Η είδηση του θανάτου του Philip Kerr με έχει πραγματικά παραλύσει. Τα βιβλία του για τον Μπέρνι Γκούντερ είναι εξαιρετικά, ένα μείγμα υπέροχης αφήγησης και καταπληκτικής έρευνας με έναν αξιόπιστο (αν)ήθικο ήρωα". Με αυτή τη δήλωση έκανε γνωστό τον θάνατο, σε όλους όσοι δεν τον πληροφορήθηκαν, του 62χρονου συντοπίτη, συγγραφέα και ομοιδεάτη του ο Ίαν Ράνκιν περιγράφοντας με ακρίβεια το ξαφνικό κενό που αφήνει φεύγοντας ένας από τους πιο συνεπείς και αξιαγάπητους συγγραφείς ιστορικών-αστυνομικών μυθιστορημάτων.
Βγαλμένος από την παράδοση που ήθελε την πλοκή να συνορεύει με τα υψηλά αιτήματα των λογοτεχνικών περιγραφών ο πρόωρα χαμένος Κερ φρόντιζε πάντα να ρίχνει συμβολικά κλεφτιές ματιές στους (αγαπημένους) του κήπους του Φιντζέραλντ-με τον οποίο είχε εμμονή-την ίδια στιγμή που αναζητούσε άλλον έναν χαμένο φονιά.
Αγαπημένος του τόπος εξιστόρησης το Βερολίνο, ένα μέρος που, όπως έλεγε, κατάφεραν να αναστήσουν αυτοί οι τόσο ευαίσθητοι με την ιστορία και τον φασισμό Βρετανοί- από τον πιο κοσμοπολίτη Ίσεργουντ μέχρι τον πάντα πολιτικά στρατευμένο Λε Καρέ που παρέμενε το αιώνιο πρότυπό του.
Ίσως γιατί και ο ίδιος δεν κατάφερε ποτέ να ξεριζώζει την ηθική από την αφήγηση βάζοντας τον εαυτό του στη θέση του ανθρώπου που φρόντιζε όχι μόνο περιγράφει αλλά να ξαναζωντανεύει την Ιστορία. Οι Ναζί, το Κακό, οι άνθρωποι που υπέφεραν από την τραγωδία των πολιτικών παιχνιδιών και τη διαφθορά βρίσκονταν στο επίκεντρο των ιστοριών του.
"Γράφω απ' όταν ήμουν παιδί. Δεν έχω ύπαρξη έξω από το γράψιμο. Έχω μια φιλική σχέση με το Ρόμπερτ Ντε Νίρο. Ο Ντε Νίρο δεν αισθάνεται ότι υπάρχει, παρά μόνο όταν υποδύεται έναν χαρακτήρα. Όταν είσαι μαζί του, είναι ήσυχος και σιωπηλός. Είναι σα να μην είναι εκεί. Το λατρεύω αυτό. Είναι ταπεινός. Νιώθω ακριβώς το ίδιο όταν δε γράφω. Σα να μην είμαι εκεί" έλεγε στη Lifo.
Σε αντίθεση με άλλους επιθεωρητές που στήνουν προσωπικά παιχνίδια στην καρδιά της αφήγησης ο δικός του πρωταγωνιστής Μπέρνι Γκούντερ δεν είναι ένας απλός τυχοδιώκτης αλλά διεκδικεί με αξιώσεις μια θέση στο πάνθεον των διάσημων χάρτινων συναδέλφων του για έναν ουσιαστικότατο λόγο: για τη βαθιά και ειλικρινή αίσθηση δικαιοσύνης. Όσες αμαρτίες και αν διέπραττε, ο Μπέρνι είχε βαθιά μέσα του τη συνείδηση της αποστολής, ενός ύψιστου σκοπού που αντιβαίνει την τυχαιότητα και εκτός από το πάθος του για τις όμορφες αισθαντικές στιγμές κάνει να λάμψει ένα πάθος εξίσου δυνατό-η αξιοπρέπεια.
Υπό αυτή την έννοια τα βιβλία του Philip Kerr είναι παλιομοδίτικα, όπως αντίστοιχα είναι και αυτά του Τζον Λε Καρε βουτηγμένα στην ατμόσφαιρα της κεντρικής Ευρώπης, με τις ανώνυμες πρωταγωνίστριες, τα ψυχρά δωμάτια και τις κεραυνοβόλες και άπιαστες παραβολές. Θεμελιώδης ήταν, επίσης, η σημασία στις λεπτομέρειες: στην ατέλεια στο πρόσωπο, στην βιασύνη στο βάδισμα, την βιαιότητα ή την τραχύτητα μιας χειρονομίας που έχουν την τάση να διακρίνουν όχι μόνο οι συγγραφείς αστυνομικών αλλά οι πραγματικοί λογοτεχνες.
