Τον δρόμο για τις αποθήκες, και μάλιστα οριστικά, όπως λένε οι πληροφορίες, παίρνει ένα από τα πιο διάσημα και ακριβά έργα του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, το «Καράβι της ζωής μου» του Ίλια Καμπακόφ.Το εμβληματικό έργο του Ρώσου καλλιτέχνη βρίσκεται στον τέταρτο όροφο, ο οποίος αδειάζει για να φιλοξενηθούν νέες περιοδικές εκθέσεις.
Ο Καμπακόφ δημιούργησε το «Καράβι» το 1993, ενώ η αγορά του έγινε από το ΕΜΣΤ το 2001 – θεωρήθηκε τότε η πιο ακριβή αγορά του μουσείου.
Μια αίθουσα ήταν αφιερωμένη στο έργο, όπου ο επισκέπτης έβλεπε ένα ξύλινο καράβι μήκους 17 μέτρων που μεταφέρει κιβώτια με ρούχα, προσωπικά αντικείμενα και κείμενα του καλλιτέχνη, τα οποία «αφηγούνται» τη ζωή του τα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης και ταυτόχρονα αποτελούν βιωματική περιήγηση στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία.
Το έργο αφηγείται τη ζωή ενός από τους μεγαλύτερους Ρώσους εννοιολογικούς καλλιτέχνες, τη φυγή του από τη Σοβιετική Ένωση και το ταξίδι του μέχρι τις ΗΠΑ, μόνιμο τόπο κατοικίας του. Ο Καμπακόφ γεννήθηκε στην Ουκρανία, που τότε ήταν μέρος της Σοβιετικής Ένωσης. Σήμερα είναι ογδόντα εννέα ετών, το «Καράβι» το κατασκεύασε όταν ήταν εξήντα.
Μια αίθουσα ήταν αφιερωμένη στο έργο, όπου ο επισκέπτης έβλεπε ένα ξύλινο καράβι μήκους 17 μέτρων που μεταφέρει κιβώτια με ρούχα, προσωπικά αντικείμενα και κείμενα του καλλιτέχνη, τα οποία «αφηγούνται» τη ζωή του τα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης και ταυτόχρονα αποτελούν μια βιωματική περιήγηση στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία.
Το έργο είχε καθαριστεί και συντηρηθεί πρόσφατα, πριν από το άνοιγμα του μουσείου το 2019, αντί του ποσού των 10.000 ευρώ, αφού κατά την παραμονή του στις αποθήκες τού είχαν δημιουργήσει προβλήματα «επιβλαβή έντομα».
Είχε αγοραστεί από τη διευθύντρια του ΕΜΣΤ Άννα Καφέτση το 2001 και εκτέθηκε στην έκθεση «Διαπολιτισμοί» τον Ιούνιο του 2004, μαζί με έργα του Μπιλ Βαϊόλα, της Μόνα Χατούμ, του Ανίς Καπούρ κ.ά., που αγοράστηκαν και παρέμειναν στο μουσείο.
Όταν η Άννα Καφέτση απομακρύνθηκε από το μουσείο ο Ίλια και η Εμίλια Καμπακόφ έστειλαν επιστολή για να τη στηρίξουν, γράφοντας ανάμεσα σε άλλα:
«Έπεσε στην αντίληψή μας ότι σχεδιάζετε να αντικαταστήσετε τη διευθύντρια του ΕΜΣΤ στην Αθήνα, κ. Άννα Καφέτση. Πρόκειται για μια τόσο απίστευτη πληροφορία που δεν μπορούμε να πιστέψουμε ότι είναι αληθινή. Γνωρίζουμε και συνεργαστήκαμε με την Άννα Καφέτση για περισσότερο από είκοσι χρόνια και δεν είναι μόνο μια εξαιρετική υπέρμαχος του μουσείου, του καλλιτέχνη και της τέχνης αλλά και η ισχυρότερη υπέρμαχος του πολιτισμού σε όλο τον κόσμο. Οι καλύτερες εκθέσεις έγιναν στην Ελλάδα στο ΕΜΣΤ χάρη στην ηγεσία και το επιμελητικό της έργο. Θα είναι το μεγαλύτερο λάθος της ελληνικής κυβέρνησης και μια τραγωδία για τον διεθνή κόσμο της τέχνης αν η κ. Καφέτση, με τις τεράστιες γνώσεις, την ενέργεια και τον σεβασμό που κέρδισε από τον κόσμο της τέχνης κατά τη διάρκεια των ετών της δουλειάς της, δεν θα είναι εκεί».
