Η Δήλος θα ζωντανέψει ξανά ως ένα κέντρο αναστοχασμού για την πανδημία, τις ανθρώπινες πληγές και την κατάσταση του σύγχρονου ανθρώπου μέσα από τα εκτενή σωζόμενα σπαράγματα της τραγωδίας με τίτλο «Εξαγωγή-Έξοδος» που έγραψε ο Εζεκιήλ, τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά σε σκηνοθεσία Νίκου Διαμαντή, σε συνεργασία με τον συγγραφέα Σταύρο Ζουμπουλάκη, τον μεταφραστή Θεόδωρο Στεφανόπουλο, τον συγγραφέα Χρήστο Χρυσόπουλο, τον συνθέτη Μίνω Μάτσα, τη συγγραφέα Κατερίνα Μάτσα, τον ζωγράφο Θανάση Μακρή, τον γλύπτη Κώστα Ζαφειρόπουλο και με τη σύμπραξη του Δημήτρη Καταλειφού.
Η πορεία του ανθρώπου –ως έκφραση της επίμονης πορείας του διαμέσου του βίου– και οι «πληγές του» –ως αλληγορίες για το βάσανο της ψυχής– στοιχίζονται με τη σημερινή φωνή της ανθρωπότητας μπροστά στον τρόμο του αφανισμού και του θανάτου.
Οι 269 στίχοι της «Εξαγωγής» του ελληνίζοντος Ιουδαίου Εζεκιήλ, που έχει επηρεαστεί έντονα από τον Ευριπίδη, είναι το εκτενέστερο σωζόμενο απόσπασμα τραγωδίας μετά τον 5ο αι. π.Χ. Η «Εξαγωγή», που γράφτηκε ανάμεσα στο 240 και το 100 π.Χ., ίσως στην Αλεξάνδρεια, παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον, επειδή αντλεί το θέμα της από την Παλαιά Διαθήκη, συγκεκριμένα από την «Έξοδο» (1-15).
Οι τίτλοι «Εξαγωγή» και «Έξοδος» είναι ταυτόσημοι, απλώς ο πρώτος υπογραμμίζει σαφέστερα τη συμβολή του Μωυσή, ο οποίος εξήγαγε τους Εβραίους από την Αίγυπτο. Από τους σωζόμενους στίχους δεν προκύπτει με βεβαιότητα αν το έργο προοριζόταν για τη σκηνή ή απλώς για ανάγνωση ούτε αν είχε χορό – πιθανότερο φαίνεται να είχε και να χωριζόταν σε πέντε «πράξεις».
Αξιοσημείωτο είναι ότι δεν τηρείται η ενότητα του τόπου και του χρόνου, γεγονός που ενδεχομένως οφείλεται στη στενή εξάρτηση του Εζεκιήλ από την «Έξοδο» της Παλαιάς Διαθήκης και τον προφήτη Ιεζεκιήλ.
Στο πρώτο απόσπασμα ο Μωυσής διηγείται το όνειρό του, που δεν απαντά στην «Έξοδο» αλλά εισάγεται από τον Εζεκιήλ, και στο δεύτερο ο Αιγύπτιος άγγελος περιγράφει τη διάβαση της Ερυθράς θαλάσσης.
Στις 10 και 11 Σεπτεμβρίου, στο πλαίσιο του θεσμού «Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός», το θέατρο Σημείο παρουσιάζοντας για πρώτη φορά αυτή την τραγωδία, μέσω της εποχής που γράφτηκε το κείμενο, της μορφής θεάτρου που επέλεξε ο συγγραφέας και του θέματος της Εξόδου του ανθρώπου προς τη λύτρωση, δίνει τη δυνατότητα να αναδειχθεί μια πρωτότυπη συνεργασία θρησκειών και πολιτισμών, λογοτεχνίας, θεάτρου, ποίησης, μουσικής και εικαστικών, μια παραδειγματική γεωλογία της διαρκούς πορείας του ανθρώπου, με κάθε δυνατό τρόπο προς το φως.
