Η αίθουσα του τρίτου ορόφου είναι γεμάτη κόσμο. Ανάμεσά μας, ανάμεσα στο κοινό και τους ομιλητές, βρίσκεται μια στοίβα σκουπιδιών, το υλικό το οποίο η Jennifer Nelson επεξεργάζεται από τον περασμένο Μάιο με σκοπό να δημιουργήσει με αυτά γλυπτικές μορφές που να μπορεί να τις φοράει στο σώμα της και να τις κουβαλά μαζί της. Για ένα χρόνο η Jennifer Nelson συνέλεγε τις συσκευασίες και τα υλικά απόβλητα της οικογένειάς της. Από τον περασμένο Μάιο, η Nelson δουλεύει στον χώρο του ΕΜΣΤ στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Artist At Work και επεξεργάζεται τα υλικά απορρίμματα που παρήγαγε η οικογένεια της κατά την διάρκεια ενός έτους. Με τη δουλειά της αυτή, που αποτελεί ένα είδος λογοδοσίας, επωμίζεται κυριολεκτικά το βάρος των συνεπειών του τρόπου ζωής της. Το έργο της «Απόβλητα (Κληρονομιά) - Μια δημόσια πραγμάτευση του απωθημένου», θα ολοκληρωθεί στα τέλη του Νοεμβρίου 2022.
Πριν ξεκινήσει η συζήτηση, αναρωτιέμαι πόσοι από εμάς μέσα στην αίθουσα θα μπορούσαμε να φορτωθούμε το βάρος των σκουπιδιών που παράγουμε ως βάρος της ίδιας μας της ζωής, μεταφορικά και κυριολεκτικά. Στην αληθινή ζωή, δεν έχουμε καμία δυνατότητα να κάνουμε τα σκουπίδια μας να πάρουν σάρκα και οστά ως σύνολο όγκου και βάρους. Πώς νιώθει κανείς κοιτάζοντας τεράστιες ποσότητες σκουπιδιών κάθε μέρα; Πώς νιώθει όταν η ίδια του η ζωή «κατέχει» ένα μέρος των αφιλόξενων, ανθυγιεινών χωματερών; Και ποια επίγνωση έχουμε σχετικά με τις επιπτώσεις τους;
«Ο σχεδιασμός του γλυπτού είχε σαν πρωταρχικό στόχο τη δυνατότητα να κουβαλήσω το βάρος των σκουπιδιών ενός χρόνου. Ήταν ανάγκη να κατασκευαστεί κάτι ανθεκτικό. Επακόλουθες ανησυχίες σχετίζονταν με το ποια σημεία του σώματος θα μπορούσαν να αντέξουν, κατασκευαστικά αλλά και ενεργητικά, τα διαφορετικά υλικά, όπως επίσης και την ενδεχόμενη τοξικότητά τους. Προβληματιστήκαμε επίσης σχετικά με το ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να το κουβαλήσουμε όλο αυτό στην ψυχή μας, στο συλλογικό μας ασυνείδητο. Η θλίψη και η ενοχή μπορεί να σε εξουθενώσουν πιο γρήγορα από το ίδιο το βάρος των σκουπιδιών. Πώς θα υποστηρίξουμε, λοιπόν, τους εαυτούς μας;» λέει η Jennifer Nelson.
Οι επιστήμονες που μελετούν την περιβαλλοντική αλλαγή είναι πιο επιρρεπείς στην «οικο-θλίψη», μια νέα κατηγορία λύπης. Νομίζω όμως πως όλοι αντιλαμβανόμαστε την απώλεια. Σήμερα, για τους περισσότερους οι καταιγιστικές αλλαγές είναι οφθαλμοφανείς, χωρίς καν πρόσβαση σε δεδομένα, εξειδικευμένα εργαλεία, οπτικές μεταφράσεις ή γραφικά και χάρτες. Το βλέπουμε καθημερινά στις ειδήσεις και όλο και περισσότερο στις κοινότητές μας. Έχουμε καταφέρει να δημιουργήσουμε ένα χάος.
