Σε μια εποχή που οι περισσότεροι εκδοτικοί οίκοι κυνηγούν τις εφήμερες επιτυχίες και θέλουν να εκδίδουν μόνο βιβλία που θα μπουν στις λίστες των ευπώλητων, οι εκδόσεις Gutenberg όχι μόνο αντιστέκονται αλλά με τη στάση τους επιβραβεύονται. Αναμφίβολα, φέτος ήταν η χρονιά τους, αφού κέρδισαν όλες τις κορυφαίες διακρίσεις στον χώρο της συγγραφής και του βιβλίου. Στη συλλογή τους, μόνο γι’ αυτήν τη χρονιά, μετρούν ένα Νόμπελ Λογοτεχνίας, δύο Booker και ένα Pulitzer.
Για περισσότερο από μισό αιώνα οι συγκεκριμένες εκδόσεις έχουν παρουσιάσει χιλιάδες αξιόλογους τίτλους και έχουν καταξιωθεί στην εγχώρια βιβλιοπαραγωγή. Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι εξακολουθούν, μετά από τόσα χρόνια, να αντιμετωπίζουν τα βιβλία όπως τη μέρα που ξεκίνησαν το μακρινό 1964: ως ένα λειτούργημα και όχι ως μια εμπορική διαδικασία.
Οι εκδόσεις Gutenberg μάς έχουν συνηθίσει σε βιβλία αναφοράς, μνημειώδεις εκδόσεις, κλασικά κείμενα, αξιόλογες μεταφράσεις, κορυφαίους τίτλους της παγκόσμιας λογοτεχνίας, καλαίσθητες σειρές και εξώφυλλα, και χρηστικά επιστημονικά εγχειρίδια. Όλα αυτά είναι τα πνευματικά εργαλεία που συνθέτουν τη μακρά προσφορά τους στα γράμματα και τις επιστήμες. Από την πρώτη στιγμή που περνώ το κατώφλι τους στην οδό Μαυρομιχάλη 36, συνειδητοποιώ τη φροντίδα, την αφοσίωση και την αγάπη που έχουν αυτοί οι άνθρωποι για την τέχνη της τυπογραφίας.
«Πρέπει να ομολογήσουμε ότι ο μέσος Έλληνας έχει κακή σχέση με το βιβλίο. Για πολλούς η τελευταία φορά που πήραν ένα στα χέρια τους ήταν ως μαθητές στο σχολείο».
Δεν θεωρούν τα βιβλία απλώς ως φορείς ιδεών, σκέψεων και προβληματισμών αλλά μια κατάθεση ψυχής, ένα πνευματικό έργο τέχνης. Στα γραφεία του εκδοτικού οίκου συναντώ τον ιδρυτή, Γιώργο Δαρδανό, τον γιο και συνεχιστή του, Κώστα (διευθύνει πλέον τον εκδοτικό μαζί με την αδελφή του Δανάη) και τον επικεφαλής του σχεδιαστικού τμήματος Γιάννη Μαμάη. Παντού υπάρχουν τεράστιες βιβλιοθήκες και στις προθήκες είναι τοποθετημένες όλες οι ιστορικές εκδόσεις.
«Για μας παραμένει αδιαπραγμάτευτη αξία το γεγονός της γέννησης και της δημιουργίας ενός βιβλίου. Από τον εικαστικό σχεδιασμό του εξωφύλλου, την ποιότητα του χαρτιού και τη γραμματοσειρά μέχρι τη σελιδοποίηση, η οποία γίνεται όλη στο χέρι, ακολουθούμε όλους τους κανόνες της παραδοσιακής τυπογραφίας», επισημαίνει ο Κώστας Δαρδανός.
Και συνεχίζει: «Υπάρχουν βιβλία εμπνευσμένα που αντέχουν στον χρόνο, και υπάρχουν κι εκείνα που τα σαρώνει ο χρόνος. Εμείς πιστεύουμε ότι το ελληνικό κοινό έχει ανάγκη να διαβάζει ποιοτικά βιβλία. Ο ρόλος του εκδότη είναι καίριος, γιατί υποχρεούται να συστήνει τα σημαντικά κείμενα. Για παράδειγμα, αν δεν έχεις διαβάσει Ντοστογιέφσκι ή Σαίξπηρ δεν διαθέτεις κριτική σκέψη και είναι πιο εύκολο να γίνεις υποχείριο. Η ζωή, όμως, είναι μικρή. Κι εμείς οφείλουμε να επιλέγουμε εκείνα τα κείμενα που ξεπερνούν την εποχή τους, που αγγίζουν τον πυρήνα της ύπαρξης και δίνουν μια διαχρονική απάντηση στα καθολικά ζητήματα της ζωής».