Η «Εξαγωγή» του Εζεκιήλ και η Βιβλική «Έξοδος» ερμηνεύουν τον σύγχρονο κόσμο μας –ακόμα και την τρέχουσα συγκυρία της πανδημίας– εκφράζοντας το πανανθρώπινο, διαχρονικό αίτημα για λύτρωση, για απελευθέρωση, για φώτιση. Τα σπαράγματα του Εζεκιήλ και τα αποσπάσματα από το βιβλικό κείμενο της «Εξόδου», συνδυάζονται με ένα πολυφωνικό χορικό προσωπικών φωνών, γραμμένο από τον συγγραφέα Χρήστο Χρυσόπουλο. Επτά φωνές, επτά ψαλμοί, διαψάλματα ανθρώπων που αγωνίζονται να διαβούν «εν μέσω σκιάς θανάτου» και να εξέλθουν νικητές στο φως της ζωής.
Η κειμενική αυτή «συνήχηση» αποτελεί ένα συμβολικό ορατόριο για την ελπίδα και την καρτερία. «Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι έχουμε να κάνουμε με το ευρύτερο σπάραγμα, το μεγαλύτερο σωθέν σπάραγμα αρχαίας τραγωδίας», λέει ο σκηνοθέτης Ν. Διαμαντής στη LiFO, «το οποίο είναι και ευρεόθεμο».
«Είναι γραμμένο από τον Εζεκιήλ από την Αίγυπτο, που γράφει την «Έξοδο», έχοντας το ίδιο θέμα με την «Έξοδο» που έχει γράψει ο προφήτης Ιεζεκιήλ, σε μορφή τραγωδίας, και σε αυτό σώζονται οι στίχοι που μετέφρασε ο Στεφανόπουλος, ένας υψηλού επιπέδου μεταφραστής, συνεργάτης του Πέτερ Στάιν και με σπουδαίες μεταφράσεις στο ενεργητικό του».
Για τον Εζεκιήλ δεν ξέρουμε τίποτα, παρά μόνο ότι μας παραδίδεται ένα αρχαιοελληνικό σπάραγμα το οποίο είναι εντυπωσιακό γιατί δείχνει τον τρόπο με τον οποίο διπλώνουν οι πολιτισμοί. Ο λόγος που γράφτηκε είναι αυτός, η αλληλοεπικάλυψη από τον ερχομό των πολιτισμών, και εκεί ακριβώς «συναντά» το θέμα της Δήλου γιατί εκεί ακριβώς σώζεται το κάθισμα του Ιεζεκιήλ του προφήτη που είναι στην παλαιότερη ελληνική συναγωγή.
«Η Δήλος ως γνωστόν είναι ένα χωνευτήρι πολιτισμών, από τον αρχαιοελληνικό, τον μινωικό, τον μυκηναϊκό, τον αιγυπτιακό, τον εβραϊκό, τον παλαιστινιακό, τον συριακό, τον ρωμαϊκό, τον χριστιανικό. Γι' αυτό το πράγμα θα μιλήσει ακριβώς η παράσταση, για τη συνεργασία, τη γεωλογία κατά τον Κλοντ Λεβί Στρος των πολιτισμών. Έτσι δημιουργούμε ένα παραστασιακό κείμενο και με τη συνεργασία και σπαραγμάτων από την Παλαιά Διαθήκη που επιλέγει, όπως από τις πληγές του φαραώ, ο Σταύρος Ζουμπουλάκης και από κείμενα της Κατερίνας Μάτσα από το βιβλίο της «Νιόβη - Το αδύνατο πένθος» και σύγχρονα κείμενα, επτά συνολικά «πληγών», που γράφει ειδικά για την παράσταση ο Χρήστος Χρυσόπουλος, τα οποία αφορούν όλη αυτή την επιδημία του κορωνοϊού που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα και την έξοδο από την πανδημία, αυτή τη σταδιακή έξοδο προς το φως» λέει ο Νίκος Διαμαντής.
Στην παράσταση-ορατόριο ουσιαστικά υπάρχει μια ελαφρά αντιστοίχιση, ένας κατοπτρισμός ανάμεσα στις πληγές της Παλαιάς Διαθήκης του Ιεζεκιήλ και τις σημερινές, διότι και οι δυο «πληγές» έχουν να κάνουν κατά κάποιο τρόπο και με τον τρόπο που επηρεάζεται ο άνθρωπος και από τον καταναλωτισμό, χωρίς να αναζητά το υψηλό παράστημα. Και στις δυο αυτές περιπτώσεις υπάρχει αντίστοιχα και η αλληγορία –γιατί περί αλληγορίας πρόκειται–, άσχετα με τον αν γίνεται συγκεκριμένη στη σημερινή εποχή, της διάβρωσης του ανθρώπου από ευτελή στοιχεία που προσωρινά τον αποπροσανατολίζουν από τη ζωή.
