ΣΤΙΣ 4 ΜΑΡΤΙΟΥ μάθαμε από τα μίντια πως η εταιρεία Alter Ego του Βαγγέλη Μαρινάκη απέκτησε τον τίτλο της ιστορικής εφημερίδας της αριστεράς «Ελευθεροτυπία» και κατ’ επέκταση της «Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας» και βεβαίως του σάιτ enet.gr. Το πρώτο φύλλο της «Ελευθεροτυπίας» είχε κυκλοφορήσει στις 21 Ιουλίου 1975, ενώ η αυλαία θα έπεφτε στις 14 Νοεμβρίου 2014.
Στην πράξη όμως ο τίτλος «Ελευθεροτυπία» είναι παλαιότερος και δεν είχε σχέση με εφημερίδα, μα με περιοδικό. Πάμε πολύ πίσω στο χρόνο, στο 1963, μια χρονιά που σημαδεύεται από τη δολοφονία του βουλευτή της αριστεράς Γρηγόρη Λαμπράκη (ως γνωστόν ο Λαμπράκης στις 22 Μαΐου 1963, θα χτυπηθεί βάναυσα, στο κεφάλι, από παρακρατικούς στη Θεσσαλονίκη, για ν’ αφήσει την τελευταία του πνοή πέντε μέρες μετά, στο νοσοκομείο, στις 27 Μαΐου, στα 51 χρόνια του).
Η δολοφονία του Λαμπράκη, από μόνη της σαν γεγονός, θα έθετε σε μιαν άλλη βάση το ίδιο το δημοσιογραφικό λειτούργημα, καθώς τρεις μαχόμενοι δημοσιογράφοι της εποχής, ο Γιώργος Ρωμαίος από «Το Βήμα» και «Τα Νέα», ο Γιάννης Βούλτεψης από την «Αυγή» και ο Γιώργος Μπέρτσος από την «Ελευθερία» θα βοηθούσαν αποφασιστικά, με τις έρευνες και την αρθρογραφία τους, στη διαλεύκανση μιας υπόθεσης που θα συντάραζε το πανελλήνιο για χρόνια (και με πάμπολλα παρεπόμενα σε πολιτικό, κοινωνικό και πολιτιστικό επίπεδο).
Στο τεύχος #31 της «Ελευθεροτυπίας» από τον Απρίλιο του 1966 προβάλλεται στο εξώφυλλο η έρευνα «Το σήμερα και το αύριο του περιοδικού Τύπου / Ομιλούν οι εκδότες». Το γενικό μότο που διαπερνά την έρευνα είναι πως «σε όλες τις προηγμένες χώρες τα περιοδικά πλουτίζουν και οι εφημερίδες πτωχαίνουν».
Κάτω από αυτό το σκηνικό οι δημοσιογράφοι θα δουν τον Οκτώβριο του 1963 ένα περιοδικό να βγαίνει μέσα από τα σπλάχνα τους, που αποκαλείται «Ελευθεροτυπία», έχοντας ως ιδιοκτήτες-διευθυντές του τους δημοσιογράφους Δημήτρη Μαρούδα-Αλέκο Φιλιππόπουλο (αργότερα ο Μαρούδας θα αποχωρούσε) και αρχισυντάκτη ξανά τον Α. Φιλιππόπουλο.
Στο περιοδικό έγραφαν και άλλοι φυσικά (οι Κώστας Χατζηαργύρης και Αλέκος Λιδωρίκης ήταν ανάμεσά τους), ενώ έδιναν δουλειά τους και σκιτσογράφοι, όπως ο Ιωάννης Κυριακόπουλος (δηλαδή ο ΚΥΡ) και ο Ηλίας Σκουλάς, που είχαν αναλάβει να εικονογραφούν και τα εξώφυλλα.
Ξεφυλλίζουμε κανα-δύο τεύχη του περιοδικού «Ελευθεροτυπία». Πρώτα το #15, από τον Δεκέμβριο του 1964.
Στο εξώφυλλο ένα σκίτσο του Η. Σκουλά με ευχές για το 1965 που σχετίζονται βεβαίως με τον κλάδο (εφημερίδες με μεγαλύτερες κυκλοφορίες και λιγότερη νυχτερινή εργασία, και δημοσιογράφοι με μεγαλύτερους μισθούς) και αριστερά κάποιοι χτυπητοί τίτλοι: «11 πνευματικοί άνθρωποι μιλούν για τον Δ. Παπαμιχαήλ», «Ο τύπος στην Ελλάδα - από τον Μαρκ Μαρσώ», «Ομοσπονδία ή ενοποίηση;» και «Κοσμογονία στον αγγλικό τύπο».
