«MAY YOU LIVE IN INTERESTING TIMES» λένε οι Βρετανοί. Το «να ζήσεις σε ενδιαφέροντες καιρούς» είναι αμφίσημο: ευχή και κατάρα μαζί. Σε τέτοιους καιρούς θα ζούμε για κάμποσο ακόμη.
Βλέπω λοιπόν στον 21ο αιώνα δύο γεγονότα μακράς διάρκειας, δύο σημεία καμπής που αλλάξαν ήδη τη ζωή μας: την τρομοκρατία και την πανδημία. Για να είμαι ακριβέστερος: βλέπω και την αντι-τρομοκρατία ή την αντι-πανδημία, τους τρόπους δηλαδή με τους οποίους αποφασίσαμε να αντιμετωπίσουμε το κακό.
Η τρομοκρατία
Πριν από 20 χρόνια, όταν μουδιασμένοι προσπαθούσαμε να σκεφτούμε τι θα γίνει μετά το χτύπημα των Δίδυμων Πύργων, ξέραμε ότι ο κόσμος θα άλλαζε. Δεν ξέραμε πόσο πολύ θα άλλαζε, νιώθαμε όμως ότι δεν θα ήταν για καλό.
Ο πόλεμος στο Αφγανιστάν θεωρήθηκε από τους Αμερικάνους και τους συμμάχους ως η μόνη λύση. Όποιος τότε ψέλλισε ότι «οι σωστές αποφάσεις δεν λαμβάνονται εν θερμώ», λογίζονταν ως εσωτερικός εχθρός και σύμμαχος των τρομοκρατών. O Patriot Act και το Guantanamo καταγράφονται ήδη στις πιο μαύρες και ντροπιαστικές στιγμές της ιστορίας των ΗΠΑ.
Κάπως έτσι ήρθε –όχι αναπάντεχα– ο δεύτερος πόλεμος, αυτός στο Ιράκ, δύο χρόνια αργότερα. Οι μοιραίοι ηγέτες της Δύσης, Μπους, Μπλερ και λοιποί έγνεψαν με συγκατάβαση στο εγκληματικό ψέμα των «όπλων μαζικής καταστροφής», παρά την περί του αντιθέτου παραδοχή της αρμόδιας Επιτροπής του ΟΗΕ.
Ο βασικός μάρτυρας που έκανε λόγο για «όπλα μαζικής καταστροφής του Σαντάμ» όταν ρωτήθηκε αργότερα απάντησε πως «είπα ό,τι ήθελαν, αφού με βασάνιζαν». Αν το διεθνές ποινικό δίκαιο ήταν άκαμπτο κι ίσχυε όπως το εθνικό, οι εμπνευστές του πολέμου στο Ιράκ θα έπρεπε να βρεθούν αντιμέτωποι με αυτό. Το ψέμα τους κόστισε εκατοντάδες χιλιάδες ζωές.
Το σίγουρο είναι ότι παράπλευρες απώλειες της εν θερμώ αντίδρασης είναι πάλι τα δικαιώματα των ανθρώπων, οι συνταγματικές εγγυήσεις και η ποιότητα της δημοκρατίας μας. Ο αγώνας εναντίον της τρομοκρατίας και ο αγώνας εναντίον της πανδημίας, εντελώς διαφορετικών καταβολών ο ένας κι ο άλλος, έχουν ως παράπλευρες απώλειες τα δικαιώματά μας, διότι και οι δύο πατάνε στον εύλογο φόβο.
Ο πόλεμος αυτός γέννησε τον απόλυτο εφιάλτη του ISIS και εδραίωσε ένα άνευ προηγουμένου γεωπολιτικό χάος που εκτείνεται από το ανατολικό άκρο της ινδικής χερσονήσου ως τις νότιες κι ανατολικές ακτές της Μεσογείου. Αυτό το χάος είναι η βασική αιτία της έντασης προσφυγικών και μεταναστευτικών ροών την τελευταία 15ετία στην Ευρώπη.
