ΤΗ ΣΟΦΙΑ ΒΓΕΝΟΠΟΥΛΟΥ τη γνωρίζουμε κυρίως από τη σκηνοθεσία παραστάσεων για νέους και προγράμματα που τους εμπλέκουν σε όλα τα στάδια της δημιουργικής διαδικασίας, προάγουν την κοινωνική ευαισθητοποίηση και συνοχή και προτείνουν την παράλληλη επιμόρφωση εκπαιδευτικών σε αυτή την κατεύθυνση.
Η ίδια είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση σκηνοθέτιδας, θεατροπαιδαγωγού και παιδοψυχιάτρου που σπούδασε Ιατρική, ειδικεύτηκε στις ΗΠΑ στην Παιδοψυχιατρική και σπούδασε υποκριτική και δραματοθεραπεία στη Νέα Υόρκη.
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, εστίασε το ενδιαφέρον της στο εφαρμοσμένο θέατρο και στο θέατρο από, με και για νέους, με παραστάσεις από το 2007 και συνεργασίες με τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, με πρωτοβουλίες όπως το Φεστιβάλ Εφηβικού Θεάτρου, ενώ ανέλαβε τον καλλιτεχνικό και εκπαιδευτικό σχεδιασμό για το Μικρό Εθνικό, θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι τον Ιανουάριο του 2024. Πρωτοπόρος του εφηβικού θεάτρου στην Ελλάδα, υποστηρίζει θερμά τον ρόλο της θεατρικής διαδικασίας στην εκπαίδευση και σε αυτά τα προγράμματα έχουν πάρει μέρος χιλιάδες έφηβοι, Έλληνες και πρόσφυγες, και εκπαιδευτικοί από την Αθήνα και την περιφέρεια.
«Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι γιατί δεν ενδιαφέρονται οι έφηβοι για το θέατρο αλλά πώς εμείς θα τους φέρουμε στο θέατρο και τι είδους θέατρο τούς προτείνουμε».
Στη συνάντησή μας φτάνει ενώ έχουν ήδη αρχίσει οι παραστάσεις του έργου της Λόρεν Γκάντερσον, «Εγώ κι εσύ», που σκηνοθέτησε, το οποίο αφηγείται την ιστορία της συνάντησης δυο εφήβων που αναμετρώνται με την ανάγκη για σύνδεση, τον φόβο της απώλειας και την ευθραυστότητά τους, βουτάνε στην ποίηση του Γουίτμαν και ύστερα επιστρέφουν ξανά στη δική τους εφηβική γλώσσα. Μιλάμε για τους εφήβους του σήμερα, την έξαρση της βίας και τις διεξόδους που μπορούν να αναζητήσουν μέσα από το θέατρο και την ανάγνωση.
— Γιατί ασχολήθηκες με το εφηβικό θέατρο;
Έκανα θέατρο από παιδί, διαμόρφωσε τη ζωή μου από πολύ μικρή ηλικία. Σπούδασα Ιατρική για να γίνω παιδοψυχίατρος, με ένοιαζε εξαρχής να αφοσιωθώ στη φροντίδα των νέων ανθρώπων, και παράλληλα είχα τη δυνατότητα να κάνω μια σειρά από μεταπτυχιακές σπουδές στη δραματοθεραπεία και να κάνω μετά θέατρο με εφήβους μέσα σε διάφορα πολύ ενδιαφέροντα πλαίσια, που πραγματικά μου άνοιξαν δρόμους.