Ο Καμπακόφ, από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, ασχολήθηκε με τη δημιουργία «συνολικών εγκαταστάσεων» (total installations), σύμφωνα με τον όρο που εισήγαγε ο ίδιος, ενώ δεν αποδέχεται για τον εαυτό του τον τίτλο «εννοιολογικός» αλλά αυτόν του «ρεαλιστή» καλλιτέχνη.
Έργα του βρίσκονται στις συλλογές του Μουσείου Τέχνης Zimmerli, του Κέντρου Πομπιντού (Beaubourg), του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης, του Guggenheim, του Ερμιτάζ, της γκαλερί Tretjakov (Μόσχα), του Νορβηγικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, καθώς και σε μουσεία στο Κολόμπους του Οχάιο, στη Φρανκφούρτη και στην Κολονία, ενώ το 2017 διοργανώθηκε στην Tate Modern μεγάλη έκθεση αφιερωμένη στο έργο του.
Μαζί με το «Καραβι της ζωής μου» του Ίλια Καμπακόφ έχουν μετακινηθεί και μεταφερθεί στις αποθήκες τα έργα του τετάρτου ορόφου που ανήκουν στη μόνιμη συλλογή του μουσείου και προέρχονται από καλλιτέχνες όπως ο Νίκος Τρανός, ο Παντελής Ξαγοράρης, ο Νίκος Αλεξίου, η Λήδα Παπακωνσταντίνου, ο Γιάννης Μπουτέας, η Νίνα Παπακωνσταντίνου, η Ρένα Παπασπύρου, η Μόνα Χατούμ, η Χρύσα, η Μπία Ντάβου, η Νίκη Καναγκίνη, ο Δανιήλ, ο Κιμσούτζα, η Χάρις Επαμεινώνδα, ο Γιώργος Χατζημιχάλης.
Οι αλλαγές δεν γίνονται αιφνιδιαστικά, η νυν καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ Κατερίνα Γρέγου έχει πει για τη συλλογή, που σήμερα διαθέτει πάνω από 1.400 έργα, ότι «η μελλοντική πολιτική της συλλογής θα διατηρήσει τον κοινωνικοπολιτικό χαρακτήρα του πυρήνα της. Ο συστηματικός εμπλουτισμός της με νεότερους και πρεσβύτερους Έλληνες καλλιτέχνες θα προσφέρει εναλλακτικές και πολυεπίπεδες γενεαλογίες της πολιτικής και πολιτισμικής ζωής της χώρας και εργαλεία κατανόησης της ρευστής διεθνούς συνθήκης.
Στο πλαίσιο αυτό, η συλλογή θα εστιάσει στη στρατηγική θέση της Ελλάδας στη νοτιοανατολική άκρη της Ευρώπης, στα σύνορά της με την Τουρκία και στα υπόλοιπα Βαλκάνια, πολύ κοντά στη Μέση Ανατολή και με ένα μέτωπο στραμμένο προς τη Βόρεια Αφρική. Είναι μια θέση πλούσια σε αφηγηματικές δυνατότητες, γειωμένη στην πολυπολιτισμική, ιστορική και κοινωνικοπολιτική δυναμική της Μεσογείου, της Νότιας Ευρώπης και της περιοχής που κάποτε αποκαλούνταν Λεβάντε».
Έχει σημειώσει, δε, ότι «τα νέα αποκτήματα του ΕΜΣΤ θα επιλέγονται με γνώμονα τις δημιουργικές πρακτικές της μνήμης και θα επικεντρώνονται σε καλλιτέχνες της περιοχής αυτής».
