Ο μύθος του επιχειρηματία
Αποδομώντας το φαντασιακό της Silicon Valley
Anthony Galluzzo, Le mythe de l’entrepreneur. Défaire l’imaginaire de la Silicon Valley, La Découverte, Paris, 2023, 232 p.
Marion Flécher
Sociologie du travail - Vol. 66 - n° 4 | Οκτ. - Δεκέμβριος 2024
Βασισμένο σε ένα σώμα βιογραφικών αφηγήσεων αφιερωμένων στα "success stories" της Silicon Valley (Bill Gates, Steve Jobs, Mark Zuckerberg κ.λπ.), το έργο αυτό αναλύει τον τρόπο με τον οποίο οικοδομήθηκε το σύγχρονο επικοινωνιακό φαντασιακό του επιχειρηματία παρουσιάζοντάς τον ως ένα αυτοδημιούργητο όν, δημιουργό και συνάμα κινητήρια δύναμη της δικής του επιτυχίας, ο οποίος υποτίθεται ότι "οδηγεί την ανθρωπότητα στα μονοπάτια της τεχνολογικής προόδου" (σελ. 6). Ο συγγραφέας, που εντάσσεται στο κριτικό ρεύμα των επιστημών διοίκησης, επιδιώκει να αποδομήσει τις αναπαραστάσεις και τις ιδεολογικές πεποιθήσεις που περιβάλλουν τη μορφή του επιχειρηματία, αναδεικνύοντας την ανατομία, τη γενεαλογία και την ισχύ αυτού που αποκαλεί "μύθο του επιχειρηματία". Η θέση που υποστηρίζει ο Anthony Galluzzo είναι η εξής: οι αναπαραστάσεις που επιβλήθηκαν στην αμερικανική και παγκόσμια κουλτούρα μέσα από τον δημόσιο λόγο των μέσων ενημέρωσης δεν συνέβαλαν μόνο στη διάδοση στερεοτύπων που παρουσιάζουν ως έμφυτη την ιδιοφυή ιδέα, του προφητικού οράματος, της ανατρεπτικής ισχύος, της πρόιμης ανάδειξης ταλέντου, του "αρχέγονου τραύματος" ή της αδάμαστης θέλησης, αλλά επέβαλαν επίσης μια κοσμοθεωρία, μια ιδεολογία και ένα ηθικό σύστημα που παρουσιάζει τον επιχειρηματία ως έναν "οδηγό" που βλέπει "καλύτερα και μακρύτερα από τους άλλους" (σελ. 207) και του οποίου τα συμφέροντα ταυτίζονται αυθόρμητα με το δημόσιο συμφέρον. Σε αυτό το βιβλίο, ο συγγραφέας θέτει ως στόχο να καταρρίψει τις αυταπόδεικτες αλήθειες που θέτει ο μύθος του επιχειρηματία, αποκαλύπτοντας τον τεχνητό και παραπλανητικό χαρακτήρα των βιογραφικών αφηγήσεων που είναι αφιερωμένες σε αυτά τα πρόσωπα.