— Τι σημαίνει για σένα το θέατρο;
Για μένα το θέατρο είναι ακόμα μια μορφή φροντίδας. Όλη μου η δραστηριότητα στον χώρο αυτόν πηγάζει από μια μανιώδη πεποίθηση πως το θέατρο μπορεί να είναι ερέθισμα αλλά και καταφύγιο και ότι τα παιδιά έχουν τεράστια ανάγκη να κατανοήσουν τον εαυτό τους και την ανθρώπινη κατάσταση, και μέσα από αυτή την παρατήρηση να αναπτύξουν περιέργεια, δύναμη και ανθεκτικότητα. Και –πολύ σημαντικό– να καταφέρουν να αμφισβητήσουν την ιδέα ότι «τίποτα δεν αλλάζει» μέσα από διάφορους τρόπους εμπλοκής τους στη βιωματική και συμμετοχική θεατρική διαδικασία. Αυτός είναι ένας τόπος δημιουργίας μεταξύ του φαντασιακού και του πραγματικού, σε αυτά τα ενδιάμεσα κενά αναδεικνύεται η δυνατότητα. Τα παιδιά έχουν να μας διδάξουν εξίσου πολλά με αυτά που προσπαθούμε εμείς να τους μάθουμε, η επαφή μαζί τους είναι μια ζωντανή διαδικασία ανταλλαγής. Όταν ανοίγουμε χώρους έκφρασης για τους νέους, οι ενήλικες δεν είναι μόνο καθοδηγητές, γινόμαστε συνοδοιπόροι. Ακόμα κι όταν η επικοινωνία φαίνεται χαοτική, δύσκολη και αντιφατική, είναι γεμάτη δυνατότητες, γι’ αυτό και για μένα είναι πάντοτε ελπιδοφόρα. Κάτω από την ανησυχία, τη σύγχυση και την πίεση αυτής της ηλικίας υπάρχει μια τεράστια δύναμη. Και αυτή η δύναμη βάζει κι εμάς σε εγρήγορση.
— Μίλησέ μου για την παράσταση που έχεις σκηνοθετήσει και παίζεται τώρα.
Είναι το έργο «Εγώ κι εσύ» της Λόρεν Γκάντερσον, μιας εξαιρετικά ταλαντούχας και πολυανεβασμένης συγγραφέως, που θεωρείται από τις σημαντικότερες σύγχρονες φωνές του αμερικανικού θεάτρου. Η ιστορία εκτυλίσσεται ένα βράδυ στο δωμάτιο ενός κοριτσιού, όταν την επισκέπτεται ένα αγόρι για να κάνουν μαζί μια εργασία. Κι εκεί ξεδιπλώνεται αυτό το θαύμα που ονομάζουμε ανθρώπινη σχέση και αναμετρώνται οι δυο τους με την ανάγκη για σύνδεση, με τον φόβο της απώλειας, με την ευθραυστότητά τους, βουτάνε στην ποίηση του Γουίτμαν και στον κόσμο του, όπου η ζωή αποκαλύπτεται όχι ως κάτι δεδομένο αλλά ως δώρο πολύτιμο, εύθραυστο και πεπερασμένο.
— Γιατί υπάρχει αυτό το «κενό» στην εφηβεία; Γιατί τα παιδιά απομακρύνονται από την τέχνη και ξαναγυρίζουν σε αυτήν ως ενήλικες; Τι δεν τους προσφέρουμε;
Δεν νομίζω ότι πρόκειται για αδιαφορία από μεριάς των παιδιών. Η εφηβεία είναι μια ιδιαίτερη φάση ανάπτυξης με συγκεκριμένα ζητούμενα, είναι μια περίοδος έντασης, ρευστότητας, αναζήτησης ταυτότητας. Τα παιδιά παύουν να θέλουν να ακολουθήσουν τις δικές μας επιλογές και ψάχνουν δικούς τους τρόπους να εξελιχθούν. Τι βρίσκουν, λοιπόν, σε αυτή την αναζήτηση; Υπερπληθώρα πληροφοριών, έκθεση σε τεράστιο όγκο εικόνων, ειδήσεων, συγκρίσεων, τρομακτικών σεναρίων, τεχνολογικές δεξιότητες και γνώσεις συνοδευόμενες από υψηλές απαιτήσεις, αλλά όχι εξίσου πολλούς μηχανισμούς κατανόησης και συναισθηματικής επεξεργασίας, ή αυθόρμητης έκφρασης. Μέσα σε αυτή την ανισορροπία, η τέχνη –που σταματά τον χρόνο, που απαιτεί συγκέντρωση, συναίσθημα, εσωτερικότητα– μοιάζει αρχικά «μη πρακτική» ή «μη χρήσιμη». Κι όμως! Σε αυτή την πρώτη έξοδό τους στον κόσμο χρειάζονται να ισορροπήσουν μεταξύ της ασφάλειας και του ρίσκου κάθε είδους και μέσα από αυτή την ταλάντωση χτίζεται η ανθεκτικότητα και η αποδοχή της πραγματικότητας, που είναι πολύτιμες κατακτήσεις. Ε, λοιπόν το θέατρο είναι ο απόλυτα ασφαλής τόπος γι’ αυτή την «πρόβα», αλλά τα παιδιά δεν έχουν μάθει ότι μπορεί να είναι αυτή η εμπειρία τους.
