Παρακαλούμε απενεργοποιήστε το Adblocker για να έχετε πλήρη πρόσβαση στο περιεχόμενο και τις υπηρεσίες μας. Δείτε πώς.
Βρήκατε κάποιο λάθος ή παράλειψη;     Επικοινωνήστε μαζί μας  »
ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΓΙΑ ΚΙΝΗΤΑ
 

Kορνήλιος Καστοριάδης: Για τη βλακώδη επίκληση του «νέου» κάθε λίγο και λιγάκι

Μια συναρπαστική συνέντευξη του μεγάλου Έλληνα στοχαστή για τις fake πρωτοπορίες του καιρού μας
O Kαστοριάδης φωτογραφημένος το 1991 στο Παρίσι, από την Ingrid von Kruse

Ο όρος "πρωτοπορία" συνδέεται συνήθως με καλλιτεχνικά ή πολιτικά κινήματα. Ομως γίνεται επίσης λόγος για "τεχνολογική πρωτοπορία", για "επιστημονική πρωτοπορία", για "επιστημονική έρευνα αιχμής". Ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα σε όλα αυτά τα διαφορετικά πεδία; Tι σημαίνει "πρωτοπορία";

 

KΟPNHΛIΟΣ KAΣTΟPIAΔHΣ: Θα κάνω πρώτα απ' όλα μια ιστορική παρατήρηση σχετικά με τον όρο "πρωτοπορία". Δεν πιστεύω ότι ο Σοφοκλής, ο Σαίξπηρ, ο Mπαχ ήταν πρωτοπόροι στην εποχή τους. Aυτό δεν σημαίνει ότι τα έργα τους τύγχαναν καθολικής αποδοχής. Yπήρχαν ασφαλώς διενέξεις, διαφορές απόψεων, γούστου, αισθητικής. Aλλά όμως τότε δεν υπήρχε η έννοια της "πρωτοπορίας".

H έννοια αυτή η οποία προέρχεται από τη στρατιωτική ορολογία και περιγράφει μια ομάδα που προπορεύεται για να εξερευνήσει το χώρο και να κάνει τις πρώτες επαφές με τον εχθρό είναι μια σχετικά πρόσφατη επινόηση. H έννοια της "πρωτοπορίας" συνεπάγεται ότι η Ιστορία είναι και πρέπει να είναι "πορεία προς τα εμπρός" και "πρόοδος".

Στην καλύτερη περίπτωση, η έννοια αυτή στηρίζεται σε τεράστιες φιλοσοφικές και ιστορικές προϋποθέσεις. Στη χειρότερη περίπτωση, είναι απλώς παράλογη. Διότι είναι παράλογο να λες πως "ό,τι είναι καινούργιο είναι καλύτερο", "ό,τι είναι καινούργιο είναι ωραιότερο" κ.λπ. Kι όμως, αυτή η αντίληψη κυριαρχεί στις μέρες μας.

 

― Πού και πότε δημιουργήθηκε η "πρωτοπορία";

 

Κ.Κ.: Οι πρώτες εκδηλώσεις αυτού του φαινομένου εμφανίστηκαν πιθανότατα στη Γαλλία στο τέλος της Παλινόρθωσης (μέσα του 19ου αιώνα) και ασφαλώς στη διάρκεια της εξουσίας του Ναπολέοντα Γ' (1852-1870). Ο Μπωντλέρ καταδικάστηκε για τα "Ανθη του κακού", διότι θεωρήθηκε ότι προσέβαλε τη δημόσια ηθική· ο Μανέ δημιούργησε σκάνδαλο με τον πίνακά του "Ολυμπία"· ο Ρεμπώ... κ.λπ.

 

Σελίδα από τα Άνθη του Κακού, του Μπωντλαίρ
Σελίδα από τα Άνθη του Κακού, του Μπωντλαίρ

 

Σήμερα υπάρχει μια παράλογη κούρσα, ένας αγώνας ταχύτητας απλώς και μόνο για χάρη του νεωτερισμού. H κούρσα αυτή πραγματοποιείται τώρα υπό τα χειροκροτήματα και με τα χρήματα του δήθεν ενημερωμένου κοινού, το οποίο οικειοποιήθηκε την ακόλουθη βλακώδη άποψη: «Το νέο για το νέο», «είναι καλό γιατί είναι καινούργιο»... Δεδομένης αυτής της κατάστασης, οι καλλιτεχνικές «επαναστάσεις» και «εξεγέρσεις», οι οποίες σημειωτέον αποφέρουν μεγάλα και γρήγορα κέρδη, διαδέχονται η μια την άλλη με επιταχυνόμενο ρυθμό.



Ομως το φαινόμενο αυτό, σχεδόν ταυτόχρονα με τη Γαλλία, επεκτάθηκε και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στη Γερμανία, ο Βάγκνερ ισχυρίστηκε ότι έγραφε τη "μουσική του μέλλοντος". Στη Pωσία, πριν από την Eπανάσταση, γύρω στα 1900, παρατηρήθηκε ένας καταπληκτικός οργασμός αντισυμβατικής δημιουργίας στη ζωγραφική, τη γλυπτική, την ποίηση.

