Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΣΤΗΝ ΟΥΚΡΑΝΙΑ δημιούργησε μια νέα γερμανική λέξη: «Putinversteher». Είναι αυτοί που δείχνουν κατανόηση στον Πούτιν, δικαιολογώντας την επίθεσή του στην Ουκρανία. Επιχειρηματολογούν κυρίως με αναφορές στην Ιστορία: στην υποτιθέμενη εθνοτική συγγένεια Ουκρανών και Ρώσων, στην υποστήριξη που προσέφεραν Ουκρανοί εθνικιστές στα γερμανικά στρατεύματα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στο υποτιθέμενο κληρονομικό δικαίωμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας να ασκεί επιρροή στα τέως ομόσπονδα κράτη της Σοβιετικής Ένωσης.
Με ανάλογα επιχειρήματα –και επιλεκτική επίκληση της Ιστορίας– η Ισπανία θα μπορούσε να διεκδικήσει την ισπανόφωνη Λατινική Αμερική, αφού μέρος του πληθυσμού της κατάγεται από Ισπανούς αποίκους· οι Ολλανδοί έχουν κάθε δικαίωμα να εισβάλουν στη Γερμανία για να πάρουν εκδίκηση για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο· και γιατί να μη διεκδικήσει η Γαλλία τις πάλαι ποτέ κτήσεις της στη Βόρεια Αφρική;·
Ναι, κομμάτι της Ιστορίας είναι η παρουσία των Ρως στα εδάφη της Ουκρανίας από τον Μεσαίωνα και μετά· Ιστορία είναι όμως και το πολυεθνικό και πολυπολιτισμικό παρελθόν της Ουκρανίας με Ρουθηνούς, Ρώσους, Πολωνούς, Ρουμάνους, Ούγγρους, Τατάρους, Σλοβάκους, Εβραίους, Ρομά, Έλληνες και άλλους.
Το βιβλίο «Αυτοκρατορική Οδησσός: Άνθρωποι, τόποι ταυτότητες» της πρόωρα χαμένης Ευρυδίκης Σιφναίου (Λέιντεν 2017) πραγματεύεται ακριβώς τον διαχρονικά πολυεθνικό χαρακτήρα μιας εμβληματικής πόλης της Ουκρανίας. Μια εθνική ταυτότητα συχνώς εξελίσσεται. Ακόμα και αυτήν τη στιγμή διαμορφώνεται πάνω στα ερείπια· σήμερα συνοδεύεται από τη φυγή και εξαφάνιση μειονοτήτων.
Μια εθνική ταυτότητα συχνώς εξελίσσεται. Ακόμα και αυτήν τη στιγμή διαμορφώνεται πάνω στα ερείπια· σήμερα συνοδεύεται από τη φυγή και εξαφάνιση μειονοτήτων.
Το 2010 πήρα ένα ταξί στην Οδησσό. Ο ταξιτζής ήταν Έλληνας από το Σοχούμι στην άλλη πλευρά του Εύξεινου Πόντου. Είχε φύγει για να γλιτώσει από τον πόλεμο Γεωργίας και Αμπχαζίας τη δεκαετία του ’90. Το 1886, το 22% των κατοίκων του Σοχούμι ήταν Έλληνες. Με τη Ρωσική Επανάσταση και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μειώθηκε δραματικά. Το 1979 το ποσοστό είχε μειωθεί στο 6,5%.
Μετά την ανεξαρτησία της Αμπχαζίας είχαν απομείνει μόνο 645 Έλληνες, λιγότερο από το 1%. Στη Μαριούπολη, πριν από την έναρξη του πολέμου, πάνω από το 4% του πληθυσμού ήταν Έλληνες Πόντιοι. Ο πόλεμος ίσως να σημαίνει το τέλος της παρουσίας του ελληνισμού στο Ντονέτσκ.
Ναι, κομμάτι της Ιστορίας είναι η υποστήριξη Ουκρανών εθνικιστών στους ναζί και οι σφαγές Πολωνών το 1942-43, αλλά Ιστορία είναι και η αυτοθυσία 600.000 υπερασπιστών του Κιέβου το 1941. Και βέβαια Ιστορία είναι και το εκλογικό αποτέλεσμα του 2019 που άφησε τα ακροδεξιά κόμματα έξω από τη Βουλή, με συνολικό ποσοστό μικρότερο του 2% – ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά ακροδεξιών κομμάτων στην Ευρώπη.
Ναι, κομμάτι της Ιστορίας είναι η Σοβιετική Ένωση και η διαίρεση σφαιρών επιρροής κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, αλλά Ιστορία είναι και η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και το δημοψήφισμα του 1991, με το οποίο το 92% των Ουκρανών, με συμμετοχή του 84% του εκλογικού σώματος, ενέκρινε την ανεξαρτησία της χώρας.