Σε αυτές ακριβώς είναι που ο ήρωας και η ίδια η ζωή φανερώνουν το μεγαλείο ή τη μηδαμινότητα τους δείχνοντας τις ενδείξεις ενός πιθανού μακελιού ή σωτηρίας. Όπως έλεγε ο πρωταγωνιστής του στην διάσημη και μπεστ σελερ πλέον "Τριλογία του Βερολίνου" (μτφ Αντώνης Καλοκυρης, Ρωντα Ντενιζ, Αναστασία Παπασταθοπούλου): "Δεν ξεχνάω ποτέ πρόσωπα. Είναι ένα από τα πράγματα που σε κάνει καλό μπάτσο. Άλλωστε αυτός ήταν ένας απ’ τους λόγους που με είχαν σπρώξει να μπω στο Σώμα. Μόνο που αυτή τη φορά το τίμημα ήταν η ζωή μου. Οι καινούργιες αφίξεις αναστάτωναν τη μεθοδολογία μου. Ένιωθα σαν τον Ηρακλή που προσπαθούσε να καθαρίσει την κόπρο του Αυγεία".
Ολυμπιακός-Παναθηναικός
Και όντως έτσι έκανε: καθάριζε ακόμα και το πιο βρόμικό τοπίο όπως εκείνο του ποδοσφαίρου το οποίο τον απασχολούσε τα τελευταία χρόνια προσθέτοντας τα λογοτεχνικά στοιχεία που έχει ανάγκη το πιο χθαμαλό τοπίο για να λάμψει. Στη σειρά των βιβλίων με θέμα το ποδόσφαιρο και με ήρωα τον Σκοτ Μάνσον-έναν ήρωα που ωστόσο και πάλι είχε παρα πολλά στοιχεία του Φίλιπ Μάρλοου αλλά με Αφροαμερικανίδα μητέρα και με γερμανική καταγωγή (!)-ο Kerr βούτηξε βαθιά στον κόσμο του ποδοσφαίρου.
Ήξερε, άλλωστε, ποια είναι τα στοιχεία που έκαναν τον κόσμο να διαβάσει βιβλία για τη μπάλα-όχι μόνο η θελκτική χρυσή θεα καθεαυτήν αλλά όλα αυτα που την περιβάλλουν: σκοτεινά σενάρια, άφθονο χρήμα, υποπτες συναλλαγές, τη φτώχια, τα ξένα κεφάλαια και πολιτικά παιχνίδια κυρίως με την Ακροδεξια που είναι τόσο στενά συνδεδεμένη με διάσημους συλλόγους σε όλα τα μέρη του κόσμου.
Ακόμα και την εχθρά των αιωνίων, δικών μας Παναθηναικών-Ολυμπιακών κατάλαβε και την ενέταξε στην αφήγηση του, ακριβώς γιατί αντιλήφθηκε πως είναι πολύ πιο ισχυρή από τόσες άλλες. Στο "Χέρι του Θεού" (μτφ Γιώργος Μαραγκός) η Ελλάδα περιγράφεται με τα πιο αδρά χρώματα και -ακόμα και η φιλενάδα του Σκοτ ξέρει να φτιάχνει μουσακά-καθώς η δράση τοποθετείται στην Αθήνα με τη Λόντον Σίτι να ετοιμάζεται να παίξει εναντίον του Ολυμπιακού στο γήπεδο "Καραισκάκης" για το Τζάιμπονς Λιγκ.
Το σκηνικό της Αθήνας των Μνημονίων, η φτώχια, η ανεργία και ο κοινωνικός διαχωρισμός περιγράφονται ανάγλυφα-όπως και ο Αστέρας Βουλιαγμένης, το ωραίο τοπίο και τα σκουπίδια στους δρόμους. "Τα πάντα στην Ελλάδα είναι γα...ενα" , μια φράση που αρκεί για να επιστρέψει ως συγγραφέας που αγαπάει τις αντιθέσεις και την πλοκη στη χώρα μας. Μάλιστα στην Αθήνα διαδραματίζεται και το τελευταίο ακυκλοφόρητο βιβλίο του Kerr (θα κυκλοφορήσει στις 3 Απριλίου), το οποίο φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο «Greeks bearing gifts» με τον γνωστό του ήρωα να διερευνά μια υπόθεση που πηγαίνει πίσω στην ελληνική Κατοχή και στους διωγμούς των Εβραίων της Θεσσαλονίκης.