Η συζήτηση που ξεκίνησε στο Eθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης με θέμα την κληρονομιά των σκουπιδιών και τα σκουπίδια ως κληρονομιά έχει πολλές πτυχές και ίσως και αναπάντητα ερωτηματικά. Ποια είναι τα σκουπίδια που έχουμε κληρονομήσει από το παρελθόν; Ποια είναι τα σκουπίδια που κληροδοτούμε σε όσους έρχονται μετά από μας; Ποια είναι η οικονομία που παράγει τα σκουπίδια μας; Τι μπορούμε να κάνουμε για να σταματήσουμε την υπερπληθώρα σκουπιδιών που απειλεί τις θάλασσες, την υγεία μας και τη βιωσιμότητα των ειδών του πλανήτη;
Στη συζήτηση η αρχαιολόγος Ευριδίκη Κεφαλίδου, επίκουρη καθηγήτρια Αρχαιολογίας στο ΕΚΠΑ, μας παρουσίασε γλαφυρά τα παραδείγματα της επανάχρησης και της ανακύκλωσης που έκαναν οι προγονοί μας. Τα δείγματα που βρέθηκαν μαρτυρούν ότι οι κοινωνίες από αρχαιοτάτων χρόνων ήθελαν και κατάφερναν με ένα τρόπο να αφήνουν ελάχιστο αποτύπωμα. Ένα αντικείμενο είχε πολλές χρήσεις και πολλές ζωές, και εκεί βασίστηκε η εισήγησή της για ένα κόσμο γοητευτικό που ακόμα προσπαθεί να δίνει δεύτερη και τρίτη ζωή σε υλικά που οι άνθρωποι των πόλεων έχουν μάθει να «στέλνουν» στα σκουπίδια.
Η υδροβιολόγος Αναστασία Μήλιου, διευθύντρια έρευνας του ινστιτούτου «Αρχιπέλαγος», στη συζήτηση που συντόνισε η Άννα Μυκονιάτη, επιμελήτρια του ΕΜΣΤ μας έκανε όλους να μελαγχολήσουμε και πρωτίστως να ανησυχήσουμε για το μηδενικό χρόνο που μας έχει απομείνει. Τα στοιχεία που παρέθεσε είναι αποκαλυπτικά.
Η Μεσόγειος είναι μία μοναδική θάλασσα, με εξαιρετική βιοποικιλότητα εντός των υδάτων της. Αν και αντιπροσωπεύει μόνο το 0,8% των θαλασσών σε όλο τον κόσμο, υποστηρίζει το 7% όλων των παγκόσμιων θαλάσσιων ειδών . Η πλούσια βιοποικιλότητά της εκτείνεται σε ολόκληρη τη Μεσόγειο Θάλασσα. Παρόλα αυτά, υπάρχουν 25 “hotspots” που βρίσκονται στην ανατολική λεκάνη της και μόνο, την περιοχή που καλύπτει την Λεβαντίνη και το Αιγαίο Πέλαγος. Η θάλασσα του Αιγαίου καλύπτει επιφάνεια ίση με 214,000 τετραγωνικά μέτρα και διαθέτει χιλιάδες μικρά και μεγάλα νησιά όπως και βραχονησίδες. Το Αιγαίο πέλαγος αποτελεί μια από τις πιο σημαντικές και πλούσιες οικοπεριοχές από άποψη βιοποικιλότητας. Φιλοξενεί 12 είδη θαλάσσιων θηλαστικών που κινδυνεύουν με εξαφάνιση, όπως και εκτεταμένες προστατευόμενες περιοχές προτεραιότητας ενδιαιτημάτων, συμπεριλαμβανομένων των θαλάσσιων λιβαδιών Ποσειδωνίας και τους κοραλλιογενείς υφάλους. Τα θαλάσσια οικοσυστήματα της περιοχής υποστηρίζουν επίσης εκατοντάδες είδη ψαριών και χιλιάδες είδη ασπόνδυλων.
Όλα τα παραπάνω αναδεικνύουν το μαγικό κόσμο των ελληνικών θαλασσών, αλλά το γεγονός ότι αυτή η βιοποικιλότητα εξακολουθεί να επιβιώνει φαίνεται να είναι καθαρά από τύχη, δεδομένου ότι υπάρχουν πολύ λίγα μέτρα προστασίας ή διατήρησης. Αυτό είναι μια μεγάλη πρόκληση που όλες οι δράσεις του Αρχιπελάγους έχουν ως στόχο να αντιμετωπίσουν.