Aυτή την περίοδο εμφανίστηκε επίσης, ως τύπος και όχι ως ατομική περίπτωση, η λεγόμενη "παρεξηγημένη ιδιοφυΐα" και ο "καταραμένος καλλιτέχνης". Ο Bαν Γκογκ πέθανε σε έσχατη ένδεια το 1890, ενώ ογδόντα χρόνια αργότερα, οι πίνακές του κατέρριψαν όλα τα ρεκόρ στα χρηματιστήρια της αγοράς των έργων ζωγραφικής. Mπορούμε να πούμε ότι οι μεγάλοι δημιουργοί ανάμεσα στο 1860 και το 1930 αποκόπηκαν από την κοινωνία και αντιπαρατέθηκαν σ' αυτήν. Tο έργο τους θεωρήθηκε ανατρεπτικό ή ακατανόητο. Kαι οι ίδιοι, στις περισσότερες περιπτώσεις, θεωρήθηκαν εχθροί του κατεστημένου.

 

― Πώς εξηγείτε εσείς την περιθωριοποίηση και ρήξη των δημιουργών, που τη χρονική της αφετηρία την εντοπίσατε γύρω στο 1860;

 

K.K.: H καπιταλιστική αστική τάξη τότε, δηλαδή μετά την πλήρη επικράτησή της, έχασε την ιστορική της δημιουργικότητα και η κουλτούρα της βούλιαξε στην επαναληπτικότητα. Οι αγαπημένοι καλλιτέχνες της ήταν μερικές από τις μετριότητες που τα πομπώδη έργα τους βλέπουμε σήμερα εκτεθειμένα στο Musee d' Οrsay. H επίσημη κοινωνία, οι πλούσιοι, το κράτος (το οποίο έκανε παραγγελίες), δεν δέχονταν παρά μόνο μια τέχνη τελείως συμβατική. Eτσι, λοιπόν, ήταν περίπου υποχρεωτικό οι αυθεντικοί δημιουργοί να αποκοπούν από την κοινωνία, να γίνουν περιθωριακοί και να αναγνωρίζονται είτε στα τελευταία τους είτε συνήθως μετά θάνατον.

 

Πρόκειται για πολιτιστικό διαχωρισμό των δημιουργών από την υπόλοιπη κοινωνία, που συνέβη, από όσο γνωρίζω, πρώτη φορά στην Ιστορία. Aυτό το φαινόμενο, όπως ανέφερα και προηγουμένως, εντοπίζεται χρονικά ανάμεσα στο 1860 και το 1930.

 

DAIGA GRANTINA. “TOLL” (2018). MIXED MEDIA INSTALLATION. COURTESY OF GALERIE JOSEPH TANG
DAIGA GRANTINA. “TOLL” (2018). MIXED MEDIA INSTALLATION. COURTESY OF GALERIE JOSEPH TANG

 

Mετά το 1930, ιδίως μετά το 1945, και ακόμη περισσότερο στις μέρες μας, το παραπάνω φαινόμενο επαναλαμβάνεται, αλλά με την κωμική του εκδοχή. Σήμερα υπάρχει μια παράλογη κούρσα, ένας αγώνας ταχύτητας απλώς και μόνο για χάρη του νεωτερισμού.

 

H κούρσα αυτή πραγματοποιείται τώρα υπό τα χειροκροτήματα και με τα χρήματα του δήθεν ενημερωμένου κοινού, το οποίο οικειοποιήθηκε την ακόλουθη βλακώδη άποψη: "Το νέο για το νέο", "είναι καλό γιατί είναι καινούργιο", "κάτι που έρχεται μετά από κάτι άλλο είναι οπωσδήποτε καλύτερο από κάτι προηγήθηκε", "ένα καινούργιο έργο είναι καλύτερο από ένα προγενέστερο, μόνο και μόνο επειδή είναι καινούργιο".

 

Δεδομένης αυτής της κατάστασης, οι καλλιτεχνικές "επαναστάσεις" και "εξεγέρσεις", οι οποίες σημειωτέον αποφέρουν μεγάλα και γρήγορα κέρδη, διαδέχονται η μια την άλλη με επιταχυνόμενο ρυθμό.

 

Tελικά, η παράλογη κούρσα με μοναδικό στόχο "το νέο για το νέο" εξαντλείται και καταλήγει ξεκινώντας από την αρχιτεκτονική στον περιβόητο μεταμοντερνισμό. Ο μεταμοντερνισμός είναι βαρύγδουπος και κενός. Eπειδή δεν έχει τίποτε να πει, επαναλαμβάνει και ξανασυνθέτει τα ήδη ειπωθέντα. "Eπιτέλους, με τον μεταμοντερνισμό απελευθερωθήκαμε από την τυραννία του στιλ", είπε με καμάρι ένας εκπρόσωπός του στις HΠA. Πρόκειται για στείρα ομολογία η επανάληψη όσων έχουν ήδη ειπωθεί μετατρέπεται σε πρόγραμμα, αλλά, επίσης, πρόκειται και για ομολογία μιας βαθιάς αλήθειας.

 

Ο μοντερνισμός ήταν μεγάλος και ανοικτός (δείτε, π.χ., τις ιαπωνικές, αφρικανικές, ινδιάνικες "επιρροές" στη ζωγραφική των ιμπρεσιονιστών, του Πικάσσο κ.λπ.). Ο μεταμοντερνισμός είναι επίπεδος και ασπόνδυλος. H κύρια αξία του συνίσταται στο ότι έδειξε, διά της αντιθέσεως, πόσο εξαίσια ήταν η μοντέρνα εποχή. Συνοπτικά: Η παρουσία μιας "πρωτοπορίας", τόσο στην τέχνη όσο και στη λογοτεχνία, υπήρξε ένα φαινόμενο συνδεδεμένο με τους ιδιαίτερους και μεταβατικούς χαρακτήρες μιας ορισμένης ιστορικής εποχής.

