Οι 13 υποψηφιότητες της Εμίλια Πέρεζ αποτελούν ρεκόρ μη αγγλόφωνης ταινίας στα Όσκαρ, που συνήθως μιλούν αγγλικά, και, ιστορικά, προέρχονται από αμερικανικές εταιρείες παραγωγής. Η εντονότερη παρουσία ξένων στα Όσκαρ οφείλεται σαφώς στην προσθήκη ενεργών μελών εκτός ΗΠΑ μετά την κατακραυγή του #oscarssowhite. Ωστόσο, το φλερτ των βραβείων ξεκίνησε δειλά πριν από δεκαετίες και υπήρξαν περίοδοι που σημαντικοί κλάδοι, όπως οι ανοιχτόμυαλοι σεναριογράφοι, έβλεπαν εκτός συνόρων και συχνά επισήμαιναν αριστουργήματα, βραβεύοντάς τα, έστω και σπάνια.
Χρειάστηκε ένα βαρύ επώνυμο, της δοξασμένης οικογένειας των Ρενουάρ, για να αλώσει το κατεστημένο των εντελώς χολιγουντιανών Όσκαρ της πρώτης δεκαετίας της διεξαγωγής τους − άλλωστε, τα studio δημιούργησαν τον θεσμό και περίπου μεταξύ τους μοιράζονταν τα σημαντικά έπαθλα, με ελάχιστες εξαιρέσεις από μικρότερες εταιρείες. Η Μεγάλη Χίμαιρα επαινέθηκε ως ένα από τα αριστουργήματα του παγκόσμιου κινηματογράφου από τα αμερικανικά έντυπα υψηλού προφίλ.
«Ένα από τα καλύτερα φιλμ ανεξαρτήτως γλώσσας, που οι λέξεις αδυνατούν να περιγράψουν», έγραφαν οι «New York Times», ενώ το «Life» προειδοποίησε πως «το πολεμικό δράμα βάζει τα γυαλιά στο Χόλιγουντ». Το προπολεμικό αριστούργημα του Ζαν Ρενουάρ με τον Ζαν Γκαμπέν και τον Έριχ φον Στροχάιμ έγινε η πρώτη μη αγγλόφωνη ταινία που πήρε μια θέση στην κατηγορία της Καλύτερης Ταινίας αλλά, παρά τις σφριγηλές της εισπράξεις στα ταμεία, δεν μπορούσε να συναγωνιστεί τη δημοφιλία του Δεν θα τα πάρεις μαζί σου του Φρανκ Κάπρα, που τελικά επικράτησε στην απονομή του 1939.
Με εξαίρεση τις σποραδικές παρουσίες αγγλοαμερικανικών συμπαραγωγών, ή περισσότερο βρετανικών, όπως ο Άμλετ του Λόρενς Ολίβιε δέκα χρόνια μετά, η επόμενη ταινία που κατόρθωσε να πλασαριστεί στις τότε πέντε υποψήφιες για το κορυφαίο βραβείο ήταν το Ζ του δικού μας Κώστα Γαβρά, 31 χρόνια αργότερα.
Δεν γίνεται να ξεχάσουμε τον πρώτο άνδρα σε πρώτο ρόλο, αφού ο Ρομπέρτο Μπενίνι ανέβηκε στις καρέκλες και γράπωσε όποιον βρήκε στον δρόμο του προς τη σκηνή, θριαμβεύοντας για το Η ζωή είναι ωραία και παραλαμβάνοντας το βραβείο από την αλαλάζουσα συμπατριώτισσά του Λόρεν.
Είχε ήδη δημιουργηθεί η κατηγορία της ξενόγλωσσης ταινίας, και το world cinema είχε μια σχετική ορατότητα, αλλά το πολιτικό θρίλερ αλγερινής παραγωγής ελληνικότατου θέματος, στη γαλλική γλώσσα, χτύπησε μια ευαίσθητη χορδή του προοδευτικότερου Χόλιγουντ, στην καρδιά του αναβρασμού γύρω από την εμπλοκή της χώρας στο Βιετνάμ. Αν δεν ήταν ο Καουμπόι του Μεσονυχτίου, το Ζ θα μπορούσε να είχε πετύχει το ακατόρθωτο, αντί να φύγει μόνο με το ξενόγλωσσο Όσκαρ στις 7 Απριλίου του 1970.