«Υπάρχουν δυο-τρεις διαστρωματώσεις κειμένων τα οποία αντιστοιχούν στην ανθρώπινη καρτερία και στην ανθρώπινη ανοχή και αντοχή. Αυτό λειτουργεί σαν αλληγορία παραδειγματική για τον άνθρωπο, μια αλληγορία εσωστρέφειας στην οποία κοιτάζει με μετριοπάθεια τον εαυτό του, τον θάνατο, τη δυσκολία της ζωής, τον τρόπο που πορεύεται μέσα από την Ερυθρά θάλασσα και τις πληγές της ζωής προσπαθώντας να βρει το φως.
Είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να ξεφύγει από τις διαρκείς πηγές του βίου, κυρίως η επίκληση στη μετριοπάθειά του, μια αρετή που στη σημερινή εποχή είναι ανύπαρκτη, μια αρετή που μπορεί να δώσει τη δυνατότητα να συνεργαστούν οι άνθρωποι, να συνεργαστούν οι πολιτισμοί, να είναι ουσιαστικά ανεκτικός ο ένας άνθρωπος απέναντι στον άλλο, να συνεργάζεται και να τον ακούει και να προχωρά. Αυτό είναι το τεράστιο θέμα που θίγει η παράσταση σε έναν ευλογημένο τόπο, στη Δήλο, σε ένα νησί όπου θα γίνει αυτό το ορατόριο παράλληλα με άλλα πράγματα που θα γίνουν, επιλέγεται αυτός ο χαρακτηριστικός χώρος συνεργασίας. Κάνω μια έκκληση αυτή τη στιγμή με αυτό το έργο συνεργασίας ανοχής, καρτερίας, ένα αίτημα που μπορεί να δώσει ένα εύρος πνευματικό σε κάθε σύγχρονο άνθρωπο και έναν βηματισμό» μας εξηγεί ο σκηνοθέτης της παράστασης.
Πρόκειται για μια παράσταση-χειρονομία στην οποία ο Μίνως Μάτσας θα μας παραδώσει μελίσματα από διάφορους πολιτισμούς, ενώ ο πολύ σημαντικός ζωγράφος Θανάσης Μακρής με τον γλύπτη Κώστα Ζαφειρόπουλο θα δημιουργήσουν παρεμβάσεις και περιβάλλοντα με σχέδια και γλυπτές μορφές. Όλα αυτά θα γίνουν στον χώρο του λιμανιού, σύμφωνα με τις επιταγές της αρχαιολογικής υπηρεσίας, αλλά από εκεί και πέρα θα υπάρχει ένα σύνολο περιπατητικών δράσεων που θα έχουν αφετηρία από τα καραβάκια από τη Μύκονο προς τη Δήλο και θα σχετίζονται με αυτό το θέμα, παρουσιάσεις που θα ξεκινάνε μέσα από την ουσιαστική δομή της Δήλου, όπως φαίνεται από τα Υδραγωγεία και το νερό της μέχρι τα εξωτερικά στοιχεία της πολεοδομίας της, όπου φαίνεται η αλληλοεπικάλυψη των πολιτισμών.
Υπάρχουν δυο χαρακτηριστικά πολιτιστικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη διαδρομή των πολιτισμών: η ρυμοτομία και η διαχείριση του νερού. Θα αναπτυχθούν στο πλαίσιο ενός διημέρου και θα είναι μια παράσταση-επίκληση στην ανθρώπινη απαντοχή, που θα μας κάνει γνωστό ένα κείμενο με σπουδαιότητα και μεγάλη αξία.
Εζεκιήλ - Η Έξοδος
(α) Το όνειρο του Μωυσή
ΜΩΥΣΗΣ
Μου εφάνη ότι πάνω στην κορυφή του όρους Σινά
ήταν ένας μεγάλος θρόνος που έφθανε ώς τα βάθη του ουρανού,
όπου εκαθόταν ένας άνδρας αρχοντογέννητος,
που φορούσε διάδημα και στο χέρι του το αριστερό
κρατούσε σκήπτρο.
Με τη δεξιά του μου έγνεψε,
και εγώ πήγα και στάθηκα μπροστά στο θρόνο.