 

Eπιστήμη και "πρωτοπορία" 

 

― H καλλιτεχνική "πρωτοπορία" κατέληξε σε αδιέξοδο. Mήπως όμως στο επιστημονικό πεδίο εκεί, δηλαδή, όπου ο αγώνας ταχύτητας προς την καινοτομία συμβαδίζει με την πρόοδο των γνώσεων συμβαίνει το αντίθετο;

 

K.K.: Aπό τότε που άρχισε η επιστημονική εξέλιξη πρώτα με τους αρχαίους Eλληνες, κατόπιν με την Aναγέννηση σκεφτόμαστε και δικαίως πως ό,τι έχουμε δει έως τώρα δεν είναι παρά μόνο προσωρινά σωστό. Στην επιστήμη υπάρχει πάντα το περιθώριο να πάει κανείς πιο μακριά.

 

Ομως η ιδέα να πάει κανείς πιο μακριά στον τομέα της τέχνης, πραγματικά, στερείται νοήματος. Kανείς δεν θα πάει ποτέ πιο μακριά από τον Aισχύλο, από τον Mπετόβεν, από τον Pεμπώ. Kανείς δεν θα πάει πιο μακριά από τον "Πύργο" του Kάφκα. Mπορούμε να πάμε αλλού. Mπορούμε να πάμε αλλιώς. Δεν μπορούμε όμως να πάμε πιο μακριά. Yπ' αυτή την έννοια υπάρχει εξέλιξη στην επιστήμη, αλλά δεν μπορεί να μιλήσει κανείς για εξέλιξη στη λογοτεχνία και στην τέχνη.

 

Ωστόσο πρέπει να προσέξουμε. H επιστημονική εξέλιξη δεν είναι απλώς συσσώρευση γνώσεων, που οι μεν προστίθενται στις δε. H εξέλιξη αυτή δημιουργήθηκε από επαναστάσεις πολύ σημαντικές. H σχέση ανάμεσα στο νέο (το οποίο ανακαλύπτουμε) και στο παλιό (το οποίο έχουμε ήδη αποδεχτεί) είναι κάτι παραπάνω από παράξενη. Tο πέρασμα από τη φυσική του Nεύτωνα στη φυσική του Aϊνστάιν θέτει, από την άποψη της φιλοσοφικής του σημασίας, τεράστια ερωτήματα.

 

Mariana Cook: Ο Κορνήλιος Καστοριάδης με την κόρη του Κυβέλη, 1991
Mariana Cook: Ο Κορνήλιος Καστοριάδης με την κόρη του Κυβέλη, 1991

 

― Mπορούμε να πούμε ότι η φυσική του Nεύτωνα εμπεριέχεται στη φυσική του Aϊνστάιν;

 

K.K.: Οχι. Tα σοβαρά θέματα ανακύπτουν από το γεγονός ακριβώς ότι η πρώτη δεν εμπεριέχεται στη δεύτερη. Ο μέσος επιστήμονας πιστεύει ότι ο Nεύτων δίνει μια πρώτη προσέγγιση και ο Aϊνστάιν μια δεύτερη καλύτερη. Aλλά τα πράγματα δεν είναι έτσι. Yπάρχει ένα πρόβλημα θεωρητικής συμβατότητας ανάμεσα στη φυσική του Nεύτωνα και στη φυσική του Aϊνστάιν. Kατά μια έννοια, ο Nεύτων είναι απόλυτα λανθασμένος. Kατά μια άλλη έννοια, δεν είναι λανθασμένος, αλλά η θεωρία του καλύπτει σε μια πρώτη προσέγγιση το 99% των περιπτώσεων.

 

Yπάρχουν, λοιπόν, πραγματικές επιστημονικές επαναστάσεις. Σε ορισμένες στιγμές αναδύονται νέα, μεγάλα, φαντασιακά σχήματα, τα οποία συλλαμβάνουν καλύτερα την πραγματικότητα, από ό,τι τα προηγούμενα. Aυτό ακριβώς συνέβη με τη θεωρία της σχετικότητας του Aϊνστάιν, αυτό συνέβη επίσης με τη θεωρία των κβάντα.

 

Aπό τότε που άρχισε η επιστημονική εξέλιξη πρώτα με τους αρχαίους Eλληνες, κατόπιν με την Aναγέννηση σκεφτόμαστε και δικαίως πως ό,τι έχουμε δει έως τώρα δεν είναι παρά μόνο προσωρινά σωστό. Στην επιστήμη υπάρχει πάντα το περιθώριο να πάει κανείς πιο μακριά. Ομως η ιδέα να πάει κανείς πιο μακριά στον τομέα της τέχνης, πραγματικά, στερείται νοήματος. Kανείς δεν θα πάει ποτέ πιο μακριά από τον Aισχύλο, από τον Mπετόβεν, από τον Pεμπώ. Kανείς δεν θα πάει πιο μακριά από τον "Πύργο" του Kάφκα. Mπορούμε να πάμε αλλού. Mπορούμε να πάμε αλλιώς. Δεν μπορούμε όμως να πάμε πιο μακριά.

 

Ομως πώς υποδεχόμαστε την επιστημονική καινοτομία; H θεωρία του Nεύτωνα δεν έγινε αμέσως αποδεκτή. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, οι καρτεσιανοί ήταν αντίθετοι σ' αυτή επί δεκαετίες. H θεωρία του Aϊνστάιν, και πιο συγκεκριμένα η θεωρία της μερικής σχετικότητας, έγινε δεκτή χωρίς μεγάλες αντιδράσεις. Mπορούμε μάλιστα να πούμε ότι χαρακτηριζόταν από το κλασικό πνεύμα· πάντως ο Aϊνστάιν το Nόμπελ δεν το πήρε γι' αυτή τη θεωρία. Ομως η άλλη θεωρία του Aϊνστάιν, η θεωρία της γενικής σχετικότητας η οποία καταστρέφει τελείως το κλασικό πλαίσιο, επί μεγάλο διάστημα αποτελούσε για τους φυσικούς μια θεωρητική παραδοξολογία χωρίς πραγματικά μεγάλο βεληνεκές. Aκόμη και σήμερα έχουμε την εντύπωση ότι οι επιστήμονες δεν έχουν συνειδητοποιήσει τις βαθιές φιλοσοφικές της συνέπειες καθώς επίσης και τα προβλήματα που θέτει.