Ούτως ή άλλως, έδωσε μια καλή αφορμή να σπάσει το αγγλόφωνο απόρθητο. Μετά τη Μεγάλη Χίμαιρα και το Ζ, οι υπόλοιπες 17 μη αγγλόφωνες ταινίες που έχουν προταθεί για το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας είναι οι εξής: οι Μετανάστες του Γιαν Τροέλ το 1972∙ το Κραυγές και Ψίθυροι του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν την αμέσως επόμενη χρονιά∙ ο Ταχυδρόμος του Μάσιμο Τροΐζι το 1995 και η Ζωή είναι ωραία του Ρομπέρτο Μπενίνι το 1998, αμφότερα με την πολύτιμη προώθηση του διανομέα τους, Χάρβεϊ Γουάινσταϊν∙ ο Τίγρης και Δράκος του Ανγκ Λι το 2000∙ τα Γράμματα της Ίβο Τζίμα του 2006, μια αμερικανική παραγωγή σε σκηνοθεσία Κλιντ Ίστγουντ, αν και στην ιαπωνική γλώσσα∙ το Amour του Χάνεκε το 2012∙ το Ρόμα του Κουαρόν το 2018∙ τα Παράσιτα του 2019 από τον Μπονγκ Τζουν Χο∙ το Μινάρι, παρόμοια περίπτωση παραγωγής και γλώσσας με την Ίβο Τζίμα, το 2020∙ το Drive my car το 2021∙ το γερμανικό Ουδέν νεότερο από το δυτικό μέτωπο πρόπερσι∙ το ρεκόρ των τριών ξενόγλωσσων ταινιών πέρυσι, με την ταυτόχρονη, αν και ατελέσφορη παρουσία των Περασμένες Ζωές, Ζώνη Ενδιαφέροντος και Ανατομία μιας Πτώσης∙ τέλος, η Εμίλια Πέρεζ και η πρώτη βραζιλιάνικη παραγωγή, το Είμαι ακόμη εδώ του Βάλτερ Σάλες, στη φετινή τελετή.
Τα Παράσιτα παραμένουν η μοναδική από τις 17 ταινίες που κέρδισε. Και το The Artist, θα ρωτήσει εύλογα κάποιος, που σκηνοθετήθηκε, φωτογραφήθηκε, μονταρίστηκε, γράφτηκε και σκηνοθετήθηκε από Γάλλους, και έχει ως πρωταγωνιστές τον Ζαν Ντιζαρντέν και την Μπερενίς Μπεζό; Πρόκειται για ιδιάζουσα περίπτωση βωβής ταινίας, άρα όχι σε κάποια συγκεκριμένη γλώσσα συνολικά, αλλά με αγγλικά στους λιγοστούς διαλόγους που ακούγονται. Κυρίως, όμως, γυρίστηκε εξ ολοκλήρου σε αμερικανικό έδαφος και διαθέτει αγγλικούς μεσότιτλους, στην προσπάθειά της να ακολουθήσει το πνεύμα ενός μελοδράματος της αλλοτινής εποχής των σκαπανέων του σινεμά. Συνεπώς, ο Μπονγκ Τζουν Χο είναι ο ένας και μοναδικός, εκτός αν ο Ζακ Οντιάρ μοιραστεί την ακριβοθώρητη θέση του νικητή.
Πριν από το Ζ και τον Γαβρά, στην πεντάδα και της Σκηνοθεσίας, εκτός από εκείνη της Καλύτερης Ταινίας και του Σεναρίου, τα ’60s δεν άφησαν ασυγκίνητη τη νεότερη γενιά των Αμερικανών κινηματογραφιστών, που παρακολουθούσαν το ευρωπαϊκό και το ασιατικό σινεμά και, όπως αποδείχθηκε στην επόμενη δεκαετία, βάδισαν στα ανατρεπτικά του χνάρια. Δεν τόλμησαν βέβαια να προτείνουν τον Γκοντάρ και τις ταινίες του σε κάποια κατηγορία (τον βράβευσαν πολύ καιρό αργότερα, για το σύνολο του έργου του), αλλά έκαναν την αρχή με τον Πιέτρο Τζέρμι, και το εξαιρετικά δημοφιλές Διαζύγιο αλά ιταλικά, το 1962.
