αποκλειστικά σκύλο και ότι οι Βιετναμέζοι συνηθίζουν να τρώνε σκύλο στο τέλος κάθε μήνα γιατί πιστεύουν ότι έτσι βγάζουν από πάνω τους την κακοτυχία, προσπαθεί να δημιουργήσει έναν νέο χάρτη του κόσμου. Σε αυτόν θα αποτυπώνεται σε ποιο μέρος τα ζώα θα είναι πιο ασφαλή.
• Ήρωες μπορεί να είναι ακόμη και οι ίδιοι οι συγγραφείς. Ιδιαίτερα οι διάφορες επέτειοί τους, η έκδοση αυτοβιογραφικών κειμένων τους, ημερολογίων, επιστολών κ.λπ. ρυθμίζουν τον λογοτεχνικό χρόνο. Το 2024 θα είναι σίγουρα έτος Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, καθώς τότε συμπληρώνονται δέκα χρόνια από τον θάνατό του. Ο αμερικανικός εκδοτικός οίκος Random House ανακοίνωσε ήδη τη δημοσίευση ενός ανέκδοτου μυθιστορήματος του Κολομβιανού συγγραφέα με τίτλο «En Αgosto nos vemos» («Θα ειδωθούμε τον Αύγουστο»). Από την οικογένειά του σχολίασαν ότι το μυθιστόρημα αυτό συνοψίζει όλον τον κόσμο του Μάρκες, αυτόν που αγάπησαν εκατομμύρια αναγνώστες σε όλον τον κόσμο. Το αναγνωστικό μου γούστο με οδηγεί στη θαυμάσια αυτοβιογραφία του συγγραφέα, το «Ζω για να τη διηγούμαι» –δηλαδή τη ζωή–, στη μετάφραση της Κλαίτης Σωτηριάδου.
• Σκέφτομαι με τρόμο σε τι ακραίες καταστάσεις μπορεί να οδηγήσει, σε ποιες μορφές λογοκρισίας μπορεί να φτάσει η πίεση που ασκείται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και από την υιοθέτηση πρακτικών cancel culture. Η ιδιαιτέρως δημοφιλής –και στη χώρα μας– συγγραφέας Ελίζαμπεθ Γκίλμπερτ, η συγγραφέας του «Eat, Pray, Love» (εκδόσεις Μίνωας), είχε ανακοινώσει πριν από μερικές μέρες ότι είναι έτοιμο και εκδίδεται το νέο βιβλίο της «The Snow Forest». Είναι η ιστορία μιας οικογένειας που έζησε για μισό αιώνα σε πλήρη απομόνωση κάπου στα βάθη της άγριας Σιβηρίας, αγνοώντας πλήρως αυτά που συνέβαιναν στον κόσμο. Μέχρι που το 1978 την ανακάλυψε ένας Σοβιετικός γεωλόγος.
Η ανακοίνωση, όμως, προκάλεσε θύελλα διαμαρτυριών Ουκρανών φαν της Γκίλμπερτ, αντιδράσεις θυμού και απογοήτευσης για το πώς η Γκίλμπερτ αποφασίζει να εκδώσει ένα μυθιστόρημα με ήρωες Ρώσους και τοποθετημένο στη Ρωσία, ενώ μαίνεται ο πόλεμος. Η Γκίλμπερτ, θορυβημένη, επανήλθε την περασμένη εβδομάδα και ανακοίνωσε ότι ματαιώνει την έκδοση. Είναι το πρώτο σοβαρό επεισόδιο αυτολογοκρισίας στις Ηνωμένες Πολιτείες, το οποίο ερμηνεύεται ποικιλότροπα. Η Γκίλμπερτ, συγγραφέας βιβλίων αυτοβοήθειας και θετικών σκέψεων, δείχνει τον δρόμο σε μια περιοχή της εκδοτικής βιομηχανίας που επηρεάζεται πολύ από τα social media και τα τρολ του διαδικτύου.
• Μεγάλη συζήτηση για τη δημοσιογραφική υπογραφή γίνεται τώρα με αφορμή τα τρία ψεύτικα δημοσιογραφικά προφίλ που εμφανίζονταν με άρθρα τους σε γνωστή ενημερωτική ιστοσελίδα. Όπως πάντα, κουτσοί στραβοί στον Άγιο Παντελεήμονα, δηλαδή στη μεγάλη αγορά του διαδικτύου. Μέχρι τη δεκαετία του 1920 η ανωνυμία ήταν γενικό φαινόμενο στον Τύπο. Ο Εμίλ Ζολά, που ήταν επίσης δημοσιογράφος, είχε συνηγορήσει υπέρ της ανωνυμίας σε ένα από τα πρώτα δημοσιογραφικά συνέδρια του τέλους του 19ου αιώνα. Είχε πει ότι οι εφημερίδες είναι οι μεγάλες εγκυκλοπαίδειες της καθημερινότητας και ότι από τη στιγμή που οι συντάκτες δεν υπογράφουν, τονίζεται περισσότερο το κοινό έργο.
Μετά τη δεκαετία του 1920, όμως, η υπογραφή άρχισε να εμφανίζεται στα μέσα ως μια εκδήλωση της αντικειμενικότητας. Το κοινό είχε δικαίωμα να μάθει ποιος υπογράφει το ρεπορτάζ ή το άρθρο, ώστε να μπορεί να ελέγξει τη μόρφωσή του, τις εξαρτήσεις του, οικονομικές, πολιτικές και άλλες, ιδιαίτερα στην εποχή της αυξανόμενης προπαγάνδας και των δημοσίων σχέσεων. Το αίτημα αυτό είναι επείγον στις μέρες μας λόγω των ψεύτικων προφίλ, των τρολ και της ανωνυμίας του διαδικτύου. Το ψεύτικο προφίλ, ιδιαίτερα αυτό που έχει στοιχεία αληθοφάνειας και μπορεί να οδηγήσει σε εξαπάτηση, δεν πρέπει να συγχέεται με την παράδοση του ψευδώνυμου ή του pen name που είναι πολύ παλιά πρακτική και τη συναντάμε στη δημοσιογραφία και στη λογοτεχνία. Αλλά τα τελευταία χρόνια η τάση είναι να εξαφανιστούν και τα ψευδώνυμα, καθώς προσκρούουν στα αιτήματα της διαφάνειας και της νέας αντικειμενικότητας. Αυτά περί υπογραφών, με τη δέουσα ψυχραιμία.
Αγοράστε το βιβλίο της Στέλλας Παναγιωτοπούλου, «Ίων ο Κύων - Περί συνύπαρξης ανθρώπων και ζώων» εδώ