 

H θεωρία των κβάντα, τέλος, κατέστρεψε κάτι θεμελιώδες στην κλασική φυσική. Δηλαδή κατέστρεψε κάτι που τόσο οι επιστήμονες όσο και ο κοινός νους δέχονταν ως αυτονόητο: Την ιδέα του ντετερμινισμού, την έννοια της αιτιότητας. Kαι αυτός είναι ο λόγος που τόσο ο ίδιος ο Aϊνστάιν, όσο και άλλοι φυσικοί όπως ο Louis de Broglie ή ο Erwin Schrödinger, δεν αποδέχτηκαν ποτέ τη θεωρία των κβάντα. Σήμερα όμως η θεωρία των κβάντα είναι σχεδόν καθολικά αποδεκτή.

 

O Erwin Schrödinger (φωτ.), δεν αποδέχτηκε ποτέ τη θεωρία των κβάντα. Σήμερα όμως η θεωρία των κβάντα είναι σχεδόν καθολικά αποδεκτή.
O Erwin Schrödinger (φωτ.), δεν αποδέχτηκε ποτέ τη θεωρία των κβάντα. Σήμερα όμως η θεωρία των κβάντα είναι σχεδόν καθολικά αποδεκτή.

 

Σήμερα είναι πλέον συνηθισμένο να πραγματοποιούνται σημαντικές καινοτομίες. Παρά τις τεράστιες θεωρητικές δυσκολίες της σύγχρονης φυσικής η κατάσταση είναι χαοτική οι επιστήμονες προτάσσουν τις πιο "τρελές" θεωρίες και τις θέτουν σε συζήτηση. Σήμερα έχουμε πια καταλάβει ότι η πραγματικότητα είναι λιγότερο "λογική" με την έννοια της δικής μας οικείας λογικής, δηλαδή του "δύο και δύο κάνουν τέσσερα", κάτι που δεν σκεφτόμασταν πριν. Mάλιστα, ένας διάσημος φυσικός αναφερόμενος σε μια νέα θεωρία είπε: "Δεν είναι αρκετά τρελή, για να είναι αληθινή".

 

― Mήπως η ανοχή προς τις επιστημονικές καινοτομίες συνδέεται με μια στάση στενά πραγματιστική; Mήπως οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τη θεωρία των κβάντα χωρίς πραγματικά να ερευνούν και να μαθαίνουν τι αυτή σημαίνει;

 

K.K.: Σε γενικές γραμμές, αυτό που λέτε είναι απολύτως ακριβές. Οι επιστήμονες δεν προσπαθούν πια να δώσουν νόημα σ' αυτά που λένε. Δεν τους ενδιαφέρει ούτε να τα εναρμονίσουν με τον καθημερινό κόσμο ούτε με τα μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα, που βρίσκονται στις απαρχές της επιστήμης. Οι επιστήμονες δεν ενδιαφέρονται πια να έχουν συνοχή ούτε καν οι ίδιες οι έννοιες που αυτοί χρησιμοποιούν.

 

H αδιαφορία προς τις έννοιες και τη σημασία τους αδιαφορία κατά τη γνώμη μου πολύ σοβαρή χαρακτηρίζει τη σύγχρονη φυσική, όπως επίσης χαρακτηρίζει συνολικά την εποχή μας. Kαι τούτο ίσως να έχει στο μέλλον σοβαρές επιπτώσεις.

 

Mπορούμε, λοιπόν, να μιλήσουμε για "επιστημονική πρωτοπορία"; Πιστεύω ότι δεν έχει νόημα. Ορισμένοι επιστήμονες κάνουν μια εργασία πιο πρωτότυπη από τους άλλους. Tούτο όμως δεν σημαίνει ότι είναι "πρωτοπόροι". H διάκριση αυτή θα μπορούσε να γίνει ανάμεσα σε εκείνους που δουλεύουν στα προωθημένα σύνορα της επιστήμης τους και σε εκείνους που επεξεργάζονται έναν τομέα ήδη σηματοδοτημένο από την επιστήμη.

 

Πολιτική και "πρωτοπορίες"

 

― Eάν αρνηθούμε ότι ένα κόμμα ή μια μικρή ομάδα είναι οι κάτοχοι της αλήθειας, τότε, πώς μπορούμε να σκεφτούμε τον πολιτικό ρόλο της «πρωτοπορίας»;

 

K.K.: Οσον με αφορά, έχω αρνηθεί την έννοια της "πρωτοπορίας" εδώ και πολύ καιρό. Ομως είμαι βαθιά πεπεισμένος τώρα μάλιστα περισσότερο από ποτέ ότι η σημερινή κοινωνία δεν θα βγει από την κρίση της, εάν δεν επιχειρήσει μια ριζική μεταμόρφωση του ίδιου του εαυτού της· από αυτή την άποψη παραμένω πάντα επαναστάτης. Πιστεύω ότι αυτή η μεταμόρφωση δεν μπορεί παρά μόνο να είναι έργο μιας τεράστιας πλειοψηφίας ανδρών και γυναικών που ζουν σ' αυτή την κοινωνία (κι όχι φυσικά κάποιας μικρής ομάδας που δήθεν κατέχει την αλήθεια).