Στη σελίδα 3 βλέπουμε πως το περιοδικό κόστιζε 10 δραχμές –ακριβό για τα δεδομένα της εποχής, αν σκεφθούμε πως οι «Εικόνες», που ήταν μια κλάση πάνω σαν lay-out, κόστιζαν ακριβώς τα μισά, δηλαδή 5 δραχμές–, κάτι που αιτιολογείται από το γεγονός πώς ήταν ειδικού περιεχομένου έκδοση η «Ελευθεροτυπία», όχι «για όλη την οικογένεια», απευθυνόμενη, πρωτίστως, στον κόσμο του Τύπου.
Γιατί... 11 πνευματικοί άνθρωποι μιλούσαν για τον ηθοποιό Δημήτρη Παπαμιχαήλ; Επειδή ο ηθοποιός, σε μια πρες κόνφερανς σχετική με την αναγγελία του γάμου του με την Αλίκη Βουγιουκλάκη βιαιοπράγησε κατά του δημοσιογράφου Απόστολου Βραχιολίδη (κοινώς τον σφαλιάρωσε), επειδή δεν του άρεσε κάποια ερώτηση που του τέθηκε. Στο ρεπορτάζ της «Ελευθεροτυπίας» λένε τη γνώμη τους διάφοροι επώνυμοι για το γεγονός (Αλέκος Λιδωρίκης, Κώστας Μουσούρης, Δημήτρης Μυράτ, Παύλος Παλαιολόγος, Θεοφύλακτος Παπακωνσταντίνου κ.ά.). Ενδιαφέρουσα ήταν η τοποθέτηση της ηθοποιού Έλλης Λαμπέτη:
«Ο καλλιτέχνης σαν δημόσιο πρόσωπο παρέχει πλήρες δικαίωμα στο δημοσιογραφικό ενδιαφέρον. Αυτή είναι η άποψι του δημοσιογράφου. Αλλά πιστεύω πως αυτό το δικαίωμα πρέπει να ασκήται με την ανάλογη ευπρέπεια. Αυτή είναι η άποψι του καλλιτέχνη. Δεν εξετάζω καμμιά συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά νομίζω πως αυτές οι δύο “απόψεις” πρέπει να εναρμονίζονται. Και τότε δεν θα υπάρχουν “επεισόδια”».
Περαιτέρω ο τίτλος εξωφύλλου «Ο τύπος στην Ελλάδα – από τον Μαρκ Μαρσώ» είχε να κάνει με την άποψη τού τότε ανταποκριτή στην Αθήνα της γαλλικής εφημερίδας “Le Monde” Μαρκ Μαρσώ πως «στην Ελλάδα υπάρχει τώρα ελευθεροτυπία», μετά την άνοδο στην εξουσία (όπως τόνιζε ο γάλλος δημοσιογράφος) της Ενώσεως Κέντρου υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου.
Στο τεύχος #31 της «Ελευθεροτυπίας» από τον Απρίλιο του 1966 προβάλλεται στο εξώφυλλο η έρευνα «Το σήμερα και το αύριο του περιοδικού Τύπου / Ομιλούν οι εκδότες». Το γενικό μότο που διαπερνά την έρευνα είναι πως «σε όλες τις προηγμένες χώρες τα περιοδικά πλουτίζουν και οι εφημερίδες πτωχαίνουν», ενώ μιλούν για το θέμα η εκδότρια των «Εικόνων», των εφημερίδων «Καθημερινή», «Μεσημβρινή» και των εκδόσεων «Γαλαξίας» Ελένη Βλάχου, ο εκδότης των περιοδικών «Ρομάντσο», «Πάνθεον», «Βεντέτα» και «Μυστήριον» Νικόλαος Θεοφανίδης, ο εκδότης του «Άλφα» Κωστής Μπαστιάς και ο εκδότης της «Γυναίκας» Ευάγγελος Τερζόπουλος.
Τα προδικτατορικά τεύχη της «Ελευθεροτυπίας» είναι 42 (το τελευταίο από τον Μάρτιο του 1967), με την έκδοση να διακόπτεται από τη δικτατορία.