Το μουσείο, άλλωστε, έχει αποστείλει επιστολές σε καλλιτέχνες και κληρονόμους τους, ενημερώνοντας για την απομάκρυνση των έργων σε μια κίνηση λεπτότητας, εξόχως επαγγελματική.
Η κ. Γρέγου έχει ανακοινώσει ακόμα ότι η ως τώρα παρουσίαση της συλλογής, που διατηρήθηκε ως είχε μέχρι την περασμένη χρονιά, «θα ανανεωθεί ριζικά και θα ενσωματώσει ένα μέρος της σημαντικής δωρεάς του Δημήτρη Δασκαλόπουλου. Εφεξής, το ΕΜΣΤ, πιστό στον παιδαγωγικό και χειραφετητικό του ρόλο, θα ανανεώνει συστηματικά τα εκτιθέμενα έργα και θα αναδεικνύει την ανθρωπολογική και πολιτική πολλαπλότητα του παρελθόντος και του παρόντος, καταργώντας την οξύμωρη –για ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης– έννοια της "μόνιμης συλλογής"».
Οπότε μένει να δούμε ποια από τα έργα του τέταρτου ορόφου θα ενσωματωθούν στον δεύτερο ή στον τρίτο σε επόμενες αλλαγές που θα γίνουν στη μόνιμη συλλογή ή θα μείνουν στις αποθήκες του μουσείου.
Στη σκοτεινή χειμωνιάτικη ταράτσα του τέταρτου έχει μείνει, σιωπηλή, η Εγκιβωτισμένη Καμπάνα του Ζάφου Ξαγοράρη. Με αυτή την αναδιάταξη οι περιοδικές εκθέσεις και η μόνιμη συλλογή καταλαμβάνουν τους χώρους του ΕΜΣΤ σχεδόν κατά το ήμισυ και μένει να αποκαλυφθεί τι θα παρουσιαστεί και στο ισόγειο.
Οι τρέχουσες και μελλοντικές εκθέσεις
Ενώ έχουν ολοκληρωθεί οι περιοδικές εκθέσεις «Statecraft: Διαμορφώνοντας το Κράτος, jaune, geel, gelb, yellow» του Αντώνη Πίττα και ένας καλλιτεχνικός διάλογος της φωτογράφου Ειρήνης Βουρλούμη με το ζωγραφικό έργο του παππού της Ανδρέα Βουρλούμη στο -1 του κτιρίου, η έκθεση «Modern Love» προσελκύει νεαρό κοινό που δείχνει να ενδιαφέρεται περισσότερο γι' αυτά τα έργα παρά για όσα συμβαίνουν στη μόνιμη έκθεση – εκεί ο κόσμος είναι λιγοστός.
Στον τρίτο όροφο του μουσείου τα project rooms 1 και 2 περιμένουν την επόμενη δραστηριότητα, ενώ ετοιμάζονται πυρετωδώς οι νέες εκθέσεις.
Στο ισόγειο του ΕΜΣΤ, αριστερά, υπάρχει το έργο της Χάνα Τοτίκι «Framing Presence», μέρος της έκθεσης «Modern Love», ένα γλυπτό έπιπλο σχεδιασμένο για δύο σώματα που κάθονται το ένα απέναντι στο άλλο. Παραπέμπει στον τρόπο με τον οποίον αντιλαμβανόμαστε πλέον την πραγματικότητα, ως ένα μόνιμο παραλληλόγραμμο σαν την οθόνη.
Στο επίκεντρο του έργου της Τοτίκι βρίσκονται οι σύγχρονες εργασιακές συνθήκες, η κουλτούρα της εξουθένωσης και οι παθολογίες που συνοδεύουν τα ιδανικά της ανάπτυξης, της αποδοτικότητας και των υψηλών επιδόσεων. Τα έργα στη «Modern Love» είναι συμπληρωματικά της μεγάλης ατομικής της έκθεσης «Time Animal», έχουν τη μορφή ρούχων, αξεσουάρ και επίπλων και αναφέρονται στη σχέση τεχνολογίας-σώματος, όπως αναφέρεται στο βιογραφικό της Τοκίκι που έχει αναρτηθεί στην ιστοσελίδα του μουσείου.