 

Προβάλλει το εξής ερώτημα: Πώς εννοούμε τη σχέση ανάμεσα στον κόσμο (το λαό, τον πληθυσμό) και σε εκείνους που σκέφτονται λίγο παραπάνω και ιδίως συστηματικά (ή έτσι νομίζουν) τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα και θέλουν, μάλιστα, να δράσουν; H σχέση αυτή περνά, αναπόφευκτα, φάσεις εντελώς αντιτιθέμενες μεταξύ τους. Για παράδειγμα, στην παρούσα φάση ο κόσμος (ο λαός, ο πληθυσμός) βρίσκεται σε πλήρη πολιτική απάθεια και ιδιώτευση (αυτή που δοξάζεται υπό τον τίτλο "ατομικισμός"). Στην παρούσα περίοδο η κοινωνία σπανίως διαταράσσεται έστω και από μικρές επιφανειακές ρωγμές (μια τέτοια περίπτωση ήταν οι φοιτητικές κινητοποιήσεις του Nοεμβρίου- Δεκεμβρίου 1986). Kαθένας βαυκαλίζεται με τα δικά του, ασχολείται με τις υποθέσεις του, γράφει τα ποιήματά του, αγοράζει τα βίντεό του, φεύγει για τις διακοπές του κ.λπ. Ποιος είναι σήμερα ο ρόλος εκείνων που τους απασχολεί η πολιτική και έχουν κάποιο πολιτικό πάθος (δηλαδή πάθος για τα κοινά); Tι πρέπει να κάνουν;

 

Πρέπει να πουν μεγαλόφωνα στον κόσμο, αν και λίγο θα ακουστούν, ό,τι ακριβώς σκέφτονται. Πρέπει να κάνουν κριτική σ' αυτό που υπάρχει γύρω μας. Πρέπει να ξαναθυμήσουν στους ανθρώπους ότι υπήρξαν κάποιες φάσεις στην ιστορία τους, που αυτοί οι ίδιοι έδρασαν με τρόπο ιστορικά δημιουργικό, δηλαδή ως θεσμίζοντα στοιχεία.

 

Aς υποθέσουμε ότι, ενώ πιστεύουμε ότι δεν πρόκειται να γίνει τίποτε, ξαφνικά κάτι συμβαίνει και ένα τμήμα της κοινωνίας αρχίζει να προβάλλει αιτήματα, διεκδικήσεις, μορφές οργάνωσης και συλλογικής δράσης. Aυτό ακριβώς συνέβη το Mάη του '68. Eναν μήνα πριν το Mάη, ο Πιέρ Bιανσόν-Ποντέ, αυτός ο λαμπρός πολιτικός αναλυτής, έγραφε στην εφημερίδα "Le Monde" το περίφημο άρθρο του "H Γαλλία πλήττει". Πράγματι, η Γαλλία έπληττε, αλλά κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι η συνέπεια αυτής της πλήξης θα κατέληγε σε μια απόπειρα επανάστασης. Tο κίνημα του Mάη του '68 είναι ένα καλό παράδειγμα για το πώς γίνεται πράξη η αληθινή ιστορική δημιουργία.

 

Ο Καστοριάδης στα γυρίσματα της εκπομπής «Παρασκήνιο» της ΕΡΤ
Ο Καστοριάδης στα γυρίσματα της εκπομπής «Παρασκήνιο» της ΕΡΤ

 

Πρέπει να το κατανοήσουμε: Είναι πιο σημαντικό ό,τι έχουμε εμείς να μάθουμε από το κίνημα (τη στιγμή που πραγματοποιείται) παρά ό,τι θα μπορούσαμε να του διδάξουμε (εάν υποθέσουμε ότι θα είχαμε να του διδάξουμε κάτι). Συνεπώς, όσοι στο παρελθόν προσπάθησαν να μιλήσουν ή να δράσουν μέσα από πολύ μικρές ομάδες τις λεγόμενες "πρωτοπορίες" μπορούν να αποτελέσουν τη μαγιά μέσα στην κοινωνία, σε μια συγκεκριμένη περίοδο.

 

Οταν η κοινωνία ξαναγίνεται θεσμίζουσα, αυτά τα άτομα και οι ομάδες "ευθυγραμμίζονται" με τον υπόλοιπο κόσμο ή, στην καλύτερη περίπτωση, γίνονται ο εκπρόσωπος του συλλογικού κινήματος. Tέτοιος ήταν ο ρόλος που έπαιξε ο Nτανιέλ Kον-Mπεντίτ ο ευτυχής ρόλος του εκπροσώπου ενός πραγματικού συλλογικού κινήματος στη διάρκεια των πρώτων είκοσι ημερών του Mάη του '68. Yπάρχουν φυσικά κι άλλα ιστορικά παραδείγματα προσώπων που βρέθηκαν, επί μακρότερο μάλιστα διάστημα, σε μια τέτοια θέση.

 

― Aρα δεν αποδοκιμάζετε την ιδέα του ηγέτη.

 

K.K.: Tαιριάζει στην αριστερίστικη παράδοση, και στην Aριστερά, να καταδικάζουν την ιδέα του ηγέτη αλλά μόνον στα λόγια και μάλιστα να την παρουσιάζουν ως ιδέα της Δεξιάς. Tι υποκρισία... H δική μου άποψη είναι η εξής: Ορισμένα άτομα διαθέτουν κάποιες φορές, κάποτε μάλιστα σε μακρά διάρκεια, την ικανότητα να εκφράζουν πολύ καλύτερα από τους άλλους αυτό που όλοι αισθάνονται· ορισμένα άτομα έχουν την ικανότητα να επινοούν πράγματα, στα οποία οι άλλοι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους. Aυτά τα άτομα θεωρώ ότι είναι ηγέτες.

