Η τεράστια ξεφούσκωτη σωστική λέμβος που αντικρίζεις με το που ανοίξεις τη βαριά μεταλλική πόρτα της γκαλερί The Breeder δίνει τον τόνο για τη νέα έκθεση του Σωκράτη Σωκράτους με τίτλο «Αυτή η θάλασσα η μεγάλη και ευρύχωρος».
Πρόκειται για μία αυθεντική λέμβο από τα '80s, από τις πρώτες που χρησιμοποιήθηκαν σε διασώσεις στις ελληνικές θάλασσες, μαζί με όλα τα σχετικά εξαρτήματα. Πάνω της, σε συγκεκριμένα σημεία, ο Κύπριος καλλιτέχνης έχει εναποθέσει μερικά πορτοκάλια, αναφορά στις νεκρές φύσεις του Σεζάν και άλλων εκπροσώπων της σύγχρονης τέχνης.
Όλα τα υλικά που έχει χρησιμοποιήσει ο Σωκράτους σε αυτό το πρότζεκτ είναι αυθεντικά, αναζητήθηκαν και βρέθηκαν έπειτα από μακρά έρευνα για το ζήτημα της διάσωσης στην Ελλάδα.
Υπάρχουν ακόμα και ολόκληρα κομμάτια από πλεούμενα, όπως αυτό που είναι τοποθετημένο επίσης κοντά στην είσοδο και το οποίο ο καλλιτέχνης έχει σμιλέψει με τέτοιο τρόπο ώστε να θυμίζει «κάθισμα» δύο θέσεων – μπορείς να κάνεις εικόνα δύο ανθρώπους να επιπλέουν πάνω σε αυτό, κατευθυνόμενοι προς τον χαμό ή τη σωτηρία τους.
Ο καλλιτέχνης δεν παραλείπει να μου διευκρινίσει πως η χρήση του πλαστικού έχει αλλάξει από τα '80s μέχρι σήμερα, μια και πλέον η οικολογική συνείδηση είναι κάπως πιο έντονη και επιτακτική, χωρίς όμως αναιρεί το γεγονός ότι η ζωή μας δεν εξακολουθεί να εξαρτάται από αυτό το υλικό. Προκύπτει έτσι ένας επιπλέον προβληματισμός που αποτελεί για τον θεατή τροφή για σκέψη.
Ο Σωκράτους δούλεψε για πολύ καιρό με μια εταιρεία που κατασκευάζει πλεούμενα, κατά την προσφιλή μέθοδο της εμβάθυνσης στο αντικείμενο της εκάστοτε καλλιτεχνικής του ενασχόλησης και της αναζήτησης της φόρμας. Μέσα από αυτή τη διαδικασία επιθυμούσε να προσεγγίσει το πνεύμα της Ναυπηγικής αλλά κυρίως να βρει τα υλικά που θα χρησιμοποιούσε για τα έργα του.
Πρόσωπο κλειδί σε όλη την πορεία αυτής της έρευνας αλλά και της υλοποίησης των έργων ήταν, όπως μου αναφέρει, ο Μοχάμεντ, ένας ειδικός αφρικανικής καταγωγής που εδώ και αρκετά χρόνια ζει στον Πειραιά. «Οι σπουδές του είναι πάνω στο διασωστικό κομμάτι. Επιστημονικά ξέρει κάθε περίπτωση που έχει συμβεί στην Ελλάδα, όλες τις τεχνικές λεπτομέρειες και τις ιδιαίτερες συνθήκες που μπορούν να προκύψουν στις ελληνικές θάλασσες» εξηγεί.
«Αυτός ο τρόπος δουλειάς με κάνει να καταδύομαι πραγματικά μέσα σε αυτά που σκέφτομαι και που με απασχολούν. Γνωρίζω κόσμο και φτιάχνω σχέσεις που, απ' ό,τι φαίνεται, είναι σχέσεις ουσιαστικές. Λόγω των θεματικών της δουλειάς μου που είναι συχνά πολιτικές, υπάρχει στήριξη, ουσιαστική και οικονομική. Ο κόσμος ξέρει πλέον με ποιους επιλέγω να δουλέψω» καταλήγει, σχετικά με την πίστη του στον φορμαλισμό.
Η έννοια της διάσωσης και όλες οι πρακτικές γύρω από αυτή απαντώνται στον ελλαδικό χώρο από την αρχαιότητα μέχρι τη σύγχρονη εποχή – ωστόσο μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες οι συνθήκες ήταν διαφορετικές: τότε μιλούσαμε ως επί το πλείστον για μεγάλα καράβια, θαλασσινά δρομολόγια οριοθετημένα, ώστε αν συνέβαινε οτιδήποτε, η βοήθεια θα μπορούσε να είναι σε μεγάλο βαθμό αποτελεσματική.
Στο τέλος του '80 όμως ξεκινά το μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα κι έτσι το εγχειρίδιο διάσωσης αρχίζει να αλλάζει μαζί με τις συνθήκες: οι ναυαγοί βγαίνουν σε ξέρες, σε βράχια, σε νησιά, όχι μόνο σε λιμάνια και σε θάλασσες όπου γνώριζαν πώς θα γινόταν μια εκστρατεία διάσωσης.
Οι κοινωνιολογικές συνθήκες λοιπόν οδηγούν στην προσαρμογή των διασωστικών πρακτικών, καθώς πλέον μετανάστες και πρόσφυγες χρησιμοποιούν τη θάλασσα χωρίς συχνά να τη γνωρίζουν.