Στα δύο πρώτα κεφάλαια, ο συγγραφέας προτίθεται να προβεί σε μια "ανατομία του μύθου", δηλαδή να εντοπίσει μέσα στις αφηγήσεις το σύνολο των τόπων (topoï), των πλοκών, των προϋποθέσεων και των αφηγηματικών σχημάτων που παρουσιάζουν τη δημιουργία ως μια "πράξη απομονωμένη, εμπνευσμένη και αστραπιαία" (σελ. 57). Για τον σκοπό αυτό, βασίζεται κυρίως στην περίπτωση του Steve Jobs, αναλύοντας ένα σώμα βιογραφικών κειμένων, άρθρων εφημερίδων, ταινιών και ρεπορτάζ αφιερωμένων στην ιστορία και τη ζωή του. Ανασυνθέτοντας με κριτική ματιά το σύνολο παραθεμάτων, ανεκδότων ή περισσότερο ή λιγότερο θρυλικών πράξεων που απεικονίζουν τον Steve Jobs άλλοτε ως δημιουργική ιδιοφυΐα και άλλοτε ως σφετεριστή, ο συγγραφέας αναδεικνύει τους κοινούς τόπους αυτών των αφηγήσεων (όπως η οντολογική "σκηνή του γκαράζ", σύμβολο του αξιοκρατικού ιδεώδους του αυτοδημιούργητου ανθρώπου που ξεφεύγει από την ένδεια της κατάστασής του). Αυτές οι αφηγήσεις, παρά τις αποκλίσεις τους, εξυμνούν την ηρωική μορφή ενός "επιχειρηματία-δημιουργού" (σελ. 26), ο οποίος περιγράφεται ως μια "ιδιοφυΐα" ικανή να "αλλάξει τον κόσμο". Στη συνέχεια, ο συγγραφέας δείχνει πώς αυτή η "ρητορική της ιδιοφυΐας" (σελ. 78) συμβάλλει στην προώθηση μιας εξαιρετικά προσωποποιημένης εικόνας των αγορών και της επιχείρησης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να αποσιωπάται το πλέγμα των υποδομών και των ανθρώπων που αποτελούν το θεμέλιο της επιχειρηματικής δραστηριότητα, ακυρώνοντας έτσι οποιαδήποτε προσπάθεια να κατανοηθεί η ατομική επιτυχία και η δημιουργία μέσα από τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και το συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο.(σελ. 83). Ωστόσο, παρόλο που ο συγγραφέας παίρνει αποστάσεις από αυτή την "αντι-κοινωνιολογική θεώρηση" (σελ. 78), προτείνοντας μια κριτική ανάγνωση της ιστορίας του Steve Jobs ως "επιχειρηματία-κληρονόμου" (σελ. 84), παρατηρεί ταυτόχρονα ότι αυτές οι ηρωικές αφηγήσεις για τον επιχειρηματία αντέχουν στον χρόνο, καθώς ριζώνουν σε μια μακρά παράδοση εξύμνησης του επιχειρηματία.
Για να μας πείσει γι' αυτό, ο Anthony Galluzzo επανέρχεται στο επόμενο κεφάλαιο στις πολυάριθμες επιχειρηματικές μορφές που, πριν από τον Steve Jobs, συγκρότησαν και ανανέωσαν το "πάνθεον των μεγάλων Αμερικανών επιχειρηματιών" (σελ. 105). Ανατρέχει έτσι στην εξέλιξη των συστατικών στοιχείων του μύθου του επιχειρηματία, υπογραμμίζοντας μια αλλαγή στο λεξιλογικό πεδίο, η οποία συμβολίζει, κατά τον ίδιο, τη μετάβαση από ένα ιδεώδες της ορθολογικότητας —που ενσαρκώνεται από τους Αμερικανούς "πατέρες του έθνους" (Abraham Lincoln, Benjamin Franklin) ή τη μορφή του "σκαπανέα της βιομηχανίας" και βασίζεται στην πειθαρχία, τον ασκητισμό και τον αυτοέλεγχο— σε ένα ιδεώδες της αυτοανάπτυξης και της αυτοδημιουργίας (self-making). Αυτό το νέο ιδεώδες ενσαρκώνεται από τη μορφή των σύγχρονων επιχειρηματιών, οι οποίοι ηρωποιούνται για τη δύναμη της θέλησής τους, την αποφασιστικότητα, το σφρίγος και την ενέργειά τους (Rockefeller, Thomas Edison κ.λπ.). Ενώ η πλειονότητα των επιχειρηματιών που πλούτισαν είναι λευκοί άνδρες γεννημένοι στις ΗΠΑ, ο συγγραφέας δείχνει πώς αυτή η εξέλιξη του λεξιλογίου συνέβαλε στη μεταβολή των αναπαραστάσεών μας, παρουσιάζοντας την επιχειρηματική επιτυχία ως την αποκλειστική επιβράβευση της θέλησης, της διαίσθησης και της επιμονής.
