Η έκθεση «1821 Πριν και Μετά» είναι μία από τις σημαντικότερες εκθέσεις που έχει διοργανώσει το Μουσείο Μπενάκη και η μεγαλύτερη έκθεση για τον νεότερο ελληνισμό που έχει παρουσιαστεί ποτέ. Τα περισσότερα από 1.200 αντικείμενά της παρουσιάζουν εκατό χρόνια ιστορίας του νεότερου ελληνισμού, από το 1770 μέχρι το 1870.

 

Οι εικόνες μιας Ελλάδας που αλλάζει προς το μέλλον συνθέτουν ένα γοητευτικό ταξίδι το οποίο αποτυπώνει τα θετικά στοιχεία που δόμησαν τον νεότερο ελληνισμό. Μας ξεναγεί ο Γιώργης Μαγγίνης, επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη.

 

«Οι πρώτοι περιηγητές έφτασαν στη μακρινή αυτή γωνιά της Ευρώπης για τα ερείπιά της. Τούτη είναι ίσως μια τετριμμένη διαπίστωση, αλλά είναι δηλωτική για το βλέμμα τους πάνω στη γη και τους ανθρώπους της. Όπως οι προσκυνητές στην Παλαιστίνη κατά τον Μεσαίωνα, οι περιηγητές αρχικά περιδιάβαιναν τους “αγίους τόπους” της Αθήνας, των Δελφών ή του Σουνίου ως να ήταν σε άλλον χρόνο, σε μια παράλληλη πραγματικότητα.  

 

Όταν οι καλλιτέχνες καλούνταν να ανακαλέσουν ένα συγκεκριμένο τοπίο, το αποτέλεσμα είχε αφοπλιστική ειλικρίνεια δίχως τη φενάκη της γεωμετρικής ή ατμοσφαιρικής προοπτικής.

 

Κάποιοι έκαναν μερικά βήματα παραπέρα: παρατηρούσαν τα όρη, τη θάλασσα, τις πεδιάδες, τα άνθη, κάποτε και τους ανθρώπους, εν είδει κλίμακας. Το τοπίο αλλά και οι μορφές που το κατοικούσαν παρέμεναν συχνά συμπληρωματικά των ερειπίων στοιχεία και μόνον η δραματικότητα ενός γεγονότος (μιας μάχης ή μιας λεηλασίας, όπως αυτή που βίωσε ο William Gell) εστίαζε την προσοχή σε αυτά.

 

Η ματιά των ανθρώπων που κατοικούσαν τον τόπο ήταν εξαρχής διαφορετική. Συχνά δεν κατέγραφαν κάποιο συγκεκριμένο τοπίο, αλλά αναδιέτασαν στοιχεία του, όπως αυτά είχαν εμπεδωθεί μέσα από μια συντεχνιακή μαθητεία. Στις τοιχογραφίες των αρχοντικών στα πλούσια νησιά και τις εύφορες πεδιάδες του βορρά, όλες οι πόλεις ήταν η Κωνσταντινούπολη, όλες οι εκκλησιές η Αγιά Σοφιά.

 

1821 στο Μουσείο Μπενάκη
Antoine Roux (1765-1835). Η γολέτα «Τερψιχόρη» του Μανώλη Τοπάζη. 1820. Υδατογραφία σε χαρτί, 51,5x69,5 εκ.. Μουσείο Μπενάκη, 25522.
 
 

 

Όταν οι καλλιτέχνες καλούνταν να ανακαλέσουν ένα συγκεκριμένο τοπίο, το αποτέλεσμα είχε αφοπλιστική ειλικρίνεια δίχως τη φενάκη της γεωμετρικής ή ατμοσφαιρικής προοπτικής – όπως στα έργα του Ζωγράφου για τον Στρατηγό Μακρυγιάννη.

 

Ίσως όμως οι πιο δηλωτικές ματιές που ανακαλύπτουμε στην έκθεση “1821 Πριν και Μετά” να είναι αυτές που μας προσφέρει η χαρτογραφία, όπου η τομή την οποία ανοίγει η Επανάσταση είναι ευκρινέστερη απ’ ό,τι στη ζωγραφική. Η ακριβής και ταυτόχρονα ιδεαλιστική Χάρτα του Ρήγα Βελεστινλή, ενός χάρτη στον χώρο αλλά και στον χρόνο, συμπυκνώνει την παράδοση στην οποία ανήκουν και ο Xavier Scrofani ή ο M.G.F.A. de Choiseul-Gouffier, μια παράδοση που κωδικοποίησε τον βιωμένο τόπο των περιηγητών στον μαθηματικό χώρο των χαρτογράφων.