— Νιώθουν ότι δεν έχουν φωνή;
Μια πολύ βαθιά αναπτυξιακή ανάγκη είναι να νιώσουν ότι έχουν φωνή, ότι είναι καλοδεχούμενοι να συμβάλουν με το να μιλήσουν και να δημιουργήσουν. Αυτό οφείλει να αντανακλάται τόσο στο θέατρο που βλέπουν όσο και στο θέατρο που τους δίνουμε την ευκαιρία να φτιάξουν οι ίδιοι. Η νεανική δημιουργία υποεκπροσωπείται στην κριτική, στη θεατρική γραφή, στην έρευνα – παρόλο που είναι αναγνωρισμένο ότι μπορεί να αποτελέσει ισχυρό μοχλό μεταμόρφωσης. Παλεύει ακόμα με τον διδακτισμό και με τον φόβο μην αγγίξουμε κάποια θέματα-ταμπού. Ενώ ειδικά η κοινότητα των νέων χρειάζεται απεγνωσμένα να επεξεργαστεί συλλογικά δυσκολίες, φόβους, όνειρα, αγωνίες. Το θέατρο υπήρξε ιστορικά τέτοιος τόπος και μπορεί να επιτελεί αυτόν τον ρόλο.
— Έχεις δει χιλιάδες παιδιά, ποια είναι η εμπειρία σου;
Η δική μου εμπειρία είναι ότι υπάρχει μια τεράστια μερίδα νέων που μαγεύονται από τη θεατρική εμπειρία, είτε ως θεατές είτε –ακόμη περισσότερο– ως συνδημιουργοί μέσα από τη βιωματική τους εμπλοκή σε εργαστήρια, πρόβες και παραστάσεις. Έχω δει χιλιάδες παιδιά να ανθίζουν μέσα στο εφηβικό θέατρο. Και το πιο συγκινητικό είναι ότι αυτά τα παιδιά στη συνέχεια «μυούν» στο θέατρο την οικογένειά τους, τους φίλους τους, τη μικρή τους κοινότητα – γίνονται οι πιο ουσιαστικοί πρεσβευτές της τέχνης. Γι’ αυτό πιστεύω βαθιά ότι το πραγματικό ερώτημα δεν είναι γιατί δεν ενδιαφέρονται οι έφηβοι για το θέατρο αλλά πώς εμείς θα τους φέρουμε στο θέατρο και τι είδους θέατρο τούς προτείνουμε. Όταν το θέατρο τούς δίνει χώρο χωρίς τα δικά μας φίλτρα προστασίας, διδακτισμού ή αυθεντίας, νομίζω ότι το αγαπάνε και το κάνουν μέρος της ζωής τους.