Υπό αυτή τη νέα μορφή, ο μύθος του επιχειρηματία συνέβαλε σταδιακά στην απόκρυψη της οργάνωσης, της παραγωγικής διαδικασίας και των εργαζομένων που, ωστόσο, στηρίζουν τη δραστηριότητά του. Το τέταρτο κεφάλαιο εξετάζει τη δύναμη συμβολικής εκμηδένισης των εργαζομένων που εμπεριέχεται στον μύθο του επιχειρηματία: αποδίδοντας την επιτυχία του αποκλειστικά στη δική του δημιουργική έμπνευση, ο μύθος τείνει να εξαφανίζει την ιδιότητά του ως αφεντικού, εργοδότη ή διευθυντή, προκειμένου να τον διατηρήσει στον αιθέριο κόσμο των ιδεών, μακριά από την πεζότητα της παραγωγής. Ο συγγραφέας δείχνει έτσι πώς ο επιχειρηματίας, παρουσιαζόμενος ως ένα "καθαρό μοναχικό πνεύμα, κυριευμένο από την ιδιοφυΐα" (σελ. 158), διαχωρίστηκε σταδιακά από τη μορφή του "αφεντικού", η οποία ανακαλεί διαλεκτικά εκείνη του εργάτη. Τα "επικοινωνιακά ατυχήματα" (σελ. 158) που θα μπορούσαν να είχαν κηλιδώσει τον μύθο του Steve Jobs —συγκεκριμένα, όταν η Foxconn, η κύρια κινεζική εταιρεία υπεργολαβίας του, γνώρισε ένα κύμα αυτοκτονιών λόγω καταστροφικών συνθηκών εργασίας— είχαν ελάχιστο αντίκτυπο στη φήμη του. Ο Anthony Galluzzo βλέπει σε αυτό το σημάδι της ηθικής στάσης που αποδίδεται στον επιχειρηματία, ο οποίος συνδέεται πρόθυμα με την ηρωική μορφή μιας λαμπρής προσωπικότητας και όχι με εκείνη ενός επικεφαλής παγκοσμιοποιημένων εφοδιαστικών αλυσίδων, ο οποίος θα έπρεπε να θεωρηθεί υπεύθυνος για την εκμετάλλευση φτωχών εργατών στην άλλη άκρη του πλανήτη.
Το πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο αυτού του έργου επικεντρώνεται στην ανάλυση της κοσμοθεωρίας που διαδίδει ο μύθος του επιχειρηματία, ο οποίος, μέσα από τις αφηγήσεις του, έχει επηρεάσει βαθιά το πολιτικό φαντασιακό. Ο συγγραφέας σημειώνει ότι η άνθηση της έρευνας γύρω από την επιχειρηματικότητα συμπίπτει με τη νεοφιλελεύθερη στροφή της δεκαετίας του 1980, όταν επιβλήθηκε μια νέα αφήγηση γύρω από την ιδέα ότι "το Κράτος σκότωσε την οικονομία" και ότι "για να την αναζωογονήσουμε, πρέπει να αποδώσουμε ξανά στα άτομα μια επιχειρηματική κουλτούρα· να προωθήσουμε την ατομική ευθύνη, να αναδείξουμε ξανά την αξία της εργασίας και το πνεύμα της πρωτοβουλίας" (σελ. 202). Από τη δεκαετία του 1980, η ρητορική της επιχείρησης κυριεύει τον πολιτικό λόγο με στόχο τη "δημιουργία κινήτρων": "ο καθένας πρέπει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως 'επιχειρηματικό υποκείμενο'· να παίρνει ρίσκα, να δράττεται ευκαιριών, να αναμετράται με την αγορά· εν ολίγοις, να αναλαμβάνει την ευθύνη του εαυτού του" (σελ. 202). Πίσω από την εξύμνηση της ατομικής πρωτοβουλίας, της καινοτομίας και της ευημερίας, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι προωθείται μια πολιτική θεωρία της κοινωνικής τάξης, η οποία βασίζεται σε δύο ιδεολογικούς πυλώνες:
* Την πεποίθηση ότι η αγορά αποτελεί τον "έσχατο και αλάνθαστο φορέα δικαιοσύνης" που "ανταμείβει τους αξίους ανάλογα με τα επιτεύγματά τους" (σελ. 203).