Σχεδόν ένα χρόνο πριν εμφανιστεί στα περίπτερα η εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» (στις 21 Ιουλίου 1975, όπως προαναφέρθηκε) είναι το περιοδικό «Ελευθεροτυπία», που αρχίζει να τυπώνεται και πάλι, από εκεί όπου σταμάτησε (ή το σταμάτησαν καλύτερα), με εκδότη-διευθυντή πάντα τον Αλέκο Φιλιππόπουλο, αρχισυντάκτη τον Χρήστο Θεοχαράτο και εικονογράφο-σκιτσογράφο τον Διογένη Καμένο («Μήτσος κε Κατινάκι...» κ.λπ.). Έτσι το πρώτο μεταπολιτευτικό τεύχος είναι το #43, από τον Νοέμβριο του 1974, με τους τίτλους στο εξώφυλλο να είναι οι εξής: «Οι δημοσιογράφοι κρίνουν τον Τύπο» και «Η 7ετία του βιασμού».
Ξεφυλλίζουμε το τεύχος #51-52 του περιοδικού «Ελευθεροτυπία», από τον Ιούλιο-Αύγουστο του 1975. Η εφημερίδα πλέον «Ελευθεροτυπία» κυκλοφορεί από τις 21 Ιουλίου εκείνης της χρονιάς και το περιοδικό «Ελευθεροτυπία» την κάνει «εξώφυλλο», με τίτλο «Ελευθεροτυπία: η εφημερίδα των 80 συντακτών». Εντός υπάρχει μια ενδιαφέρουσα έρευνα, στην οποία εκδότες άλλων εφημερίδων απαντούν στην ερώτηση... πώς τους φάνηκε η «Ελευθεροτυπία». Η εφημερίδα βρίσκεται στα πρώτα βήματά της και αρκετοί από τους συναγωνιστές της (να μην πούμε οι ανταγωνιστές της) είναι επιφυλακτικοί ακόμη.
Αθανάσιος Μπότσης (εκδότης των εφημερίδων «Ακρόπολις», «Απογευματινή»): «Για κάθε άνθρωπο υπάρχει μια θέση υπό τον ήλιο».
Άδωνις Κύρου (εκδότης της εφημερίδας «Εστία»): «Είναι νωρίς να εκφέρη κανείς κρίση.(...) Ο χρόνος θα δείξη την επιτυχία ή την αποτυχία των σκοπών και στόχων της Ελευθεροτυπίας».
Νίκος Ψαρουδάκης (εκδότης της «Χριστιανικής»): «Μέχρι σήμερα η Ελευθεροτυπία δικαίωσε επαινετά το όνομά της».
Χρήστος Λαμπράκης (εκδότης «Βήματος», «Νέων», «Ταχυδρόμου»): Μας απήντησε μέσω της ιδιαιτέρας του ότι: «Διαβιβάστε στον αρμόδιο του περιοδικού Ελευθεροτυπία ότι δεν δίδω συνεντεύξεις».
Σάββας Κωνσταντόπουλος (εκδότης του «Ελεύθερου Κόσμου»): «Θα προτιμούσα να μην σας πω τη γνώμη μου».
Ελένη Βλάχου (εκδότις της «Καθημερινής»): Δεν θέλησε να απαντήση στο περιοδικό Ελευθεροτυπία.
Γρηγόρης Φαράκος (εκδότης του «Ριζοσπάστη»): «Είναι αλήθεια πως η έκδοση της Ελευθεροτυπίας προκάλεσε ενδιαφέρον, όχι συνηθισμένο, που ίσως οφειλόταν και στον τρόπο γεννήσεώς της, ίσως και σ’ αυτά που λέγονταν για μια νέα μορφή διευθύνσεως. Κατά τη γνώμη μου και με τον τίτλο της προσπαθεί να πραγματοποιήση ένα στόχο που έχει βάλει, αλλά ακριβώς αυτό με κάνει αρχής εξ αρχής να διατυπώσω ορισμένες επιφυλάξεις. Είναι πολύ μεγάλη η λέξη “ελευθεροτυπία” και φοβάμαι πως αν δεν προσδιορίσει το περιεχόμενο και το τι εννοεί με αυτό μπορεί να δημιουργήσει πολλές αυταπάτες, ιδιαίτερα στην σημερινή ελληνική πραγματικότητα».
Το περιοδικό «Ελευθεροτυπία» θα «τραβήξει» τουλάχιστον μέχρι το τεύχος #57 (Ιούνιος 1976), όταν θα ονομαζόταν «Ελευθεροτυπία χρονικό 1976», ξεκινώντας με διπλή αρίθμηση – την καινούρια Νο-1 και την παλιά σε παρένθεση (57).