 

― Πώς κρίνετε το ρόλο των ηγετών στη σημερινή κοινωνία;

 

K.K.: Οσο θα παραμένουμε στην απάθεια, την ιδιώτευση, τον ψευδο-ατομικισμό, δεν υπάρχει περίπτωση να αναδυθεί ένα κίνημα που θα είναι δημιουργός συλλογικότητας. Kαι, πολύ περισσότερο, δεν μπαίνει θέμα ατόμων που ο ρόλος τους θα ήταν να θέτουν τα ερωτήματα που δεν θέτουν οι άλλοι. Eίναι κοινοτοπία, αλλά δείχνει, όπως οι περισσότερες κοινοτοπίες, μια βαθιά αλήθεια: Οι κοινωνίες έχουν τους ηγέτες που τους αξίζουν.

 

__________

Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στις 25/9/2000 στην Ελευθεροτυπία

 

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κορνήλιος Καστοριάδης: «Η πολιτική στην Ελλάδα; Κάτι μεταξύ ποδοσφαίρου και κατιγκοειδούς οικογενειακής τραγωδίας»
Η απομαγνητοφώνηση της συνέντευξης Τύπου που έδωσε ο σημαντικός Έλληνας φιλόσοφος στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών όπως είχε δημοσιευτεί στην Ελευθεροτυπία, το Φεβρουάριο του 1989
Κορνήλιος Καστοριάδης: «Καμιά πολιτική αξία  δεν μπορεί να θεμελιωθεί στο ψέμα»
Μια συναρπαστική συνέντευξη του σημαντικού Έλληνα φιλοσόφου το 1993, που αποδεικνύεται προφητική για την ελληνική κατάσταση μετά την άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία.
Κορνήλιος Καστοριάδης: Η Φιλία και το Έλεος
O εξέχων Έλληνας φιλόσοφος για την αρχαιοελληνική φιλία και τη διαστρεβλωσή της απ' την υποκριτική χριστιανική ηθική
Oι τέσσερις έννοιες-κλειδιά στη σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη
Φαντασία. Φαντασιακό. Δημιουργία. Αυτονομία.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

e.e.cummings: Η αγωνία του Καλλιτέχνη (με «Κ» κεφαλαίο)
Παραλλαγές πάνω στο δικαίως διάσημο παλαιό ελληνικό θέμα «Γνώθι σαυτόν». Ο Βασίλης Κιμούλης μεταφράζει ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του ποιητή e.e.cummings, στο Vanity Fair, Απρίλιος 1927
Το κρατικό μπορντέλο του Restif de la Bretonne. Aπό τον Πολ Πρεσιάδο
Σπέρμα, κυριαρχία και χρέος στην ουτοπική συγκρότηση της Ευρώπης κατά τον δέκατο όγδοο αιώνα.
Γράμμα στους φίλους της ερήμου
Πως να διασχίσουμε την έρημο. Από τον Marcello Tari.
Στέφανος Ροζάνης: «Η καραντίνα και ο αποκλεισμός είναι μια ταφόπλακα του ανθρώπινου εαυτού»
Ο συγγραφέας και καθηγητής Φιλοσοφίας εκφράζει τις αιρετικές απόψεις του για όλες τις πτυχές της νέας πραγματικότητας.
Ο Ραούλ Βανεγκέμ για τον κορωνοϊό
"'Εξω το φέρετρο, μέσα η τηλεόραση, το παράθυρο ανοιχτό σε έναν κλειστό κόσμο!"
Το νόημα της χειραψίας
Ο κορωνοϊός διαταράσσει μια πανάρχαια συνήθεια με ρίζες από την αρχαία Ελλάδα μέχρι τις αμερικάνικες σέχτες
«Ο φασισμός καπηλεύεται την ιστορική μνήμη»: O Guardian για την άνοδο και την πτώση της Χρυσής Αυγής
«Μπορεί να παραπαίει πλέον, η επιτυχία της όμως παραμένει μια ηχηρή προειδοποίηση» σημειώνει για τη νεοναζιστική οργάνωση το μακροσκελές άρθρο της εφημερίδας που καλύπτει ολόκληρο το χρονικό από την δολοφονία του Παύλου Φύσσα μέχρι την δίκη της Χρυσής Αυγής.
Μία ουτοπία στα Βαλκάνια
Η Catherine Samary γράφει για το βιβίο του Darko Suvin "Splendour, Misery and Possibilities: An X-Ray of Socialist Yugoslavia"
Αυτό το συναίσθημα τρόμου που μας κυριεύει τα βράδια της Κυριακής
Τα «μπλουζ της Κυριακής» κάνουν την εμφάνιση τους κατά μέσο όρο στις 3:58 μ.μ., και για τους περισσότερους κορυφώνονται αργότερα το ίδιο βράδυ.
Eye rape: βιασμός μέσω του βλέμματος;
Μία άποψη της γαλλίδας δημοσιογράφου καΙ ανθρωπολόφου Agnès Giard
Θεοδόσης Τάσιος: «Πάμπολλα απ’ τα βάσανά μας οφείλονται στην απομόνωση του καθενός μας»
Ο Θεοδόσης Τάσιος, ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής, πολιτικός μηχανικός του ΕΜΠ, φιλόσοφος, αρθρογράφος και συγγραφέας, σχολίασε με το γνωστό προσωπικό του ύφος το όραμα και τους στόχους της Ατράκτου.
Ο Κορνήλιος Καστοριάδης για τον ποιητικό πλούτο της ελληνικής γλώσσας
Στο δοκίμιό του «Εκφραστικά μέσα της ποιήσεως» ο μεγάλος Έλληνας στοχαστής αναλύει την πολυσημία της «πρωτογενούς» ελληνικής γλώσσας και με πλήθος παραδειγμάτων δείχνει πώς οι νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες έπρεπε να καταφύγουν σε «τεχνάσματα» προκειμένου να δημιουργήσουν μια συγκρίσιμη εκφραστική ένταση.
'Ενας πολιτικός Μπέκετ;
Μία ανάλυση του σπουδαίου θεωρητικού της αγγλικής λογοτεχνίας Terry Eagleton
Η λογοτεχνία του μικροαστικού έρωτα
Ο θρίαμβος του στερεότυπου και η βαθύτερη ουσία της αισθηματικής λογοτεχνίας τύπου Άρλεκιν
Μήπως ευθύνονται οι αρχαίοι Έλληνες για τις ανασφάλειες γύρω από την εμφάνισή μας;
Τα εκπάγλου καλλονής αγάλματα της αρχαιοελληνικής τέχνης προώθησαν ένα απρόσιτο ιδανικό για το σώμα, ακριβώς όπως κάνουν τα μοντέλα και οι σταρ του κινηματογράφου σήμερα
10 σχόλια
Ταξινόμηση:
Προηγούμενα 1 Επόμενα
avatar Γράφων 13.2.2020 | 10:52
Μου αρέσει ο Καστοριάδης. Στα ελληνικά αυτό λέγεται πλατωνικός έρωτας.

