ΤΟ ΠΡΟΣΦΑΤΟ ΘΛΙΒΕΡΟ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟ με την ακύρωση της συμμετοχής του Παλαιστίνιου ποιητή Mosab Abu Toha στο 10ο Διεθνές Φεστιβάλ Ποίησης Αθηνών προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις, ενώ ήρθε στο φως ένα ανεκδιήγητο γαϊτανάκι αστοχιών και λανθασμένων χειρισμών εκ μέρους της οργανωτικής επιτροπής του Κύκλου Ποιητών που διοργανώνει το φεστιβάλ. Οι παλινωδίες του Κύκλου Ποιητών που ακολούθησαν, μετά και την αντίδραση του Παλαιστίνιου ποιητή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ανέδειξαν και αρκετά ερωτήματα, όπως το ποιος μπορεί να είναι ο δημόσιος ρόλος ενός ποιητή σήμερα, ποια η θέση του μπροστά στις τραγωδίες του λαού του και κατά πόσο η ποίηση μπορεί να ενώνει τους λαούς.
Ο 31χρονος Mosab Abu Toha από τη Γάζα, φιναλίστ του National Book Critics Circle Award for Poetry (και κάτοχος του Palestine Book Award και του American Book Award), ουδέποτε ενημερώθηκε για την από κοινού παρουσία του σε εκδήλωση με την Ισραηλινή ποιήτρια Tal Nitzan, ενώ μετά την απόφαση της δεύτερης να μη συμμετάσχει για λόγους ασφαλείας, ο Κύκλος Ποιητών αποφάσισε να ακυρώσει και τη δική του συμμετοχή, ωσάν να μην έχει αυθύπαρκτη ποιητική οντότητα αλλά να είναι απόλυτα εξαρτημένος από την παρουσία της Ισραηλινής.
Η σελίδα του Τοha στο Facebook είναι ένα χρονολόγιο της φρίκης που συντελείται στη Γάζα: βομβαρδισμοί, μακελειά σε προσφυγικούς καταυλισμούς, αεροπορικές επιθέσεις σε κλινικές και καταφύγια, εκτοπισμένοι και πολιορκημένοι πληθυσμοί, πτώματα, τραυματίες, ανάπηροι, αλλά και ποιήματα· ποιήματα, όμως, που περιγράφουν αποκλειστικά τη σφαγή που πραγματοποιείται εις βάρος του λαού του.
Ο Κύκλος Ποιητών, σε μια πρώτη δημόσια ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την οποία αργότερα, υπό το βάρος των αντιδράσεων, αναίρεσε προχωρώντας στη διαγραφή της, ανέφερε πως «κάποιος που βρίσκεται σε πόλεμο είναι λογικό να εκλαμβάνει τα γεγονότα με ευαισθησία και ένταση και να τα ερμηνεύει διαφορετικά από ό,τι είναι στην πραγματικότητα», κάτι εξόχως συγκαταβατικό έως προσβλητικό προς το πρόσωπο του ποιητή. Στο τελευταίο, δε, δελτίο Τύπου που εξέδωσε στις 17 Ιουνίου, στο οποίο προσπαθεί να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα και να αποδώσει ευθύνες ακόμα και στον ίδιο τον Mosab Abu Toha, καταλήγει πως «εκ των πραγμάτων αποδεικνύεται όμως πως κακώς ενεπλάκη στην πολιτική επικαιρότητα».
Στην επιστολή αντίδρασής του προς τον Κύκλο Ποιητών, ο Mosab Abu Toha είναι πολύ δριμύς και συγκλονίζει με όσα λέει: «Είστε εναντίον της ποίησης όταν εμποδίζετε έναν ποιητή όπως εμένα από το να μοιραστεί την ιστορία τη δική του και του λαού του σε τόσο σκοτεινούς καιρούς. Αντί να δίνετε τον λόγο σε ποιητές που μπορούν να μιλήσουν για την καταστροφή της πατρίδας τους εδώ και 76 χρόνια, αντί να προσκαλείτε ποιητές που γράφουν ποιήματα για τις πληγές τους και τις εμπειρίες του εκτοπισμού, της απαγωγής και αργότερα της εξορίας τους, ακυρώνετε έναν ποιητή που ουρλιάζει στίχους κάτω από τα συντρίμμια του σπιτιού του, ανάμεσα σε πυροβολισμούς, με δεμένα τα μάτια και με χειροπέδες στα χέρια, ενώ θρηνεί για την οικογένεια, τους φίλους και τους γείτονές του που υποφέρουν και ματώνουν για περισσότερο από εννέα μήνες».
Τον Οκτώβριο του 2023, ο Mosab Abu Toha, η σύζυγός του και τα παιδιά τους αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το σπίτι τους και να μετακομίσουν σε προσφυγικό καταυλισμό. Το μέρος όπου ζούσαν πριν ισοπεδώθηκε εντελώς από τους Ισραηλινούς. Στις 19 Νοεμβρίου 2023, ο Toha συνελήφθη από τον ισραηλινό στρατό. Στις 21 Νοεμβρίου αφέθηκε ελεύθερος αφού είχε ξυλοκοπηθεί και μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο εξαιτίας των τραυμάτων του.