Ακολούθησε ένα σερί της αφρόκρεμας του ιταλικού κινηματογράφου: ο Μικελάντζελο Αντονιόνι για το Blow Up, ο Τζίλο Ποντεκόρβο για τη Μάχη του Αλγερίου, ο Φράνκο Τζεφιρέλι, αν και για το αγγλόφωνο Ρωμαίος και Ιουλιέττα, και βέβαια ο βασιλιάς όλων, ο Φεντερίκο Φελίνι, με τρεις υποψηφιότητες για Όσκαρ σκηνοθεσίας, για το 81/2, το Σατυρικόν και το Αmarcord − έχει πάντα το ρεκόρ στις ξενόγλωσσες ταινίες, με 4 νίκες, πιστωμένες στη χώρα αντί για τον δημιουργό τους. Πριν από τις «κολλητές» δύο υποψηφιότητες των μεγάλων Σουηδών, του Γιαν Τροέλ το 1972 και του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν το 1973 (θα είχε κι άλλη μια, για το Φάνι και Αλέξανδρος), είχε προηγηθεί, εκτός από τον Κλοντ Λελούς για το Ένας άνδρας, μια γυναίκα (Όσκαρ Σεναρίου), η εντυπωσιακή παρουσία του Χιρόσι Τεσιγκαχάρα το 1966, για το κομψοτέχνημα, και πρωτοποριακό έργο από όλες τις απόψεις, Γυναίκα στους αμμόλοφους.
Είναι σίγουρο πως το Χόλιγουντ δεν είχε την αίσθηση πως απέκλειε το ξενόφερτο ταλέντο, έχοντας αφομοιώσει από πολύ νωρίς σπουδαίους καλλιτέχνες σε όλους τους τομείς, κυρίως τους σκηνοθέτες γερμανικής και αυστροουγγρικής καταγωγής, όπως ο Ερνστ Λιούμπιτς, ο Μπίλι Γουάιλντερ, ο Γουίλιαμ Γουάιλερ, ο Γουίλιαμ Ντίτερλε, ο Φριτς Λανγκ, εν μέρει ο Μουρνάου και ο Τζόζεφ φον Στέρνμπεργκ, και ο Φρεντ Τζίνεμαν, οι οποίοι βρήκαν ασφαλές καταφύγιο στο Λος Άντζελες και έδωσαν τα studio στα οποία εργάζονταν το φίλτρο της πιο σοφιστικέ και προηγμένης κινηματογραφικής γλώσσας, αποσπώντας σχεδόν όλοι υποψηφιότητες στην κατηγορία της σκηνοθεσίας για τα επιτεύγματά τους.
Είναι όμως εντελώς διαφορετικό να επισημαίνονται ταινίες που το Χόλιγουντ αγκάλιασε χωρίς την παραμικρή ανάμειξη στην παραγωγή τους, και να βραβεύονται σκηνοθέτες για ξένες ταινίες, όπως ο Ανγκ Λι και ο Αλφόνσο Κουαρόν πριν από τον Μπονγκ Τζουν Χο, από το να προσλαμβάνει τα καλύτερα μυαλά για να του σουλουπώσει τα προϊόντα που είχε υπόψη του να φτιάξει για καθαρή εμπορική εκμετάλλευση, αφαιρώντας κάθε έννοια του final cut από τον δημιουργό.