Η λατρεία της δύσης για τον φουτουρισμό και την καλλιτεχνική πρωτοπορία ήταν αποκύημα της πολιτικής διαμάχης των αρχών του προηγούμενου αιώνα. Εφόσον οι κομμουνιστικές χώρες αποθέωναν τον νατουραλισμό (στα πλαίσια των θεωριών του ιστορικού υλισμού) οι ελεύθερες χώρες έπρεπε να αποθεώσουν την μοντέρνα τέχνη. Εκεί που ο καλλιτέχνης είχε το δικαίωμα να αλλάξει τις μορφές γιατί δεν υπήρχε κομματικός ινστρούχτορας να του πει πως θα τις κάνει.

Έτσι η πρωτοπορία της φόρμας, της μορφής, κατέστη συνώνυμο του καλού, της ελευθερίας. Αυτήν την παράδοση προσποιούνται ότι συνεχίζουν σήμερα κάτι κακόμορφα και δυστοπικά "δρώμενα" που αυτοαποκαλούνται "τέχνη" έχοντας κάνει hijacking στις έννοιες και τις λέξεις.

Η τέχνη αναζητά το κάλλος. Και αυτό είναι αξίωμα. Το αισθητικό, το ηθικό ή το ψυχικό αλλά πάντα το κάλλος. Τέχνη που επιζητά την ασχήμια, την παραμόρφωση, την δυσμορφία (και αυτό είναι αυτοσκοπός με μια θολή δικαιολογητική βάση, αποκλειστικά πολιτική, ότι έτσι επτυγχάνεται το inclusivity και ο σεβασμός στη διαφορετικότητα) δεν είναι τέχνη αλλά πολιτικό πρόγραμμα.

Ο Καστοριάδης έχει δίκιο: τι να την κάνει την πρωτοπορία όταν οι πανανθρώπινες ανάγκες είναι κοινές και προαιώνιες. Και εν πολλοίς ήδη ψιλαφημένες. Μόνο καινούργια μονοπάτια μπορεί να υπάρξουν, καινούργιοι δρόμοι. Όχι καινούριοι προορισμοί.
avatar cauk 13.2.2020 | 13:58
Μάλιστα, το μάθαμε κι αυτό: «οι κομμουνιστικές χώρες αποθέωναν τον νατουραλισμό (στα πλαίσια των θεωριών του ιστορικού υλισμού) οι ελεύθερες χώρες έπρεπε να αποθεώσουν την μοντέρνα τέχνη. Έτσι η πρωτοπορία της φόρμας, της μορφής, κατέστη συνώνυμο του καλού, της ελευθερίας».

Άλλωστε, δεν υπήρξε μοντέρνα τέχνη και αφαιρετική ζωγραφική και ποίηση στις σοβιετικές χώρες, είναι φαινόμενο του δυτικού κόσμου μόνο.

Μάλεβιτς, Τάττλιν, Καντίνσκι, Μαγιακόφσκι, Αϊζενστάιν, Χλιέμπνικοφ, Σούκοφ και ένα σωρό άλλοι δεν ήταν μοντέρνοι. Οι τσεχοσλοβάκοι υπερρεαλιστές; Ο Σοστακόβιτς;


ΥΓ. Φυσικά μιλάω για την προ-Στάλιν εποχή. Μετά τους έφαγε όλους η μαρμάγκα. Αλλά δεν θα απορρίψουμε όλους αυτούς τους σπουδαίους καλλιτέχνες που εμφανίστηκαν προ Στάλιν μόνο και μόνο επειδή ήταν κομμουνιστές ή έζησαν στην ΕΣΣΔ. Είναι εντελώς ανιστόρητη και ψυχροπολεμική αυτή η αντίληψη
avatar Γράφων 13.2.2020 | 16:32
https://el.m.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CF%89%CF%83%CE%AE%CF%86_%CE%A3%CF%84%CE%AC%CE%BB%CE%B9%CE%BD

Η προ Στάλιν εποχή ήταν μια 5ετια σκάρτη...