Για το πώς προέκυψε η εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» έχει μια ωραία αφήγηση, που τραβάει σε μάκρος όμως, ο αείμνηστος δημοσιογράφος Λυκούργος Κομίνης στο βιβλίο του «Η κρίση του ελληνικού Τύπου» [Κάκτος, 1985]. Εδώ θα μεταφέρουμε ένα μόνον απόσπασμα:
«Ήταν Μάης του 1975. Ένα γλυκό ανοιξιάτικο βράδυ, αλλά ο ιδρώτας έτρεχε ποτάμι μέσα στο τυπογραφείο της παλιάς “Ελευθερίας” του Κόκκα, στην οδό Γερανίου 7. Οι λινοτυπικές μηχανές βογκούσαν. Σ’ όλα τα μαρμάρινα τραπέζια του τυπογραφείου ήταν απλωμένοι οι σελιδοθέτες και από πάνω τους σκυμμένοι τυπογράφοι και δημοσιογράφοι απ’ όλες τις εφημερίδες, έκλειναν τις σελίδες της πρώτης εφημερίδας των συντακτών. Της “Αδέσμευτης Γνώμης”. Ήταν μια από τις πιο μεγάλες απεργίες του κλάδου μας, με ελάχιστα ιδεολογικά και περισσότερα επαγγελματικά αιτήματα. Το κυριότερο όμως δεν ήταν η ικανοποίηση των όσων ήθελαν οι δημοσιογράφοι. Το κυριαρχικό στοιχείο ήταν το αποτέλεσμα της σύγκρουσης: Ποιος θα υπέκυπτε, οι εργαζόμενοι ή οι εργοδότες; Η μάχη γοήτρου ήταν πιο σημαντική από τις δραχμικές μας επιδιώξεις.(...) Είχαν περάσει 15 μέρες χωρίς εφημερίδες. Η απεργία είχε αρχίσει στις 28 Απριλίου. Η Ένωση Ιδιοκτητών κυκλοφορούσε ένα μικρό ενημερωτικό φυλλάδιο με τα καθημερινά “νέα” τής επιλογής της. Όλα έδειχναν ότι ο αγώνας θα τραβούσε σε μάκρος. Και οι πιο πολλοί άρχισαν να σπάνε. Πρώτος ο Φιλιππόπουλος έριξε την ιδέα να βγάλουμε εφημερίδα. Ήταν τότε διευθυντής της “Απογευματινής”. Το διοικητικό συμβούλιο δέχτηκε μετά από σκέψη την πρόταση. Και πέσαμε στη μάχη.(...) Οι εκδότες μάς αποκαλούσαν Βιετκόγκ. Δουλεύαμε χωρίς σταματημό. Και όλα προχωρούσαν προς την έκδοση της εφημερίδας. Της εφημερίδας μας».
Υπάρχουν πολλές λεπτομέρειες εδώ, αλλά για να το προχωρήσουμε το θέμα πιο γοργά να πούμε πως ο Οργανισμός Χάρτου δεν έδινε χαρτί, για να τυπωθεί η νέα εφημερίδα, ενώ και το πρακτορείο αρνιόταν να την μοιράσει. Εκεί σκάει μύτη σαν από μηχανής Θεός ο Χρήστος Τεγόπουλος, που προσφέρει χαρτί για την «Αδέσμευτη Γνώμη», ώστε να συνεχιστεί η έκδοσή της. Μέσα σ’ αυτό το σκηνικό ο Φιλιππόπουλος απολύεται από την «Απογευματινή», συναντιέται με τον Τεγόπουλο και αφού συμφωνήσουν τα οικονομικά «τι» και «πώς» αποφασίζουν να κυκλοφορήσουν μια νέα εφημερίδα. Ο τελικός μεταξύ τους διάλογος, όπως τον αποτυπώνει στο βιβλίο του ο Λυκούργος Κομίνης, ήταν ο εξής:
«Τίτλος; “Ελεθεροτυπία” λέει ο Φιλιππόπουλος. “Είναι δικός μου, κατοχυρωμένος για το περιοδικάκι που έβγαζα”. Σύμφωνοι». Κάπως έτσι θα προέκυπτε η εφημερίδα πλέον «Ελευθεροτυπία».