Ο Kerr ερχόταν συχνά στα μέρη μας ξέροντας πως εδω θα βρει τις έντονες ρωγμές μιας Ιστορίας που δεν σταμάτησε ποτέ να φανερώνεται διάπλατα σε όλες τις πτυχές της. Οι έντονες αντιθέσεις έκαναν τον συγγραφέα να τριγυρνάει στις ελληνικές πόλεις αναμειγνύοντας τις βιωμένες με τις αβίωτες εμπειρίες εντοπίζοντας αυτό ακριβώς το σημείο όπου το πραγματικό ιστορικό δράμα συναντά τη μυθοπλασία: "Η λογοτεχνία έχει να πει ενδιαφέροντα πράγματα για την Ιστορία.
Οι ιστορικοί το φοβούνται αυτό. Νιώθουν ότι δε μπορείς να πεις κάτι, αν δεν το έχεις επιβεβαιώσει από κάποια ιστορική πηγή. Οι ιστορικοί μισούν εμάς τους μυθιστοριογράφους, επειδή μπορούμε να πηγαίνουμε σε μέρη στα οποία δεν έχουν πρόσβαση. Το υλικό μου τους ενοχλεί, ακριβώς επειδή ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Επειδή συμπληρώνει κάποια ιστορικά κενά" έλεγε σε συνέντευξη του στη Lifo. Κι αυτοί ήταν ο κανόνας και η μεθοδολογία του.
Με άλλα λόγια, η ελληνική μεσογειακή ψευδαίσθηση ήταν ιδανική στο βαθμό που κάλυπτε τον σκληρό ρεαλισμό των Μνημονίων. Άλλωστε και ο ίδιος ο Κερ έλεγε πως δύσκολα μπορούσε να ξεχωρίσει την ύπαρξη, ακόμα και τη δική του, από την αναπαραγόμενη σε αναρίθμητα αντίγραφα εικόνα της, τους αδιανόητους ρόλους που καλούταν κάθε κάθε στιγμή να παίξει: της δημόσιας εικόνας του, του μάνατζερ του εαυτού του, του ιδανικού συνομιλητή ή συγγραφέα.
Έχοντας στο μυαλό του την εικόνα ενός τεράστιου Σαιξπηρικού θεάτρου, όπου όλα είναι ρόλοι και διανομή, προτιμούσε διαρκώς να λέει ότι οι συνεντεύξεις ή οι επεξηγήσεις είναι και αυτά ένας ακόμα ρόλος που καλείται να αναλάβει να προωθήσει τα βιβλία του με τον πραγματικό του εαυτό να υπάρχει μόνο στο γράψιμο: "Γράφω απ' όταν ήμουν παιδί. Δεν έχω ύπαρξη έξω από το γράψιμο. Έχω μια φιλική σχέση με το Ρόμπερτ Ντε Νίρο. Ο Ντε Νίρο δεν αισθάνεται ότι υπάρχει, παρά μόνο όταν υποδύεται έναν χαρακτήρα. Όταν είσαι μαζί του, είναι ήσυχος και σιωπηλός. Είναι σα να μην είναι εκεί. Το λατρεύω αυτό. Είναι ταπεινός. Νιώθω ακριβώς το ίδιο όταν δε γράφω. Σα να μην είμαι εκεί" έλεγε στη Lifo.
Γι αυτό και μένοντας μακριά από τα ακροβατικά τρικ των διανοούμενων και τους στείρους πειραματισμούς ο Κερ ήθελε πάνω από όλα-και κυρίως αυτό-να διαβάζεται. Από όλους και πάντα.
Και ο ίδιος φορούσε την ειδική στολή φροντίζοντας να ντύνεται, στις δημόσιες εμφανίσεις του, σαν ενσαρκωμένο αντίγραφο του Τζέιμς Μποντ, μια ειρωνική παρωδία του ρόλου που παιχνιδιάρικα προσπαθούσε να υιοθετήσει για τον εαυτό του. Όχι ότι τον ανησυχούσαν ο πλάνες της γητειάς-απλώς του άρεσε να τη συνδέει με κάτι ανεπανάληπτο, μια γοητευτική συνθήκη που δεν έφευγε ποτέ από το νου όπως συνέβαινε με τις εμμονές του αγαπημένου του Φιτζέραλντ.
Πρόκειται για μια νοσταλγική αίσθηση του κόσμου που τόσο διακρίνει τα βιβλία του μετατρέποντας την αφήγησή του σε ένα ρεαλιστικό θεάτρο όπου παίζονται, έστω και ανεπίγνωστα, ρόλοι καθολικής σημασίας. Τις περισσότερες φορές άλλωστε έστηνε τα αστυνομικά του σαν γρίφους και δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε πως ήθελε οι ιστορίες του να φέρνουν στο νου τους φιλοσοφικούς γρίφους του Βιττγενστάιν.