Η δεύτερη ατομική έκθεση είναι της εικαστικού Ελένης Μπαγάκη, την οποίας δουλειά είδαμε πρόσφατα στην έκθεση «This current between us» σε επιμέλεια του Πάνου Γιαννικόπουλου και Γεωργίας Λιάπη στο εργοστάσιο της ΔΕΗ. Η εικαστικός ερευνά την αυτοβιογραφική αφήγηση και τη σχέση της με τη μυθοπλασία και τη θεωρία.
Αντλώντας έμπνευση από φεμινιστικές προσεγγίσεις στους τομείς του κινηματογράφου και της λογοτεχνίας, τα έργα της αναδύονται ως ιστορίες, ποιήματα, ταινίες, τραγούδια, γλυπτά ή κάτι άλλο. Έχει λάβει τον μεταπτυχιακό τίτλο MA Fine Arts από το Central Saint Martins, του Λονδίνου (UAL).
«Όλα τα πρόσωπά σου» είναι ο τίτλος της έκθεσης της Έρικας Σκούρτη, καλλιτέχνιδας και συγγραφέως με έδρα το Λονδίνο και την Αθήνα, που πριν από έναν χρόνο παρουσίασε στην 7η Μπιενάλε της Αθήνας την ψηφιακή βιντεο-εγκατάσταση «Exit Scripts», βασισμένη στα ηχογραφημένα λόγια της ίδιας όταν επί δεκαοκτώ μήνες περνούσε μια κόλαση με χωρισμούς, εξώσεις και άλλες δυσκολίες.
Αγκαλιάζοντας το τυχαίο, το χιούμορ και τα lo-fi media, η δουλειά της σε κείμενο, ύφασμα, βίντεο και περφόρμανς εξερευνά τη ζωή της ως μια ανοιχτή διαδικασία στενά συνυφασμένη με τη συλλογικότητα. Συχνά επανεπεξεργάζεται τυχαία αρχεία της καθημερινής ζωής, από σεντόνια μέχρι μηνύματα WhatsApp, επιστρέφοντας σε θέματα επίδρασης, εργασίας και αυτοέκθεσης, συνδέοντας το προσωπικό με απρόσωπες δομές αξίας και νοήματος.
Παλαιός γνώριμος από τα Tectonics της Στέγης και το Sonic Garden, όπου παρουσίασε πέντε ηχητικά έργα τέχνης, και τις live performances στη Γαλλική Σχολή Αθηνών το καλοκαίρι του 2022, από την έκθεση «Summer of Love» το 2017 στο Πυθαγόρειο σε επιμέλεια Κατερίνας Γρέγου και τη συμμετοχή του στο «This current between us», ο Μιχαήλ Καρίκης θα παρουσιάσει την ατομική του έκθεση «Γιατί είμαστε μαζί».
Ο Ελληνοβρετανός καλλιτέχνης, με έδρα το Λονδίνο και τη Λισαβόνα, θέτει στο επίκεντρο την ακρόαση ως καλλιτεχνική στρατηγική και εστιάζει σε ζητήματα κοινωνικής και περιβαλλοντικής δικαιοσύνης. Το έργο του, που αντλεί από τις πρακτικές της κινούμενης εικόνας, του ήχου και της περφόρμανς και έχει εκτεθεί σε κορυφαίες μπιενάλε σύγχρονης τέχνης, μουσεία και κινηματογραφικά φεστιβάλ διεθνώς, έχοντας κοινωνικές διαστάσεις, προτείνει εναλλακτικούς τρόπους ανθρώπινης δράσης και αλληλεγγύης, ενώ παράλληλα καλλιεργεί την κριτική προσοχή, την αξιοπρέπεια και την τρυφερότητα.