Από την άλλη, οι σεναριογράφοι είχαν από νωρίτερα διαχωρίσει τη θέση τους από τον mainstream σωρό. Το 1945 πρότειναν τον Ελβετό Ρίχαρντ Σβάιτσερ για το Marie Louise, μια γαλλογερμανική αντιπολεμική παραγωγή του Λέοπολντ Λίντμπεργκ, που τελικά κέρδισε για το πρωτότυπο σκριπτ της, κατηγορία στην οποία είχαν πλασαριστεί πλειστάκις ο Φελίνι (6 φορές συνολικά, δεύτερος μόνο μετά τον Γούντι Άλεν) και οι συνοδοιπόροι του στο ρεύμα του νεορεαλισμού, ο Ζακ Πρεβέρ για τα Παιδιά του Παραδείσου, ώσπου να το κερδίσει ο Γάλλος Αλμπέρ Λαμορίς το 1956 για το Κόκκινο Μπαλόνι, τη μοναδική μικρού μήκους που έχει κερδίσει οποιοδήποτε Όσκαρ εκτός από… Μικρού Μήκους, και ο Ιταλός Πιέτρο Τζέρμι το 1962, πάντα για το Διαζύγιό του.
Μυθικά ονόματα του παγκόσμιου σινεμά, από τον Βισκόντι, τον Τριφό, τον Μπέργκμαν, τον Λουί Μαλ και τον Πέδρο Αλμοδόβαρ, που το κέρδισε για το Μίλα της, ως τον Αλέν Ρομπ Γκριγιέ, τη Μαργκερίτ Ντιράς, τον Ερίκ Ρομέρ, τον Ζαν Γκρουό και τον Γκριγκόρι Τσουχράι, αφήνουν το αποτύπωμα μιας ομάδας διανοούμενων που διέκρινε τις τάσεις, χωρίς φυσικά να προδίδει το πρωτίστως αμερικανικό DNA των Όσκαρ − σε αναλογία, όπως αντέγραψε τη νοοτροπία αυτή το NBA στον αθλητισμό.
Σε ό,τι αφορά την επιφανέστερη ομάδα, αυτή των ηθοποιών, ο ανεπίσημα πρώτος μη Αμερικανός (εκτός Βρετανών, που κατέχουν περίοπτη θέση στα βραβεία ως μακρινοί και αξιοθαύμαστοι συγγενείς) είναι ο Γιουλ Μπρίνερ, ο οποίος είχε γεννηθεί στη Ρωσία, με μογγολικές ρίζες, και κέρδισε το Όσκαρ πρώτου ανδρικού ρόλου για το Ο βασιλιάς κι εγώ του 1956. Ωστόσο θεωρείται Αμερικανός, συνεπώς η πρωτιά πηγαίνει στη Γιαπωνέζα Μιγιόσι Ουμέκι, για το Σαγιονάρα, την αμέσως επόμενη χρονιά.
Η πρώτη ηθοποιός που κέρδισε Όσκαρ για μη αγγλόφωνο ρόλο, και μάλιστα σε ξένη ταινία, που παίχτηκε και ντουμπλαρισμένη για εμπορικούς σκοπούς, είναι η βέρα Ιταλίδα Σοφία Λόρεν, για την Ατιμασμένη του Βιτόριο ντε Σίκα από το 1960. Η Μαριόν Κοτιγιάρ επανέλαβε το δύσκολο κατόρθωμα για τη γαλλόφωνη Πιαφ της στη Ζωή σαν τριαντάφυλλο (η Σιμόν Σινιορέ κέρδισε Όσκαρ επίσης πρώτου ρόλου, μιλώντας όμως αγγλικά στη βρετανική παραγωγή Ανεμοστρόβιλος των παθών) και η Φερνάντα Τόρες μπορεί φέτος να κάνει την έκπληξη με το Είμαι ακόμη εδώ, στα πορτογαλικά, σε βραζιλιάνικη παραγωγή.
Δεν γίνεται να ξεχάσουμε τον πρώτο άνδρα σε πρώτο ρόλο, αφού ο Ρομπέρτο Μπενίνι ανέβηκε στις καρέκλες και γράπωσε όποιον βρήκε στον δρόμο του προς τη σκηνή, θριαμβεύοντας για το Η ζωή είναι ωραία και παραλαμβάνοντας το βραβείο από την αλαλάζουσα συμπατριώτισσά του Λόρεν. Οι εξαιρέσεις είναι ελάχιστες, όπως η Κορεάτισσα Γιου Τζουν Ουν που κέρδισε το 2021 για το Μινάρι, αλλά οι παρουσίες πληθαίνουν.