Και αν κάποιοι μπορεί να γνώριζαν το περιοδικό «Ελευθεροτυπία» από τη δεκαετία του ’60, σίγουρα είναι πολύ λιγότεροι εκείνοι που θα γνωρίζουν ή θα θυμούνται πως από τις εκδόσεις της εφημερίδας θα κυκλοφορούσε στο διάστημα 1980-1982 ένα νέο περιοδικό, που θα λεγόταν «Έψιλον», έχοντας τον εξής υπότιτλο: «Μηνιαία επιθεώρηση για θέματα ΕΟΚ». Το περιοδικό αυτό δεν μοιραζόταν φυσικά με την εφημερίδα, καθώς πουλιόταν στα περίπτερα με τιμή 50 δραχμές (μια τυπική τιμή, τότε, για τα περιοδικά).
Το 1980 ετοιμαζόμαστε, ως χώρα, να γίνουμε επίσημο μέλος της τότε ΕΟΚ (Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα) και υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον για τα κοινοτικά ζητήματα. Το περιοδικό «Έψιλον» προσφέρει ανάλογη ύλη. Ξεφυλλίζουμε ένα τεύχος, το #12, από τον Μάρτιο του 1981. Από την 1η Ιανουαρίου η χώρα μας είναι επίσημο μέλος της ΕΟΚ και ο κόσμος ενδιαφέρεται για το πώς τα αυτοκίνητα, και άλλα ακριβά βιομηχανικά προϊόντα, θα γίνουν περισσότερο προσβάσιμα για το πορτοφόλι του. Γι’ αυτό βλέπουμε τίτλο «Φθηνότερα αυτοκίνητα από ελληνικά χέρια», καθώς η ένταξη στην ΕΟΚ δημιουργούσε νέες προϋποθέσεις (έτσι πιστεύαμε τότε), για την ανάπτυξη της εγχώριας αυτοκινητοβιομηχανίας. Όπως διαβάζουμε στο άρθρο του Κώστα Τσουπαρόπουλου:
«Οι ελπίδες αναζωπυρώνονται από το ενδιαφέρον που εκδηλώνουν τον τελευταίο καιρό 6-7 μεγάλες ξένες αυτοκινητοβιομηχανίες, για να εγκαταστήσουν μονάδες συναρμολόγησης στην Ελλάδα. Ήδη οι αιτήσεις τεσσάρων απ’ αυτές και συγκεκριμένα της Ντάτσουν, της Τζένεραλ Μότορς, της Κάρριον και της Άλφα Ρομέο έγιναν δεκτές από την κυβέρνηση (σ.σ. Γεωργίου Ράλλη) και αναμένεται η υλοποίηση των υπεσχημένων. Πάντως από τα μέχρι τώρα γνωστά δεν φαίνεται να υλοποιείται η προσδοκία για την ίδρυση μιας Εθνικής Αυτοκινητοβιομηχανίας κατά τα πρότυπα της Φίατ στην Ιταλία, της Ρενώ στη Γαλλία κ.λπ., ούτε και για τη δημιουργία μιας καθετοποιημένης μεγάλης μονάδας».
Το πρώτο περιοδικό «Έψιλον» κλείνει το 1982, για να επανεμφανισθεί σε εβδομαδιαία βάση, ως ένθετο ποικίλης ύλης, στην «Ελευθεροτυπία» πια, εννέα χρόνια αργότερα...
Έψαξα και βρήκα το πρώτο τεύχος του δεύτερου «Έψιλον», που το είχα καταχωνιασμένο, γιατί δεν το είχα χρειαστεί ποτέ, του περιοδικού πλέον της «Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας», το οποίο θα έκανε φοβερή παρέμβαση, τότε, στον εβδομαδιαίο Τύπο. 14 Απριλίου 1991 κυκλοφορεί το τεύχος νούμερο #1, έχοντας στο εξώφυλλό του τον μακαριστό Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος Σεραφείμ. Λέμε για ένα πλήρες, 98 σελίδων, έγχρωμο και τυπωμένο σε γυαλιστερό χαρτί έντυπο, που θα άλλαζε με μιας τη λογική των κυριακάτικων φύλλων.
Τώρα, πόσα περιοδικά και ένθετα θα κυκλοφορούσαν από τότε με την «Κυριακάτικη» ή και με την καθημερινή έκδοση της «Ελευθεροτυπίας»; Είναι αδύνατον να τα θυμηθώ όλα... Θυμάμαι πάντως τα «Ιστορικά», το «Γεωτρόπιο», το «9» (για τα κόμικς), τη «Βιβλιοθήκη», το “Gourmet”, το “On/Off” (για την τηλεόραση ήταν αυτό), το «Άθλος», το “Plus”, το «7»... σίγουρα ήταν κι άλλα. Ήμουν αναγνώστης προφανώς... Το θέμα είναι αν θα ξαναγίνω...