«Έμαθα ότι για το πλαστικό υπάρχει ένα όριο αναφορικά με το πόσο μπορεί να ανακυκλωθεί. Κάθε φορά που ανακυκλώνεται γίνεται πιο εύθρυπτο και λιγότερο ανθεκτικό – κι έτσι στο τέλος θα καταλήξει αναπόφευκτα μικροπλαστικό, ακόμη κι αν ανακυκλωθεί με τον καλύτερο τρόπο. Αν το τρέχον ιδίωμα γύρω από τα απόβλητα είναι «μειώνω, επαναχρησιμοποιώ, ανακυκλώνω», γιατί τα δημόσια προγράμματα και οι κρατικές καμπάνιες υπογραμμίζουν μόνο την ανακύκλωση, το τελευταίο από τα τρία; Είναι δυνατόν να δώσουμε έμφαση στο «μειώνω» και το «επαναχρησιμοποιώ» στο πλαίσιο του παρόντος οικονομικού συστήματος, το οποίο μοιάζει να βασίζεται στις δίχως τέλος αγορές καινούργιων πραγμάτων – είτε είναι αναγκαία είτε όχι; Αν αυτό δεν είναι δυνατό, τι είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε για να προστατέψουμε τον αέρα, το νερό, το έδαφος και τα σώματά μας ή τα σώματα των παιδιών μας;» αναρωτιέται η Jennifer Nelson.
Στο ιστολόγιο του έργου διαβάζουμε αυτά που γράφει η Jennifer Nelson για τα συναισθήματα που προκαλούν οι περιβαλλοντικές καταστροφές, για την ιδέα της ανακύκλωσης, τις δράσεις που μπορεί να αναλάβει καθένας συλλογικά και ατομικά.
Θλίψη. Οι επιστήμονες που μελετούν την περιβαλλοντική αλλαγή είναι πιο επιρρεπείς στην «οικο-θλίψη», μια νέα κατηγορία λύπης. Νομίζω όμως πως όλοι αντιλαμβανόμαστε την απώλεια. Σήμερα, για τους περισσότερους οι καταιγιστικές αλλαγές είναι οφθαλμοφανείς, χωρίς καν πρόσβαση σε δεδομένα, εξειδικευμένα εργαλεία, οπτικές μεταφράσεις ή γραφικά και χάρτες. Το βλέπουμε καθημερινά στις ειδήσεις και όλο και περισσότερο στις κοινότητές μας. Έχουμε καταφέρει να δημιουργήσουμε ένα χάος.
Θυμός. Έχουμε δημιουργήσει ένα χάος και συνεχίζουμε έτσι. Η προφανής αδιαφορία ή και ανικανότητά μας να αλλάξουμε τρόπο ζωής, είναι απαράδεκτη. Θέλω να κάνω κάτι καλύτερο για να προστατέψω το παιδί μου, τα παιδιά, και τις άπειρες μορφές ζωής που διαθέτουν συναίσθηση. Υποθέτω ότι θέλετε κι εσείς να κάνετε το ίδιο.
Ακτιβισμός. Καθώς δουλεύουμε για να μετατρέψουμε όλα τα σκουπίδια της οικογένειάς μου σε κάτι που θα προσπαθήσω να μεταφέρω πάνω μου, μαθαίνουμε τι δυναμικό υπάρχει ακόμη στα σκουπίδια. Μαθαίνουμε για την ενέργεια και την εργασία που τα παρήγαγαν και είναι ακόμα κατά κάποιο τρόπο ενσωματωμένα στα υλικά τους. Μαθαίνουμε επίσης για τις παρακαταθήκες της τοξικότητας που είναι παρούσα σε όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής τους, ακόμη και όταν είναι «σκουπίδια». Τέλος, ενώ εμείς επανεπεξεργαζόμαστε τα σκουπίδια του 2021, τα σκουπίδια του 2022 όλο και αυξάνονται, κι έτσι βλέπουμε καθαρά τα όρια της ανακύκλωσης. Πώς λοιπόν θα μπορούσαμε να αντιμετωπίσουμε την πηγή της συσσώρευσης και όχι μόνο τα αποτελέσματά της; Αυτό που ελπίζω είναι ότι αυτή η διαδικασία μας επιτρέπει να δούμε και να αντιληφθούμε το μέγεθος των σκουπιδιών που παράγουμε από πολλές οπτικές γωνίες.