Ποια θα έπρεπε να είναι η στάση ενός ποιητή όταν η οικογένειά του εκτοπίστηκε, ο ίδιος διώχθηκε και κακοποιήθηκε και από τύχη διασώθηκε κι όταν ο λαός του δολοφονείται; Να μείνει αμέτοχος; Να γράφει για άλλα, ανεπίκαιρα και λιγότερο επίπονα θέματα, σαν να μη συντελείται καμία γενοκτονία δίπλα του; Σαν να μη δολοφονούνται αθώα παιδιά καθημερινά; Να συμμετέχει σε ειρηνευτικές εκδηλώσεις και διαδικασίες που βαυκαλίζονται πως μπορούν να ενώσουν λαούς; Η σελίδα του Toha στο Facebook είναι ένα χρονολόγιο της φρίκης που συντελείται στη Γάζα: βομβαρδισμοί, μακελειά σε προσφυγικούς καταυλισμούς, αεροπορικές επιθέσεις σε κλινικές και καταφύγια, εκτοπισμένοι και πολιορκημένοι πληθυσμοί, πτώματα, τραυματίες, ανάπηροι, αλλά και ποιήματα· ποιήματα, όμως, που περιγράφουν αποκλειστικά τη σφαγή που πραγματοποιείται εις βάρος του λαού του.
«Τι είναι σπίτι», αναρωτιέται σε ένα από αυτά τα ανατριχιαστικά ποιήματα. «Είναι ο φούρνος που φτιάχναμε ψωμί και ψήναμε κοτόπουλο πριν μία βόμβα μετατρέψει σε στάχτες το σπίτι μας», καταλήγει. Σε ένα άλλο ποίημά του, με τον τίτλο «Τι θα έπρεπε οι οικογένειες να κάνουν κατά τη διάρκεια μιας γενοκτονίας», γράφει:
Δοκιμάστε να μείνετε σε διαφορετικά σπίτια
Έτσι ώστε να μην πεθάνετε όλοι
Όπως ένας ταξιδιώτης
Που δεν βάζει όλα τα πολύτιμα αναμνηστικά
Σε μία μόνο βαλίτσα
«Τι χρειάζονται οι ποιητές σε μικρόψυχους καιρούς», υποτίθεται πως αναρωτιόταν ο Γερμανός ποιητής Φρίντριχ Χέλντερλιν, σε μία φράση που έχει διαστρεβλωθεί κατά κόρον, ενώ υποστήριζε ακριβώς το αντίθετο. Οι ποιητές χρειάζονται ακριβώς σε τέτοιους καιρούς, σκοτεινούς, σύμφωνα και με τον Toha. Περισσότερο από ποτέ σήμερα μάς είναι πολύτιμοι τέτοιοι ποιητές. «Κι οι ποιητές τι χρειάζουνται σ' ένα μικρόψυχο καιρό;/ Ακριβώς στα σκοτάδια της νυχτός έχει χρέος ο ποιητής,/ σαν ιερέας του Διόνυσου που είναι,/ να τραγουδήσει και να μην αδρανεί», είναι εξάλλου η συνέχεια του ποιήματος του Χέλντερλιν. (Friedrich Holderlin, 1770-1843: «Εγκώμιο, Τρεις Ύμνοι, Τρία Σχόλια», μτφρ.: Τάκης Παπατσώνης, Ίκαρος, 1993).
Η «Φούγκα του θανάτου» του Πάουλ Τσέλαν, που διέψευσε τον αφορισμό του Αντόρνο για το κατά πόσο μπορούν να γραφτούν ποιήματα μετά το Άουσβιτς, η εμπύρετη προεπαναστατική ποίηση του Μαγιακόφσκι και της Αχμάτοβα που έκαναν πράξη την ποίηση ως «πνεύμα της αιώνιας εξέγερσης», η ποίηση του Πάμπλο Νερούδα που ξεσήκωνε τα πλήθη εν μέσω δικτατορίας στη Χιλή, ο Γιάννης Ρίτσος, ο Μανόλης Αναγνωστάκης, o Άρης Αλεξάνδρου, ο Μιχάλης Κατσαρός, ο Νίκος Καρούζος και τόσοι άλλοι στα καθ’ ημάς που έγραφαν ποίηση όπως ανέπνεαν και ζούσαν, ως αναπόσπαστο στοιχείο της ύπαρξής τους: έχουν υπάρξει όντως ποιητές που ήταν η έμπρακτη απόδειξη για ό,τι έχει πει ο Άρης Αλεξάνδρου στο ποίημα «Συνομιλώ άρα υπάρχω»: «Προορισμός της ποίησης είναι να επισπεύσει/ την τελική κατάργηση της τάξης των ποιητών/ να συντελέσει στην τελειοποίηση της γλώσσας/ τόσο που οι λέξεις άνθρωπος και ειρήνη/ ν’ αποτελούν συνωνυμία (Άρης Αλεξάνδρου, «Ποιήματα, 1941-1974», Ύψιλον, Αθήνα, 1991).
Μέχρι, λοιπόν, οι λέξεις «άνθρωπος» και «ειρήνη» να καταστούν συνώνυμες, οι ποιητές που νιώθουν στο πετσί τους τη φρίκη και την κτηνωδία, τον παραλογισμό του πολέμου, την απόπειρα αφανισμού του λαού τους και την εξολόθρευση των φίλων, των συγγενών και της οικογένειάς τους, θα ουρλιάζουν με τα ποιήματά τους αλλά και με τον δημόσιο λόγο τους, προσπαθώντας να αφυπνίσουν για τη γενοκτονία στην οποία η ανθρωπότητα κωφεύει. Κι ο Mosab Abu Toha σε κάθε περίπτωση δικαιούται να αρνείται να παραστεί σε οποιαδήποτε εκδήλωση μαζί με έναν εκπρόσωπο του λαού που προσπαθεί να εξαλείψει από προσώπου γης τον δικό του, χωρίς να τον προσβάλλουμε με μικρόψυχες κατηγορίες για υπερβολική ευαισθησία και δυσκολία κατανόησης των γεγονότων, που πόρρω απέχουν από τον σημαίνοντα ρόλο του ποιητή και την αναγκαιότητα της ποίησης στις εποχές που ζούμε.