Σε ένα από τα έργα του που εκτίθενται στο υπόγειο της γκαλερί –η οποία αποτελεί το αθηναϊκό «σπίτι» του καλλιτέχνη–, χρησιμοποιεί θαλασσινό νερό, μόνο μέσω του οποίου ενεργοποιούνται οι ειδικοί φακοί που πετάνε οι διασώστες στη θάλασσα.
Καθώς μου παρουσιάζει το έργο, εκφράζει εκείνη τη στιγμή την ειλικρινή του αγωνία για το πόσο διαρκεί το φως από έναν τέτοιο φακό κι αν θα μπορούσε κάποια στιγμή να σβήσει. «Θα ρωτήσω τον Μοχάμεντ. Είναι ο άνθρωπός μου» αποκρίνεται.
Παραδίπλα, βλέπουμε μια μεγάλη συλλογή από πλαστικά ποτήρια, κοπτικά υλικά, σχοινιά, φάρμακα, συσκευασμένο φαγητό και ειδικές πλαστικές αμπούλες πόσιμου νερού, από αυθεντικά διασωστικά kits που χρονολογούνται από τα '80s.
Ισχυρή παρουσία ανάμεσα στα υλικά της συγκεκριμένης έκθεσης κατέχει φυσικά το πλαστικό, πράγμα που πρακτικά σημαίνει μια επιστροφή σε ένα υλικό που ο καλλιτέχνης γνώρισε και χρησιμοποίησε κατά κόρον στην αρχή της καριέρας του, για να συνεχίσει έπειτα την αναζήτησή του σε διαφορετικής φύσης υλικά – επιστροφή που υπήρξε για εκείνον μια «αρκετά φορτισμένη εμπειρία».
«Στα '90s έζησα όλη την εποχή του πλαστικού» θα μου πει. «Ήμουν παιδί των rave parties και στην αρχή της πορείας μου το χρησιμοποιούσα με πολύ διαφορετικό τρόπο. Πλέον, συνειδητά, ξαναπέφτω σε αυτό. Για πρώτη φορά, μάλιστα, δείχνω και ζωγραφικά μου σχέδια, με αναφορές πάλι στην εποχή των '80s και των '90s» αναφέρει καθώς μου δείχνει δύο εξαιρετικά έργα ζωγραφικής με τα χέρια του διασώστη και του διασωζόμενου, ένα δίπτυχο στο οποίο έχει καταφέρει να αποδώσει έξοχα το κοινό του κινδύνου που αφορά και τις δύο πλευρές που εμπλέκονται σε μια διάσωση.
Υπάρχει, εν ολίγοις, σωστός και λάθος τρόπος «πιασίματος» του ανθρώπου που βρίσκεται στη θάλασσα και ο λάθος τρόπος μπορεί να τραβήξει μέσα σε αυτή και τον διασώστη.
Μάλιστα, σε αυτά τα ζωγραφικά έργα των οποίων ο καμβάς είναι επίσης αυθεντικά κομμάτια από πλεούμενα, το φινίρισμα έχει γίνει με το ίδιο πλαστικό με το οποίο μονώνονται οι φρεγάτες.
Βέβαια, ο καλλιτέχνης δεν παραλείπει να μου διευκρινίσει πως η χρήση του πλαστικού έχει αλλάξει από τα '80s μέχρι σήμερα, μια και πλέον η οικολογική συνείδηση είναι κάπως πιο έντονη και επιτακτική, χωρίς όμως αναιρεί το γεγονός ότι η ζωή μας δεν εξακολουθεί να εξαρτάται από αυτό το υλικό. Προκύπτει έτσι ένας επιπλέον προβληματισμός που αποτελεί για τον θεατή τροφή για σκέψη.
Η έκθεση αυτή στην ουσία αποτελεί συνέχεια της αμέσως προηγούμενης δουλειάς του Σωκράτους στο Μουσείο Μπελβεντέρε της Βιέννης, όπου παρουσίασε ένα γλυπτό το οποίο πλέον ανήκει στη μόνιμη συλλογή του. Για να κατασκευάσει τις δέστρες από τις οποίες αποτελείται το γλυπτό, βρέθηκε στο χυτήριο του Πειραιά όπου φτιάχνονται οι αυθεντικές δέστρες των λιμανιών.
«Εκείνη την περίοδο βρέθηκα να ψάχνω τους Ψαλμούς» μου λέει, εξηγώντας την επιλογή του ονόματος της παρούσας έκθεσης που αποτελεί στίχο από την Παλαιά Διαθήκη. «Ο λαός της γης, ο κόσμος παρομοιαζόταν πάντα με τη θάλασσα – εξού και η λέξη "λαοθάλασσα"».
Πρόκειται δηλαδή για έναν εννοιολογικό συσχετισμό ανάμεσα στο κυρίαρχο μέσο στο οποίο αναφέρεται η ιδέα της έκθεσης, στους ανθρώπους, ως σύνολο και ως τον καθένα ξεχωριστά, και στον τρόπο που μετακινούνται μέσα από σύνορα σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας.
«Και πρώτα από όλα στον ίδιο μου τον εαυτό» συμπληρώνει. «Έχω δεχτεί όλο αυτό που μου συμβαίνει τα τελευταία 15 χρόνια. Και βέβαια δεν ξεχνώ την καταγωγή μου – έχω περάσει από Πράσινες Γραμμές... Η ιστορία δεν αλλάζει, επαναλαμβάνεται».
Info
Σωκράτης Σωκράτους - «Αυτή η θάλασσα η μεγάλη και ευρύχωρος» - ψαλμός 103:25
The Breeder (Ιάσονος 45, Μεταξουργείο, 210 3317527)
Ώρες λειτουργίας: Τρ.-Παρ. 12:00-20:00, Σάβ. 12:00-18:00
Έως 23/3