*Την πίστη στην ιδεολογία της αξιοκρατίας, σύμφωνα με την οποία ο καθένας θεωρείται αποκλειστικά υπεύθυνος για τις επιτυχίες και τις αποτυχίες του.
Έτσι, ο μύθος του επιχειρηματία φέρει έναν "εμφυτοκρατικό μυστικισμό, βαθιά αντι-κοινωνιολογικό" (σελ. 205), ο οποιοίος οδηγεί στην εθελοτυφλία απέναντι στο ζήτημα της κοινωνικο-ιστορικής κατασκευής των κοινωνικών θέσεων και εξουδετερώνει κάθε κριτική σκέψη για τις κατεστημένες εξουσίες. Εξισώνοντας "εκείνους που καρπώνονται την αξία με εκείνους που τη δημιουργούν" και εκλαμβάνοντας "τους επωφελούμενους της οικονομίας ως τους θεμελιωτές της" (σελ. 206), αυτός ο μύθος τροφοδοτεί ένα "συντηρητικό πολιτικό φαντασιακό" (σελ. 207), του οποίου οι προϋποθέσεις και τα αξιώματα διαχέονται πολύ πέρα από το οικονομικό πεδίο. Επιτελεί έτσι μια ιδεολογική λειτουργία, θεμελιώνοντας μια μυθοπλασία εξουσίας που δικαιολογεί, σε μικρο-κοινωνιολογικό επίπεδο, την αυθεντία των επιχειρηματιών στο περιβάλλον τους και, σε μακρο-οικονομικό επίπεδο, την εξουσία των καπιταλιστών στα συστήματα διακυβέρνησής μας.
Το έργο αυτό αποτελεί μια σημαντική συμβολή στη μελέτη των πεποιθήσεων και των αναπαραστάσεων που περιβάλλουν τον επιχειρηματία, καθώς προσφέρει μια λεπτομερή, τεκμηριωμένη και ιστορικοποιημένη ανάλυση των "μυθευμάτων" και των αφηγηματικών σχημάτων που απαντώνται επαναλαμβανόμενα στις ιστορίες επιτυχίας (success stories). Είναι κρίμα πάντως που οι αναλύσεις που προτείνονται ως αντίλογος στην αντι-κοινωνιολογική θεώρηση του επιχειρηματία και των αγορών δεν καταλαμβάνουν μεγαλύτερη έκταση στο βιβλίο, το οποίο δεν αξιοποιεί τις πολυάριθμες εργασίες των κοινωνικών επιστημών που έχουν ήδη υπογραμμίσει τις απορίες και τις αντιφάσεις του επιχειρηματικού μύθου. Η νέα οικονομική κοινωνιολογία, η οποία αναπτύχθηκε στον απόηχο των εργασιών του Mark Granovetter, έχει δώσει ιδιαίτερη έμφαση στον καθοριστικό ρόλο των δικτύων προσωπικών σχέσεων, των θεσμικών στηριγμάτων, καθώς και των εδαφικών και τοπικών δυναμικών στη δημιουργία και την ανάπτυξη μιας επιχείρησης (Grossetti, 2008· Grossetti et al., 2014). Ο συγγραφέας θα είχε ωφεληθεί εάν είχε αξιοποιήσει τις διάφορες μελέτες που αναδεικνύουν τον ρόλο των δημόσιων μηχανισμών (Darbus, 2008), της οικογένειας (Pinçon et Pinçon-Charlot, 1999· Bessière, 2010) ή του ζευγαριού (Bertaux-Wiame, 2004· Landour 2020) στην άσκηση των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων, και οι οποίες προτείνουν την επανένταξη των επιχειρηματιών στις κοινωνικές σχέσεις τάξης, φύλου και φυλής, οι οποίες καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό το επίπεδο των πόρων τους (Flécher, 2019). Παρά ταύτα, μέσω της κριτικής του προσέγγισης και της λεπτομερούς ανάλυσης των λόγων και των μέσων ενημέρωσης, η εργασία αυτή παραμένει μια αξιοσημείωτη συνεισφορά στην έρευνα για την επιχειρηματικότητα.
