Η έκθεση «1821 Πριν και Μετά» είναι μία από τις σημαντικότερες εκθέσεις που έχει διοργανώσει το Μουσείο Μπενάκη και η μεγαλύτερη έκθεση για τον νεότερο ελληνισμό που έχει παρουσιαστεί ποτέ. Τα περισσότερα από 1.200 αντικείμενά της παρουσιάζουν εκατό χρόνια ιστορίας του νεότερου ελληνισμού, από το 1770 μέχρι το 1870.
Οι εικόνες μιας Ελλάδας που αλλάζει προς το μέλλον συνθέτουν ένα γοητευτικό ταξίδι το οποίο αποτυπώνει τα θετικά στοιχεία που δόμησαν τον νεότερο ελληνισμό. Μας ξεναγεί ο Γιώργης Μαγγίνης, επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη.
«Οι πρώτοι περιηγητές έφτασαν στη μακρινή αυτή γωνιά της Ευρώπης για τα ερείπιά της. Τούτη είναι ίσως μια τετριμμένη διαπίστωση, αλλά είναι δηλωτική για το βλέμμα τους πάνω στη γη και τους ανθρώπους της. Όπως οι προσκυνητές στην Παλαιστίνη κατά τον Μεσαίωνα, οι περιηγητές αρχικά περιδιάβαιναν τους “αγίους τόπους” της Αθήνας, των Δελφών ή του Σουνίου ως να ήταν σε άλλον χρόνο, σε μια παράλληλη πραγματικότητα.
Όταν οι καλλιτέχνες καλούνταν να ανακαλέσουν ένα συγκεκριμένο τοπίο, το αποτέλεσμα είχε αφοπλιστική ειλικρίνεια δίχως τη φενάκη της γεωμετρικής ή ατμοσφαιρικής προοπτικής.
Κάποιοι έκαναν μερικά βήματα παραπέρα: παρατηρούσαν τα όρη, τη θάλασσα, τις πεδιάδες, τα άνθη, κάποτε και τους ανθρώπους, εν είδει κλίμακας. Το τοπίο αλλά και οι μορφές που το κατοικούσαν παρέμεναν συχνά συμπληρωματικά των ερειπίων στοιχεία και μόνον η δραματικότητα ενός γεγονότος (μιας μάχης ή μιας λεηλασίας, όπως αυτή που βίωσε ο William Gell) εστίαζε την προσοχή σε αυτά.
Η ματιά των ανθρώπων που κατοικούσαν τον τόπο ήταν εξαρχής διαφορετική. Συχνά δεν κατέγραφαν κάποιο συγκεκριμένο τοπίο, αλλά αναδιέτασαν στοιχεία του, όπως αυτά είχαν εμπεδωθεί μέσα από μια συντεχνιακή μαθητεία. Στις τοιχογραφίες των αρχοντικών στα πλούσια νησιά και τις εύφορες πεδιάδες του βορρά, όλες οι πόλεις ήταν η Κωνσταντινούπολη, όλες οι εκκλησιές η Αγιά Σοφιά.
Όταν οι καλλιτέχνες καλούνταν να ανακαλέσουν ένα συγκεκριμένο τοπίο, το αποτέλεσμα είχε αφοπλιστική ειλικρίνεια δίχως τη φενάκη της γεωμετρικής ή ατμοσφαιρικής προοπτικής – όπως στα έργα του Ζωγράφου για τον Στρατηγό Μακρυγιάννη.
Ίσως όμως οι πιο δηλωτικές ματιές που ανακαλύπτουμε στην έκθεση “1821 Πριν και Μετά” να είναι αυτές που μας προσφέρει η χαρτογραφία, όπου η τομή την οποία ανοίγει η Επανάσταση είναι ευκρινέστερη απ’ ό,τι στη ζωγραφική. Η ακριβής και ταυτόχρονα ιδεαλιστική Χάρτα του Ρήγα Βελεστινλή, ενός χάρτη στον χώρο αλλά και στον χρόνο, συμπυκνώνει την παράδοση στην οποία ανήκουν και ο Xavier Scrofani ή ο M.G.F.A. de Choiseul-Gouffier, μια παράδοση που κωδικοποίησε τον βιωμένο τόπο των περιηγητών στον μαθηματικό χώρο των χαρτογράφων.
Από την άλλη, ο χάρτης του Alexandre-Émile Lapie από το 1826 είναι μια αποτύπωση του “εδώ”, του καταμετρημένου χώρου, και του “τώρα”, του παρόντος χρόνου όπως αυτός ενσαρκώνεται από την κόκκινη γραμμή που τεμαχίζει τη χώρα. Ακόμα και οι γεμάτοι όνειρα χάρτες της νέας, αθηναϊκής πρωτεύουσας, με τις προτάσεις των ιδεολόγων πολεοδόμων, δεν κοιτούν πια την Ελλάδα στη διαχρονία. Η ιστορία είναι πλέον παρούσα στον τόπο των αναγεννημένων Ελλήνων».
«1821 Πριν και Μετά»
Μουσείο Μπενάκη - Πειραιώς 138
Έως τον Νοέμβριο του 2021
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