Μου παρέδωσε το σκήπτρο
και μου είπε να καθίσω στον μεγάλο θρόνο.
Έπειτα μου έδωσε το βασιλικό διάδημα και ο ίδιος άφησε το θρόνο.
Εγώ είδα τότε γύρω μου ολόκληρη τη γη,
και είδα κάτω από τη γη και πάνω από τον ουρανό,
και μυριάδες αστέρια έπεφταν στα γόνατά μου,
και εγώ τα μέτρησα όλα,
και περνούσαν μπροστά μου σαν να περνούσε στρατιά θνητών.
Τότε τρόμαξα και πετάχτηκα από τον ύπνο.
..............................................................................
(β) Η διάβαση της Ερυθράς θαλάσσης
ΑΓΓΕΛΟΣ ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ
Όταν ο Τιτάνας ήλιος πλησίαζε στη δύση,
σταματήσαμε και περιμέναμε,
γιατί θέλαμε να πολεμήσουμε τα χαράματα,
έχοντας τις ελπίδες μας στα πλήθη και στα τρομερά όπλα.
Τότε άρχισαν τα θεϊκά και τα παράδοξα
-να τα βλέπεις και να θαυμάζεις.
Άξαφνα, μπροστά μας, πάνω από την γη
ένας γιγάντιος στύλος, όμοιος με σύννεφο,
υψώθηκε ανάμεσα στο στρατόπεδο
το δικό μας και των Εβραίων.
Και τότε ο αρχηγόςτους ο Μωυσής πήρε τη ράβδο του θεού
-με αυτή τη ράβδο έκαμε άλλοτε να πέσουν πάνω στην Αίγυπτο
τα φοβερά σημάδια και τα θαύματα-
έπληξε τα νώτα της Ερυθράς θαλάσσης
και το βάθος της εσχίσθη στα δύο.
Εκείνοι με όλη τους τη δύναμη
όρμησαν γρήγορα να περάσουν από το αλμυρό μονοπάτι.
Εμείς, χωρίς να βραδύνουμε,
από το ίδιο πέρασμα, τους ακολουθήσαμε κατά πόδας.
Ήτανε νύχτα όταν μπήκαμε μέσα κραυγάζοντας.
Άξαφνα οι τροχοί των αρμάτων δεν εγύριζαν,
καρφώθηκαν σαν να τους είχαν δέσει.
Και είδαμε τότε από τον ουρανό μια μεγάλη λάμψη
σαν να ᾽ταν λάμψη από φωτιά
-όπως πιστεύουμε, ήταν εκεί ο θεός και τους βοηθούσε.
Όταν έφθασαν ήδη πέρα από τη θάλασσα,
ένα πελώριο κύμα εβόγγαε πλάι μας.
Κάποιος, όταν το είδε, φώναξε:
«πίσω στα σπίτια μας, να ξεφύγουμε από τα χέρια του Ύψιστου·
γιατί εκείνους τους βοηθάει,
ενώ για εμάς τους δυστυχείς ετοιμάζει όλεθρο».
Και το κύμα εσκέπασε το πέρασμα της Ερυθράς θαλάσσης
και αφάνισε τον στρατό.
(μετάφραση Θ. Κ. Στεφανόπουλος)
Εξαγωγή - Έξοδος
Σκηνοθεσία-Δραματουργία: Νίκος Διαμαντής
Μετάφραση: Θεόδωρος Στεφανόπουλος
Πρωτότυπα κείμενα: Χρήστος Χρυσόπουλος
Σκηνικά-Κοστούμια: Άση Δημητρουλοπούλου
Μουσική: Μίνως Μάτσας
Κίνηση: Κωνσταντίνος Μίχος
Φωτογραφίες και βίντεο: Σταύρος Χαμπάκης
Εικαστικοί: Θανάσης Μακρής, Κώστας Ζαφειρόπουλος
Βοηθός σκηνοθέτη: Δανάη Παπουτσή
Ηθοποιοί:
Δημήτρης Καταλειφός, Ιωάννα Μακρή, Βαγγέλης Ρόκκος, Όμηρος Πουλάκης, Τζένη Σκαρλάτου, Λητώ Μεσσήνη, Δανάη Μπερή, Δανάη Παπουτσή, Κωνσταντίνος Μίχος, Ανδρέας Κολίσογλου