Η γνώση της Ιστορίας, χωρίς υπεραπλουστεύσεις, πλαστογραφίες και παρερμηνείες, ερμηνεύει το παρόν, αλλά από μόνη της ούτε νομιμοποιεί πράξεις ούτε καν εξηγεί τα κίνητρά τους. Αυτή την αλήθεια εκφράζει ο αισώπειος μύθος του λύκου και του αρνιού.
Να μια από τις παραλλαγές του: ένας λύκος είδε ένα αρνί που είχε ξεστρατίσει από το κοπάδι. Αντί να ορμήσει για να το αρπάξει με τη βία, προσπάθησε να βρει μια εύλογη κατηγορία που θα δικαιολογούσε την εχθρότητά του. «Πέρσι, αν και μικρός, με συκοφάντησες». «Πέρσι; Πώς είναι δυνατόν; Αφού δεν έχει περάσει ακόμα χρόνος από τότε που γεννήθηκα». «Καλά, αλλά δεν βόσκεις σ᾿ αυτό το χωράφι, που είναι δικό μου;» «Όχι, γιατί δεν έχω φάει ακόμα χορτάρι ούτε έχω αρχίσει να βόσκω». «Και δεν ήπιες από την πηγή που είναι δική μου;» «‹Όχι, της μάνας μου το βυζί με τρέφει». Τότε ο λύκος άρπαξε το αρνί και ενώ το έτρωγε, παρατήρησε: «Δεν πρόκειται να στερήσεις από τον λύκο το δείπνο του, έστω κι αν εύκολα αντικρούσεις όλες μου τις κατηγορίες».
Μπορεί όλα τα ιστορικά επιχειρήματα που επικαλείται ο Πούτιν να μπορούν να καταρριφθούν· αυτό δεν θα μειώσει την επιθυμία της «αρκούδας» να έχει το δείπνο της.
Γιατί λοιπόν επικαλούμαστε την Ιστορία, όταν τα πραγματικά κίνητρα και οι στόχοι δεν πηγάζουν από αυτήν; Η μελέτη του συναισθήματος δίνει μια εξήγηση. Οι συλλογική μνήμη, όσο κατασκευασμένη κι αν είναι, είναι συναισθηματική μνήμη. Λειτουργεί ως συναισθηματική ένεση, αυξάνει την αγανάκτηση, το μίσος, το θάρρος, την υπερηφάνεια. Η απεικόνιση του εγκεφάλου έχει καταδείξει την αλληλεξάρτηση της προσοχής, της μνήμης, του συναισθήματος και της πίστης ή της αποδοχής αξιών.
Π.χ. το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη προσελκύει την προσοχή μας. Οι επιγραφές που το συνοδεύουν (τα ονόματα πεδίων μαχών) ζωντανεύουν μνήμες – τουλάχιστον το έκαναν, όσο το μάθημα της Ιστορίας γινόταν με κάποια σοβαρότητα. Οι μνήμες πυροδοτούν συναισθήματα: υπερηφάνεια για τις νίκες, θλίψη ή αγανάκτηση για τις ήττες. Έτσι εδραιώνονται αξίες και στάσεις ζωής: πατριωτισμός και εθνική υπερηφάνεια. Γι’ αυτό εγείρουμε μνημεία, γιορτάζουμε ιστορικές επετείους, στήνουμε ή καταστρέφουμε αγάλματα.
Όταν οι «Putinversteher» ζητούν να κατανοήσουμε τον Πούτιν, θυμίζοντας τους Ρως του Κιέβου του εντέκατου αιώνα, τους Ουκρανούς συνεργάτες των Γερμανών του 1942 και τον διαχωρισμό σε σφαίρες την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, έχουν επιλεκτική μνήμη.
Σε αυτήν τη συγκυρία, η Ιστορία δεν είναι χρήσιμη όταν μας προτρέπει να επιστρέψουμε στο 1980, στο 1939, στο 1914 ή ακόμα νωρίτερα αλλά όταν μας θυμίζει ότι και οι πιο ουτοπικές προοπτικές μπορεί να γίνουν πραγματικότητα. Μια συνεργασία της Ρωσίας με τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες για μια νέα τάξη ασφάλειας στην Ευρώπη μοιάζει σήμερα τόσο μη ρεαλιστική όσο φαινόταν το 1945 η προοπτική της συνεργασίας Γαλλίας και Γερμανίας για τη δημιουργία μιας Ενωμένης Ευρώπης· έξι χρόνια αργότερα όμως ήταν πραγματικότητα.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