— Τι ρόλο παίζουν τα σόσιαλ μίντια;
Είναι αλήθεια ότι η τεχνολογική επανάσταση εξελίσσεται με ρυθμούς που δεν έχουμε ξαναδεί στην ιστορία. Μας έχει αιφνιδιάσει και –όπως σε κάθε μεγάλη αλλαγή– χρειάζεται χρόνος, σκέψη και συλλογική ανάληψη ευθύνης. Υπάρχουν δεδομένα που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε, η ποιότητα της ζωής μας επηρεάζεται αρνητικά και πρέπει, νομίζω, να γίνουν αναγκαίες ρυθμίσεις. Γιατί στην εποχή της ελεύθερης αγοράς η ανεξέλεγκτη κατανάλωση κάθε νέου «προϊόντος» που προσφέρει προσωρινή ευχαρίστηση ξεφεύγει πολύ γρήγορα από κάθε όριο και γίνεται εξαιρετικά αποπροσανατολιστικό όσον αφορά τις πιο επείγουσες ανάγκες ενός παιδιού. Και παράλληλα, η προσοχή και το ενδιαφέρον όλων μας είναι σαν ρουφιούνται διαρκώς, διαμορφώνοντας μια νέα γενιά που είναι πια εξασκημένη σχεδόν αποκλειστικά σε αυτό το είδος πρόσληψης. Αν όλη η καθημερινή εμπειρία είναι γρήγορη, κατακερματισμένη, διαρκώς διεγερτική, κάποιες άλλες δεξιότητες θα μείνουν πίσω, όπως το να βυθίζεσαι σε ένα βιβλίο, να παρακολουθείς μια παράσταση χωρίς τη διαρκή ανάγκη για εναλλαγή, να παραμένεις για λίγο σε μια εικόνα, σε μια ιδέα, σε μια σκέψη. Καταργούνται άλλοι δρόμοι καλλιέργειας, επικοινωνίας και συναισθηματικής επεξεργασίας. Δεν χρειάζεται μια μέτρηση ή ένα ποσοστό για να καταλάβει κανείς ότι όταν δεν μπορείς πια να συγκεντρωθείς σε ένα βιβλίο, κάτι συμβαίνει. Για μένα είναι αδύνατο να μη φέρω στη συζήτηση την τέχνη ως αντίστιξη. Η τέχνη προσφέρει νόημα, συνοχή, πλαίσιο. Αντίθετα, τα σύγχρονα ψηφιακά μέσα –και ειδικά τα σόσιαλ και το TikTok– ρουφούν την προσοχή μας και την πουλάνε. Δεν θεωρώ ότι είναι καλός τρόπος να ζεις έτσι, ναι, αυτό μπορώ να το πω χωρίς επιφύλαξη.
— Ποια θα έλεγες ότι είναι τα χαρακτηριστικά της γενιάς αυτής; Και τα χαρακτηριστικά τα δικά μας ως γονιών, εκπαιδευτικών, ενηλίκων;
Κάθε φορά που καλούμαι να μιλήσω για «τα χαρακτηριστικά μιας γενιάς» νιώθω την ανάγκη να είμαι πολύ προσεκτική, γιατί καραδοκεί πάντα ο κίνδυνος της γενίκευσης, των στερεοτύπων και η τάση να βάλουμε όλους τους νέους στο ίδιο τσουβάλι. Ωστόσο θεωρώ ότι, όπως κάθε γενιά, και οι σημερινοί έφηβοι διαμορφώνονται από συνθήκες της εποχής μας έντονες και αντιφατικές. Ήδη μίλησα για τη μεγάλη εξοικείωση με την τεχνολογία, που συνοδεύεται όμως και από έντονη κόπωση από αυτήν και από άνιση συναισθηματική καλλιέργεια. Επίσης, θεωρώ πραγματική μάστιγα της εποχής τους εθισμούς σε διάφορες ουσίες και, ναι, είναι πρωτοφανές και περίπλοκο ζήτημα, είναι μεγάλη συζήτηση που δεν χωρά εδώ, αλλά είναι επείγουσα. Παράλληλα, βλέπω κάτι που θεωρώ από τη μια μεριά ελπιδοφόρο και από την άλλη βαριά ευθύνη: οι έφηβοι σήμερα έχουν αναπτύξει μια έντονη κοινωνική ευαισθησία, παρακολουθούν τις ραγδαίες κοινωνικές εξελίξεις, συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο για ζητήματα ταυτότητας, ψυχικής υγείας, ανισοτήτων, δικαιοσύνης. Αυτή η ευαισθησία είναι δύναμη, είναι μια ικανότητα σύνδεσης με τον κόσμο και κατανόησης της πολυπλοκότητάς του. Όμως, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι ζουν μέσα σε συνεχείς κρίσεις –οικονομική, κλιματική, γεωπολιτική–, νιώθουν ίσως την ανάγκη για διαρκή επαγρύπνηση, την αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς να παίρνουν θέση, να κατανοούν, να αντιδρούν. Και αναρωτιέμαι, με τι εργαλεία; Πώς θα συμμετέχουν στη διαμόρφωση της κοινωνίας, αν δεν τους τα δώσουμε; Κι έτσι καταλήγω πάλι στην ανάγκη για διασύνδεση, κοινότητα και συλλογικές δράσεις, και για μια πιο ισορροπημένη ανάπτυξη δεξιοτήτων και αντοχών. Η ψυχική θωράκιση χτίζεται σε χώρους ασφαλείς, με σχέσεις πραγματικές, με διαδικασίες που επιτρέπουν τη δημιουργικότητα, τη δοκιμή, τη διερεύνηση, το λάθος, το μάθημα απ’ αυτό.