Τέχνη. Ταυτοχρόνως μπορούμε να δούμε τη μάζα των σκουπιδιών ως ένα αποθηκευτικό πρόβλημα, ως μελλοντικό αρχαιολογικό τεκμήριο, ως οικονομική παράπλευρη απώλεια και ως δυναμική, ή ντροπή, ή υπαρξιακή απειλή. Η παραγωγή μεγάλης ποσότητας σκουπιδιών είναι μια εν εξελίξει μαζική κοινωνική πρακτική. Τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν σε αυτό το έργο προέρχονται από αυτό που θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ως το συλλογικό (δυστοπικό) γλυπτικό μας επίτευγμα. Αν την αντιμετωπίσουμε ως γλυπτό, ίσως να επιτρέψουμε στον εαυτό μας, ατομικά και πολιτικά, πιο δημιουργικούς τρόπους ώστε να αντιληφθούμε το πρόβλημα. Χρειάζεται να κοιτάξουμε σε βάθος τόσο τα υλικά όσο και πέρα από αυτά… τις ψυχολογικές και συστημικές διαδικασίας που οδηγούν σε αυτά.
Το έργο της Jennifer Nelson αντλεί από ποικίλα πεδία και διερευνά τις δυνατότητες της κοινωνικής και οικολογικής χορογραφίας. Εξετάζει τις συνέπειες συλλογικών, συχνά ασύνειδων, συμπεριφορών και, επίσης, συχνά συνδέει εμπειρίες προσωπικού πόνου με συστημικές διαδικασίες. Την ενδιαφέρει ιδιαίτερα η παιγνιώδης επαναδιάταξη των κοινωνικών χώρων μέσα από συλλογικές πρωτοβουλίες και οι μετασχηματιστικές δυνατότητες των προσωπικών πράξεων. Το ειλικρινές ενδιαφέρον της για συνδημιουργία, και για τις πολιτικές, αισθητικές και κοινωνικές της δυνατότητες, διατρέχει την πρακτική της ως καλλιτέχνη και ως παιδαγωγού.
Αντί να απωθεί τα σκουπίδια, όπως κάνουμε συνήθως ως κοινωνία, το «Waste (Inheritance)» [Απόβλητα (Κληρονομιά)] είναι μια διαδικασία ανοιχτή στους επισκέπτες του Μουσείου. Το κοινό είναι ευπρόσδεκτο στο προσωρινό εργαστήριο, που βρίσκεται μέσα στο Project Room, για να γίνει μάρτυρας της δημιουργικής διαδικασίας, να εξετάσει και να χρησιμοποιήσει δημιουργικά αυτά τα υλικά ή απλώς για να καθίσει και να συζητήσει γι’ αυτά. Στο πλαίσιο της πρακτικής της, η καλλιτέχνιδα μελετά τον κύκλο ζωής αυτών των υλικών —γιατί, για παράδειγμα, ένα φύλλο μεμβράνης περιτυλίγματος έχει προέλευση, ενεργειακό κόστος παραγωγής και υλικά απόβλητα. Επιπλέον έχει μια περιβαλλοντική κληρονομιά, το κόστος της οποίας συνήθως μένει να αποτιμηθεί στο μέλλον.
Η Νέλσον θεωρεί ότι αυτά τα υλικά αποτελούν ένα συλλογικό γλυπτό, το οποίο για να κριθεί απαιτεί να εξετάσουμε τις συνέπειες της χρήσης των υλικών καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής τους. Το έργο μας καλεί να αναλογιστούμε τις συνέπειες των συνηθειών μας –αποτέλεσμα της καταναλωτικής κουλτούρας – και να αποκτήσουμε συναίσθηση των καταναλωτικών μας συνηθειών που γίνονται απερίσκεπτα.