 

Από την άλλη, ο χάρτης του Alexandre-Émile Lapie από το 1826 είναι μια αποτύπωση του “εδώ”, του καταμετρημένου χώρου, και του “τώρα”, του παρόντος χρόνου όπως αυτός ενσαρκώνεται από την κόκκινη γραμμή που τεμαχίζει τη χώρα. Ακόμα και οι γεμάτοι όνειρα χάρτες της νέας, αθηναϊκής πρωτεύουσας, με τις προτάσεις των ιδεολόγων πολεοδόμων, δεν κοιτούν πια την Ελλάδα στη διαχρονία. Η ιστορία είναι πλέον παρούσα στον τόπο των αναγεννημένων Ελλήνων».

 

1821 στο Μουσείο Μπενάκη
Τσαγιέρα με τη μορφή Ελληνίδας. Παρίσι, 1826-1840. Πορσελάνη, ύψος 35 εκ. Συλλογή Όλγας Χανδέλη.
1821 στο Μουσείο Μπενάκη
Ακρόπρωρο από τη λέμβο του πλοίου «Ελένη». Ξύλο, 150x130 εκ. Συλλογή Διονύση Φωτόπουλου. Κατά τη διάρκεια του λοιμού που έπληξε τη χώρα, στις αρχές του 1828, ο Καποδίστριας κατέφυγε σε ένα μεγάλο κτήμα στην Αίγινα (περιοχή Περιβόλα), το οποίο ανήκε στην οικογένεια Βούλγαρη και αργότερα στην οικογένεια της Ελένης Παπαευστρατίου, όπου και έγινε η πρώτη δοκιμή για την καλλιέργεια της πατάτας. Ο Καποδίστριας έφτασε στην Αίγινα με το πλοίο «Ελένη» και ο πλοίαρχος του προσέφερε το ακρόπρωρο ως δώρο, επειδή ο Κυβερνήτης εξέφρασε τον θαυμασμό του γι’ αυτό. Μετά το τέλος του λοιμού, ο Καποδίστριας άφησε το ακρόπρωρο στους ιδιοκτήτες του κτήματος ως δείγμα ευγνωμοσύνης.
 

 

1821 στο Μουσείο Μπενάκη
Richard Caton Woodville Jr. (1856-1927). Η αιχμάλωτη (Κυρά Βασιλική). 1880. Λάδι σε μουσαμά, 23,5x34 εκ. Συλλογή Γιάννη και Κωνσταντίνου Ι. Στεφανή.
 
 

 

1821 στο Μουσείο Μπενάκη
Joseph Cartwright (1789-1829). Η πόλη και το λιμάνι της Ζακύνθου. 1821. Έγχρωμη χαλκογραφία, 53x74 εκ.. Μουσείο Μπενάκη, 24663.
 
 

 

1821 στο Μουσείο Μπενάκη
Άγνωστος καλλιτέχνης. Αίθουσα συναθροίσεων. 19ος αι. Λάδι σε μουσαμά, 71x98,5 εκ. Συλλογή Διονύση Φωτόπουλου. Αριστερά εικονίζεται ο Ιωάννης Καποδίστριας, καθώς ένα παιδί του παραδίδει το στεφάνι της δόξας και ένα άλλο κρατά την πλάστιγγα της Δικαιοσύνης. Μεταξύ των παρευρισκομένων, οι οποίοι φορούν ευρωπαϊκές ενδυμασίες, διακρίνεται ένας με στολή εύζωνα.
 
 

 

1821 στο Μουσείο Μπενάκη
Μαρίνος Παπαδόπουλος Βρετός (1828-1871). Πειραιάς. Λιθογραφία, 40x56 εκ., Μουσείο Μπενάκη, 26414.
 
 

 

1821 στο Μουσείο Μπενάκη
Ernst Ziller. Η Αίγινα το 1862. Υδατογραφία σε χαρτί, 18,5 x 47,5 εκ. Συλλογές Πινακοθήκης Δήμου Αθηναίων, αρ. συλλογής: 941.
 
 

 

«1821 Πριν και Μετά»

Μουσείο Μπενάκη - Πειραιώς 138

Έως τον Νοέμβριο του 2021

benaki.org

 

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.

 

Το νέο τεύχος της δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.