— Μπορεί ένα θεατρικό έργο να κάνει ζημιά; Υπάρχουν κατάλληλα και μη έργα για νέους;
Δεν πιστεύω ότι ένα θεατρικό έργο μπορεί να «βλάψει» έναν νέο άνθρωπο με την έννοια του ψυχολογικού τραύματος – οι νέοι έχουν τεράστια ικανότητα να επεξεργάζονται σύνθετες ιδέες, δύσκολα θέματα και απαιτητικές ιστορίες. Εκείνο, όμως, που πραγματικά μπορεί να συμβεί, και που θεωρώ όντως προβληματικό, είναι μια θεατρική εμπειρία να τους δώσει το μήνυμα ότι το θέατρο δεν τους αφορά, ότι δεν «χωράνε» μέσα σε αυτό. Ότι είναι «βαρύ», «σοβαρό», «διδακτικό», πιο πολύ «εργαλείο» παρά τέχνη. Ακόμα χειρότερο είναι όταν αφήνουμε να επικρατεί αυτή η τραγική παρανόηση ότι το θέατρο ανήκει σε «λίγους»: σε ανθρώπους πιο καλλιεργημένους, πιο «εκλεπτυσμένους», πιο «ενημερωμένους» και ότι στο σχολείο μπορούν να το κάνουν οι λίγοι ταλαντούχοι που μιλάνε ωραία, στέκονται ωραία στη σκηνή και μαθαίνουν απ’ έξω τα λόγια τους εύκολα. Η «ζημιά» δεν έγκειται στο περιεχόμενο – οποιοδήποτε έργο μιλά με ειλικρίνεια στους νέους, σέβεται τη νοημοσύνη τους και τους εμπλέκει συναισθηματικά και βιωματικά είναι κατάλληλο.
— Πόση σημασία έχει το βιωματικό στοιχείο;
Τεράστια! Η ενεργή εμπλοκή των εφήβων στην πραγμάτευση των ζητημάτων που θέτει ένα θεατρικό έργο τούς αφορά βαθιά. Δεν είναι απλώς μια παιδαγωγική μέθοδος, είναι ένας τρόπος να τους αναγνωρίσουμε ως συνομιλητές, ως ανθρώπους που έχουν λόγο, σκέψη, ευθύνη. Και μεταφέρεται από το θεατρικό εργαστήριο στις υπόλοιπες μικρές ομάδες και κοινότητες των νέων όπου κινούνται, το έχουμε δει άπειρες φορές. Όταν ο έφηβος ανακαλύπτει ότι ο ίδιος μπορεί μέσα σε μια λειτουργική ομάδα να οικοδομήσει μια νέα πραγματικότητα, τότε αρχίζει να ενεργοποιεί δικά του ψυχικά αποθέματα, ξυπνά η απαίτηση για συμμετοχή, για αυτενέργεια, για το δικαίωμα να επηρεάζεις τη ζωή σου.