Μεταξύ άλλων, φέτος εξέδωσαν τον εμβληματικό Σαίξπηρ του Χάρολντ Μπλουμ (ήδη από τις εκδόσεις κυκλοφορεί ο Δυτικός Κανόνας), ένα βιβλίο-σταθμό για τη μελέτη του αγγλικού και του παγκόσμιου θεάτρου αλλά και τους θαυμαστού κόσμου ενός απ’ τους σημαντικότερους δραματουργούς· το βραβευμένο με Booker μυθιστόρημα του Σέχαν Καρουνατίλακα, Τα εφτά φεγγάρια του Μάαλι Αλμέιντα, ένα λογοτεχνικό επίτευγμα αλλά και μια άρτια και επιβλητική σύνθεση που καταλύει τα όρια όχι μόνο μεταξύ διαφορετικών ειδών αλλά και μεταξύ ζωής και θανάτου, σώματος και πνεύματος, Ανατολής και Δύσης· το μυθιστόρημα Οι Νετανιάχου, που έχει βραβευτεί με Pulitzer και βασίζεται σε αληθινά περιστατικά που εκμυστηρεύτηκε o Χάρολντ Μπλουμ, λίγο πριν από τον θάνατό του, στον συγγραφέα Τζόσουα Κόεν σχετικά με την οικογένεια του πρωθυπουργού του Ισραήλ Μπένγιαμιν Νετανιάχου· το μυθιστόρημα Το άλλο όνομα του Νορβηγού συγγραφέα Γιον Φόσε, ο οποίος έλαβε το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας· τέλος το δυστοπικό μυθιστόρημα Prophet Song του Ιρλανδού συγγραφέα Πολ Λιντς, που κέρδισε το φετινό βραβείο Booker, αναμένεται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά, στη σειρά Aldina, στις αρχές του 2024.
Όταν τους ρωτώ αν υπάρχει συνταγή επιτυχίας, η απάντηση που λαμβάνω είναι εξαιρετικά απλή.
Ο Κώστας Δαρδανός εξηγεί: «Εκδώσαμε τα βιβλία του Τζόσουα Κόεν γιατί είναι μια σημαντική φωνή στη σύγχρονη αμερικανική πεζογραφία – δεν είναι τυχαίο ότι τα μυθιστορήματά του τα είχε ξεχωρίσει και ο Χάρολντ Μπλουμ. Εκδίδουμε τα βιβλία του νομπελίστα Γιον Φόσε διότι είναι από τους σπουδαιότερους εν ζωή Ευρωπαίους λογοτέχνες, ένας άνθρωπος που σήμερα ζει στο Grotten, μια κατοικία που του έχει παραχωρήσει ο βασιλιάς της Νορβηγίας ως τη σημαντικότερη προσωπικότητα του πολιτισμού της χώρας. Τα έργα του έχουν μεταφραστεί σε σαράντα γλώσσες, τα θεατρικά του ανεβαίνουν από σπουδαίους σκηνοθέτες και έχει τιμηθεί με τα σημαντικότερα βραβεία. Είναι δυνατό να μην εκδώσουμε αυτούς τους συγγραφείς;
Χάρολντ Μπλουμ, Σαίξπηρ. Η επινόηση του ανθρώπινου, Μτφρ.: Άρης Μπερλής, Θέμελης Γλυνάτσης, Ήρκος Αποστολίδης, εκδόσεις Gutenberg
Είναι δυνατόν να μη βγάλουμε το αριστούργημα του Γουίλιαμ Φόκνερ Αβεσσαλώμ! Αβεσσαλώμ!, ένα έπος της αμερικανικής ψυχής; Είναι δυνατό να μη δώσουμε στο αναγνωστικό κοινό τη δυνατότητα να ανακαλύψει τα Έγγραφα Πίκγουικ του Ντίκενς, ένα από τα κορυφαία σατιρικά έργα της αγγλικής λογοτεχνίας; Δεν θα κυκλοφορήσουμε τα βιβλία του Μπαλζάκ, του Φλομπέρ ή του Πόε;
Εμάς, λοιπόν, μας ενδιαφέρει η σπουδαία λογοτεχνία. Είναι ευδιάκριτο ότι η δική μας κοσμοθεωρία στηρίζεται στο ότι δεν θέλουμε να είμαστε εκδότες βιβλίων που σε αφήνουν εκεί που είσαι και προκαλούν συγγραφική πλήξη αλλά επιδιώκουμε την έκδοση σπουδαίων αφηγήσεων που σε συνταράζουν και σε εξελίσσουν. Την κακή λογοτεχνία τη διαβάζεις για να ξεχαστείς ή για να αυτοεπιβεβαιωθείς. Η καλή λογοτεχνία, αντιθέτως, σε αναστατώνει και σε ξεβολεύει».