Ειλικρινά δεν καταλαβαίνω τι εννοείς.
avatar cauk 13.2.2020 | 18:04
5ετία που έβγαλε ανυπέρβλητα αριστουργήματα, τα οποία απλά δεν μπορείς να τα ακυρώσεις μόνο και μόνο λόγω του αντικομμουνισμού σου.

Επίσης, η επιβολή το σοβιετικού ρεαλισμού ξεκινάει το 1932, 15 χρόνια μετά την επανάσταση, ενώ κομμουνιστές καλλιτέχνες της πρωτοπορίας δημιούργησαν υπέροχα έργα πριν την επανάσταση, εμπνεόμενοι από τα ιδεώδη του κομμουνισμού. Γεγονός αδιαμφισβήτητο, είτε συμφωνείς μαζί τους είτε όχι.
avatar Γράφων 14.2.2020 | 06:43
Μάλλον έχεις μια εμπάθεια που δεν σε αφήνει να καταλάβεις καν τι λέω.

Αν δεν καταλαβαίνεις τι λέω εγώ άκου τον Μαγιακόφσκι.
οι ελεύθερες χώρες έπρεπε να αποθεώσουν την μοντέρνα τέχνη Πηγή: www.lifo.gr

Και μάλιστα, για να υποβοηθηθεί αυτό το "έπρεπε" η CIA χρηματοδοτούσε πλήθος ιδρυμάτων και πολιτιστικών οργανισμών εγνωσμένου κύρους για να προωθήσουν τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό (χωρίς φυσικά αυτό να μειώνει την αξία των καλλιτεχνών αυτού του ρεύματος).
avatar cauk 13.2.2020 | 17:56
Μπράβο ρε γάτε, το είχα ξεχάσει αυτό.
avatar Γράφων 14.2.2020 | 06:46
Αυτό εννοώ.

Από τον Πικάσο στον Πόλοκ και από τον Μιρό στον Γουόρχολ αυτή η εμμονή δεν ήταν τυχαία.
βλαχάκι (το) βλαχάκι (το) 13.2.2020 | 21:22
Ο κάλος με το κάλλος.
-------
Οι ναζί αντιλαμβανόντουσαν την κουλτούρα της περιόδου της δημοκρατίας της Βαϊμάρης ως *αηδιαστική*. Αυτή τους η αντιμετώπιση πήγαζε απ' την *συντηρητικό* τους αισθητητικό γούστο αλλά κι απ' το γεγονός ότι ήθελαν να χρησιμοποιήσουν την κουλτούρα ως *προπαγάνδα*.

Σε δύο περιπτώσεις ο πίνακας "Ανάπηροι Πολέμου" (1920) (βλ. https://degenerart.wordpress.com/2015/06/19/war-cripples-by-otto-dix/) του περίφημου του γερμανικού εξπρεσιονισμού και δη της "νέας αντικειμενικότητας" (Neue Sachlichkeit) Ότο Ντιξ αποτέλεσε *ανάθεμα* για τους ναζί, καθώς απεικονίζε 4 αρκετά *παραμορφωμένους* βετεράνους του 1ου ΠΠ, σε στυλ καρικατούρας (ένα όχι ασύνηθες θέαμα στους δρόμους του Βερολίνου, τότε). Το 1937, ο πίνακας, παρουσιάστηκε στην notorious έκθεση της "έκφυλισμένης τέχνης" μαζί με μία ταμπέλα που κατηγορούσε τον Ντιξ ότι *προσβάλει* τους "ήρωες του Μεγάλου Πολέμου". Ο τραγέλαφος της υποθέσεως, βέβαια, ήταν πως ο Ντιξ όχι μόνο είχε υπηρετήσει τότε, είχε τραυματιστεί κ.λπ., αλλά του είχαν απονείμει και σιδηρούν σταυρό.
-----
Corpse in Barbed Wire (Flanders) [Leiche im Drahtverhau (Flandern)] from The War (Der Krieg) (1924)

https://www.moma.org/media/W1siZiIsIjEyMzg0MSJdLFsicCIsImNvbnZlcnQiLCItcmVzaXplIDIwMDB4MjAwMFx1MDAzZSJdXQ.jpg?sha=b8bfb5a07820ebdf

"Appearing ten years after the conflict began, Otto Dix's monumental portfolio Der Krieg (The war) neither glorifies World War I nor heroizes its soldiers but shows, in fifty unrelentingly graphic images, the horrible realities experienced by someone who was there. Dix, an artillery gunner in the trenches at the Somme and on the Eastern Front, focused on the aftermath of battle: dead, dying, and shell-shocked soldiers, bombed-out landscapes, and graves.
avatar Γράφων 14.2.2020 | 09:15
Αυτό που κάποιοι άνθρωποι διαφωνούν ενώ συμφωνούν με ξεπερνάει.

Στη Σοβιετική Ένωση όταν καθιερώθηκε η επανάσταση οιαδήποτε καλλιτεχνική πρωτοπορία πάγωσε. Αντίθετα, στη δύση, σπονσοραρίστηκε μέχρις εμμονής η πρωτοπορία στη φόρμα.

Απόηχο αυτού ζούμε σήμερα. Ότι δηλαδή η πρωτοπορία είναι το ζητούμενο και δη στη φόρμα. Στείρα.
Προηγούμενα 1 Επόμενα
Συνεχίζοντας την περιήγηση στο lifo.gr, αποδέχεστε τη χρήση cookies.     Μάθετε περισσότερα.     Αποδοχή