Για μένα αυτή υπήρξε μία από τις πιο σημαντικές παρατηρήσεις των τελευταίων χρόνων και λειτουργεί ως αντίδοτο στη μαθημένη αβοηθησία, που όπου τη συναντώ με απελπίζει, στον κυνισμό, στην αποχή από συλλογικές διαδικασίες όπως είναι οι εκλογές, κι ακόμα χειρότερα στη χειραγώγηση και στην παθητική αποδοχή ορισμένων πραγμάτων ως «φυσιολογικών». Κάποιος πρέπει να κρατάει το τιμόνι κι αν δεν το κάνουμε εμείς οι ίδιοι, είναι εύκολο να το πάρει κάποιος ισχυρός και πειστικός «καπετάνιος». Είναι από τα πράγματα που με τρομάζουν περισσότερο από καθετί, σχετίζεται με τις εξαρτήσεις, με την παραβατικότητα, με την επιστράτευση νέων σε πολύ επικίνδυνα μονοπάτια, γι’ αυτό και από την αρχή της διαδρομής μου επένδυσα συνειδητά στη συμμετοχή των παιδιών σε εργαστήρια και βιωματικές διαδικασίες. Δεν το είδα ποτέ ως «συμπληρωματική» δραστηριότητα, το θεωρούσα –και το θεωρώ– θεμελιώδες κομμάτι της παιδαγωγικής και καλλιτεχνικής δουλειάς και πολύ πετυχημένα προγράμματα χτίστηκαν ακριβώς πάνω σε αυτό. Η βιωματική διαδικασία είναι η εκπαίδευση της συμμετοχής. Και η συμμετοχή είναι η εκπαίδευση της δημοκρατίας. Αυτό κάνουμε όταν οι έφηβοι κάνουν θέατρο – όχι μόνο όταν το βλέπουν.
— Τι σκέφτεσαι για την έξαρση της βίας στις νεαρές ηλικίες;
Δεν πιστεύω ότι η βία των νέων ξεφυτρώνει ξαφνικά, από το πουθενά, ούτε ότι ένα παιδί ξυπνά ένα πρωί και αποφασίζει να χαραμίσει τη ζωή του στο περιθώριο ή στο κελί μιας φυλακής. Η συμπεριφορά των νέων, ακόμη και η πιο ακραία, είναι πάντοτε ένα μήνυμα προς την κοινωνία. Και η κοινωνία που τους παραδίδουμε σήμερα είναι μια κοινωνία πολύ και βαθιά βίαιη, όχι μόνο μέσα από όσα συμβαίνουν καθημερινά αλλά και μέσα από τον τρόπο με τον οποίο προβάλλονται. Την πουλάμε τη βία. Την καταναλώνουμε σαν θέαμα. Και όλα αυτά διαμορφώνουν ένα περιβάλλον όπου η βία δεν είναι κάτι «ακραίο» αλλά κάτι σχεδόν φυσιολογικό, σχεδόν αναμενόμενο. Ακόμη και ο δημόσιος λόγος έχει γίνει βίαιος. Ο τρόπος που πολιτευόμαστε, που συζητάμε, που διαφωνούμε, όλα μοιάζουν περισσότερο με αρένα παρά με τόπο συνύπαρξης. Νιώθω ότι απέναντι στα παιδιά έχουμε χάσει μεγάλο μέρος της αξιοπιστίας μας ως έλλογων όντων που μπορούν να φτιάχνουν υγιείς συλλογικότητες και να ζουν με ασφάλεια και αλληλεγγύη. Η αλληλεγγύη είναι αναγκαιότητα για την επιβίωση όλων μας. Μια κοινωνία οφείλει να φροντίζει τα πιο ευάλωτα μέλη της, και οι νέοι –ειδικά οι λιγότερο προνομιούχοι– είναι σήμερα από τους πιο ευάλωτους. Όταν το μέσα σου είναι θολό, τρικυμιώδες, όταν δεν έχεις χώρο να κρατηθείς, είναι πολύ εύκολο να προκαλέσεις μια αντίστοιχη εξωτερική αναταραχή, να καταστρέψεις το καλό. Ίσως, λοιπόν, αυτή η έξαρση της βίας είναι η αντανάκλαση ενός κόσμου γεμάτου ταραχή, με προτεραιότητες που έχουν μετατοπιστεί συντριπτικά προς την απόκτηση και την κατανάλωση, με ολοένα μεγαλύτερες κοινωνικές ανισότητες και ίσως –πολύ κρίσιμο– με πολύ κακά και ανεύθυνα ηγετικά μοντέλα σε διεθνές επίπεδο. Ένας κόσμος που μοιάζει να έχει ξεχάσει ότι ο σκοπός της κοινωνίας είναι να υπηρετεί τις ανθρώπινες ανάγκες, όχι να τις παραμερίζει. Και αυτό το ξεχασμένο κοινωνικό συμβόλαιο το πληρώνουν πρώτοι οι νέοι.
Βρείτε περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση «Εγώ κι εσύ» εδώ.