Την ίδια στιγμή εκφράζει τον ενθουσιασμό και την περηφάνια του για τη σειρά Aldina, εμπνευστής της οποίας ήταν ο αείμνηστος ∆ηµήτρης Αρµάος, ενώ τη διεύθυνσή της έχει αναλάβει πλέον η Ζωή-Μπέλλα Αρµάου. Η σειρά αποτίει φόρο τιμής στον Άλδο Μανούτιο, τον Ιταλό ουµανιστή, τυπογράφο και εκδότη της Αναγέννησης, ο οποίος ήταν άριστος γνώστης της ελληνικής γλώσσας και από τους πρώτους που εκτύπωσαν βιβλία µε ελληνικά στοιχεία, προσιτά στο κοινό.
Τα τελευταία χρόνια οι εκδόσεις πρωτοστατούν και στην έκδοση βιβλίων που μιλούν για τη συμπερίληψη, όπως το συγκλονιστικό Νυχτοδάσος της Τζούνα Μπαρνς το οποίο έχει χαρακτηριστεί ως το βασικό κομμάτι της «λεσβιακής λογοτεχνίας», το βαθιά ερωτικό μυθιστόρημα της Βιρτζίνια Γουλφ Ορλάντο, το Στη Γη είμαστε πρόσκαιρα υπέροχοι του Όσιαν Βουόνγκ αλλά και το Κορίτσι, Γυναίκα, Άλλο της Μπερναρντίν Εβαρίστο. Είναι σημαντικό ότι το βιβλίο που σημείωσε τις περισσότερες πωλήσεις στις εκδόσεις Gutenberg κατά τη διάρκεια της φετινής εκδοτικής περιόδου ήταν ο Άνδρας μου της συγγραφέως από τη Βόρεια Μακεδονία, Ρούμενα Μπουζάροφσκα.
«Πρέπει να ομολογήσουμε ότι ο μέσος Έλληνας έχει κακή σχέση με το βιβλίο. Για πολλούς η τελευταία φορά που πήραν ένα στα χέρια τους ήταν ως μαθητές στο σχολείο. Δυστυχώς, παραμένει χαραγμένη βαθιά στη μνήμη μας η σκηνή με το κάψιμο των βιβλίων στο τέλος κάθε σχολικής χρονιάς», υποστηρίζει με τη σειρά του ο Γιώργος Δαρδανός και παίρνει από τη βιβλιοθήκη του γραφείου του ένα τόμο που έχει επιμεληθεί ο ίδιος και φέρει τον τίτλο Η σχηματική σκέψη - Το ένα και μοναδικό βιβλίο και οι ανύπαρκτες βιβλιοθήκες στην ελληνική εκπαίδευση.
«Είμαστε η μοναδική χώρα που δεν έχει βιβλιοθήκες στα σχολεία της. Πώς θα έρθουν οι νέοι σε επαφή με ρεύματα της τέχνης και του στοχασμού, με τις νέες ιδέες και τον πολιτισμό; Μετά από υπεράνθρωπες προσπάθειες καταφέραμε κάποια στιγμή να ιδρύσουμε τις πρώτες πεντακόσιες βιβλιοθήκες, αλλά δεν εμπλουτίστηκαν ποτέ, δεν άνοιξαν τις πόρτες τους στην κοινωνία, οι περισσότερες κατέληξαν αποθήκες με σπασμένα θρανία και παλιούς υπολογιστές». Εκείνη τη στιγμή ο κ. Γιώργος Δαρδανός θυμάται μια παλιά ιστορία από τα πρώτα χρόνια της εκδοτικής του παρουσίας, ενδεικτική κατά τη γνώμη του.