Ρομαντικός; ενδεχομένως και ναι. Τρυφερός και αθώος; Όσο κλισέ και να ακούγεται, σίγουρα. Ας μην ξεχνάμε ότι στα εφηβικά μυθιστορήματα του Philip Kerr, μοναχικά παιδιά παίζουν με πανέμορφα, περήφανα άλογα όπως εκείνα που συναντάει στην Ασκάνια Νόβα η δεκατετράχρονη Καλίνκα και τη σώζουν από το κρύο και από το θάνατο. Στα υπέροχα "Άλογα του χειμώνα" (μτφ Αντώνης Καλοκύρης από Μεταίχμιο), το πιο όμορφο, ίσως, βιβλίο του Κερ διαφαίνεται ο θριαμβός του καλού απέναντι στο μίσος, αυτή η τρυφεράδα που διέκρινε και τον ίδιο σαν άνθρωπο.
Πάντα είχε ένα αισιόδοξο λόγο να παρεμβάλει ακόμα και όταν όλα έμοιαζαν μίζερα δίνοντας μια δροσιά στην πιο άνυδρη έστω φανέρωση τους. Δεν ήξερες, έτσι, αν όσα περιγράφει μπορούν να μας σπρώξουν στην απελπισία-ειδικά στα εγκλήματα των Ναζί που ανακύπτουν είτε στη λάσπη της Φλάνδρας, είτε στα διάφορα μέτωπα, είτε στην πάντα ουδέτερη απέναντι τους πόλη του Βερολίνου-ή να μας κάνουν να ελπίζουν πως ακόμα και την ύστατη στιγμή μια χαραμάδα θα επιτρέψει στο φως να φωτίσει τον κόσμο.
Το καλό, όσο και αν το σκεπάζει το κακό, κάποια στιγμή θα φανεί. Και αυτό ακολουθώντας τον Ηρόδοτο ο Κερ ήξερε πως μπορεί να το διδάξει μονάχα η Ιστορία. Το σκοτζέζικο αίμα που έρεε στις φλέβες τού είχε μάθει τι σημαίνει να κρατάει κανείς από την Ιστορία τα κομμάτια που αρκούν για να σε κάνουν καλύτερο άνθρωπο και αν όχι, τουλάχιστον να σου μάθουν τι σημαίνει σεβασμός και αξιοσύνη.
Γι αυτό και μένοντας μακριά από τα ακροβατικά τρικ των διανοούμενων και τους στείρους πειραματισμούς ο Κερ ήθελε πάνω από όλα-και κυρίως αυτό-να διαβάζεται. Από όλους και πάντα. Όταν κατάλαβε πως το κοινό που μπορεί να ενδιαφερθεί για τα βιβλία του, έχει κυρίως πάθος με τη μπάλα έγραψε για ποδόσφαιρο-και αυτό γιατί δεν ήθελε η ανάγνωση των δικών του κειμένων να είναι ελιτίστικη ή για λίγους αλλά για όλους ορίζοντας με αυτό τον τρόπο ένα βασικά πολιτικό πρόταγμα, αντίστοιχο με αυτό που διατρέχει τις αρχές των βιβλίων του.
Και η αλήθεια είναι πως εκτός από την περίφημη τριλογία του Βερολίνου (που περιλαμβάνει τα μυθιστορήματα «Οι Βιολέτες του Μάρτη», «Ο χλομός εγκληματίας» και «Γερμανικό ρέκβιεμ») ο Philip Kerr έγραψε βιβλία που κάποια στιγμή διαβάσαμε όλοι: «Μοιραία Πράγα», «'Ανθρωπος χωρίς ανάσα», «Φλόγα που σιγοκαίει», «Η γυναίκα από το Ζάγκρεμπ», «Αν οι νεκροί δεν ανασταίνονται» και «Η άλλη πλευρά της σιωπής».
Πέθανε νέος, όπως ακριβώς και ο ήρωας του, ο Μπέρνι Γκούντερ τον οποίο δεν πρόλαβε να σκοτώσει αλλά δεν τού επέτρεψε ποτέ τα γηρατειά. Η ομορφιά και οι λέξεις έπρεπε, άλλωστε, να είναι ή να μείνουν για πάντα ζωντανές και αρυτίδωτες-και αυτό το διεκδίκησαν στο απόλυτο, δυναμικά και χωρίς τυμπανοκρουσίες, τα βιβλία του.