«Κάποτε είχα ρωτήσει τον Κώστα Βάρναλη σε μια ταβέρνα της οδού Ζωοδόχου Πηγής: “Πόσα φύλλα να τραβήξω, κυρ-Κώστα, από κάθε τυπογραφικό;”. Όταν εκείνος μου απάντησε ότι ήθελε 100 αντίτυπα, απόρησα. Και του λέω: “Γιατί τόσα λίγα;” Εκείνος μου απάντησε: “Θα μου περισσέψουν κιόλας. Πού θα βρω τόσο πολλούς φίλους να τα χαρίσω;”. Ευτυχώς, από τότε η κατάσταση έχει αλλάξει. Οι αναγνώστες έγιναν περισσότεροι. Τα ποιήματα του Βάρναλη τυπώθηκαν ξανά και ξανά. Το ζήτημα, βέβαια, είναι τι βιβλία εκδίδεις και τι διαβάζεις.
Δηλαδή τα ποιοτικά κριτήρια της ανάγνωσης. Γιατί δεν νομίζω ότι αυτοί που διαβάζουν ποιοτικά βιβλία είναι σήμερα πολύ περισσότεροι από τότε, αφού την εποχή εκείνη η παραλογοτεχνία δεν υπολογιζόταν στην είσπραξη ενός βιβλιοπωλείου. Τα βιβλία αυτού του είδους τα πουλούσαν στα περίπτερα, σε φτηνές πρόχειρες εκδόσεις. Σήμερα εμείς, οι εκδότες, κάνουμε καλές στοιχειοθεσίες, φτιάχνουμε ωραία εξώφυλλα και τα πουλάμε μέσα από τα βιβλιοπωλεία. Μεγάλη ευθύνη, όμως, των εκδοτών αποτελεί το γιατί δεν έχουμε σήμερα περισσότερους απαιτητικούς-ποιοτικούς αναγνώστες. Αλλά, όπως σου είπα, αφήσαμε τις βιβλιοθήκες στην τύχη τους».
Στη συζήτησή μας παρεμβαίνει ο Γιάννης Μαμάης, ένας από τους ελάχιστους παλιούς μάστορες τυπογράφους της Ελλάδας που δεν εγκατέλειψαν τον κόσμο του βιβλίου όταν ήρθε η λαίλαπα της φωτοσύνθεσης. Στη συνομιλία μας τονίζει: «Ανήκω στην πλευρά της κλασικής γραμμής ως προς την τυπογραφική επιμέλεια. Επιμένω στη λιτότητα, στην αποστροφή του κραυγαλέο και στην έγνοια για το αβίαστο ταίριασμα. Τυπογραφία για μας είναι η αισθητική αρτιότητα και η αρμονία. Η μέριμνα για τις πιο καλοσχεδιασμένες γραμματοσειρές και ο σεβασμός στις θεμελιώδεις αρχές της σελιδοποίησης. Κυρίως για οτιδήποτε δεν “πικραίνει” το μάτι».
H νέα χρονιά είναι κομβική για την ιστορία του εκδοτικού οίκου, αφού συμπληρώνουν εξήντα χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας στον χώρο του βιβλίου. Ετοιμάζουν νέες εκδόσεις υψηλής ποιότητας, όπως η αυτοβιογραφία του Π. Νερούδα και το Τάδε έφη Ζαρατούστρα του Νίτσε, πάντα κινούμενοι στη λογική τού να πορεύονται κόντρα στα σημεία των καιρών.
Όπως μου εκμυστηρεύονται, θα εξακολουθήσουν να προωθούν την κλασική λογοτεχνία, τους μεγάλους ποιητές, την αρχαία γραμματεία, την ιστορία, τη φιλοσοφία, το δοκίμιο και τα συγγράμματα τέχνης, αντιβαίνοντας στους νόμους της αγοράς. Δεν είναι τυχαίο ότι το όνομα του Γουτεμβέργιου κυριαρχεί στον τίτλο των ιστορικών εκδόσεων, θυμίζοντας ότι ήταν ένας από τους μεγαλύτερους εφευρέτες στην ιστορία της ανθρωπότητας, φέρνοντας επανάσταση στον χώρο της τυπογραφίας.
Φεύγοντας από την οδό Μαυρομιχάλη, ο Κώστας Δαρδανός μου υπενθυμίζει ότι «η ανάγνωση είναι μια άσκηση αυτογνωσίας». Και καταλήγει: «Να μην ξεχνάμε ότι το βιβλίο είναι ένα διαβατήριο για μια χώρα που ουσιαστικά είναι η πραγματική πατρίδα σου».
TA ΒΙΒΛΙΑ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ GUTENBERG ΣΤΟ LIFOSHOP
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