Σήμερα, η μετανάστευση και οι κρατικές πολιτικές διαχείρισής της είναι το εφαλτήριο για την επανεμφάνιση της Άκρας Δεξιάς στην Ευρώπη και την ολίσθηση των mainstream κυβερνήσεων σε λόγο που πριν από 20 χρόνια θεωρούνταν «ακραίος». Interesting times indeed…
Ο μακροβιότερος πόλεμος στην ιστορία των ΗΠΑ τελείωσε τον Δεκαπενταύγουστο που μας πέρασε. Την ίδια μέρα οι Ταλιμπάν ανακατέλαβαν την εξουσία, 20 χρόνια μετά. Το προηγούμενο καθεστώς έπεσε πριν καν το ρίξουν. Ήταν τέτοια η απέχθεια των Αφγανών για το κλεπτοκρατικό μόρφωμα που δημιούργησε η κατοχική δύναμη, ώστε οι Ταλιμπάν παρελάσαν ανενόχλητοι. Δεν ήταν ότι τους αγάπησαν οι Αφγανοί. Τους προηγούμενους είχαν μισήσει.
Εκπτώσεις δικαιωμάτων
Ο «πόλεμος ενάντια στην τρομοκρατία» οδήγησε συνάμα σε αδιανόητες προηγουμένως εκπτώσεις στις συνταγματικές εγγυήσεις: παραβιάσεις ιδιωτικότητας, δικαιώματος σε δίκαιη δίκη, βασανιστήρια και εν γένει θεαματική συρρίκνωση του φιλελεύθερου χαρακτήρα του ποινικού δικαίου στο όνομα του δικαίου της ανάγκης. Ο κόσμος μας, από αυτή την άποψη, έχει μήτρα την 11η Σεπτέμβρη 2001.
Ακόμη και τον πιο αφελή αισιόδοξο να φέρεις μπροστά σου, δεν θα μπορέσει να κρύψει τον προβληματισμό του για το πού πάμε. Και για το πού πάμε ευθύνονται πολύ οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοι τους, που φαντασιώθηκαν έναν κόσμο από το Αφγανιστάν ως το Ιράκ που, χωρίς να γνωρίζουν τι τους γίνεται, θα γινόταν κάθε μέρα και καλύτερος, σαν σενάριο του Χόλυγουντ με την ευγενική συνδρομή τους.
Το αποτέλεσμα ήταν ότι αυτή η συνδρομή, η ασύστολη χρηματοδότηση δημιούργησε το πιο διεφθαρμένο καθεστώς του κόσμου. Έχω προ πολλού πειστεί (και στα τρία χρόνια στην προεδρία της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ενέτεινα την πεποίθηση αυτή) πως αν από κάτι χαρακτηρίζεται περισσότερο η αμερικάνικη επέμβαση στο Αφγανιστάν, δεν είναι από την ιμπεριαλιστική της ιδιοτέλεια, αλλά από την άγνοια και το απόλυτο έλλειμα στρατηγικής της. Το βάθος τους φάνηκε ακόμη πιο εκκωφαντικά τώρα που έφυγαν.
Μετά την τρομοκρατία, η πανδημία
Σήμερα, 20 χρόνια μετά, ο αγώνας εναντίον της πανδημίας παρουσιάζει κοινά με τον πόλεμο εναντίον της τρομοκρατίας. Ο φόβος, η άγνοια στο άγνωστο και η εν θερμώ αντίδραση είναι κοινός τόπος απέναντι σε πραγματικές απειλές. Έχει σημασία αυτό: η τρομοκρατία και η πανδημία είναι απειλές, δεν είναι φαντασιώσεις. Ωστόσο, ο τρόπος που διαλέγουμε να τις αντιμετωπίσουμε δεν μπορεί να είναι αξίωμα. A priori είναι αντικείμενο κριτικής.
Η «εν θερμώ αντίδραση» όμως είναι διαφορετικής τάξης στην τρομοκρατία, που είναι πολιτικό γεγονός, και στην πανδημία, που δεν έχει πολιτικές αιτίες. Στην πανδημία δεν γίνεται να μη δράσεις αμέσως. Στην τρομοκρατία θα μπορούσες. Ψιλά όμως γράμματα για τις ΗΠΑ των Τζορτζ Μπους, Ντονάλντ Ραμσφέλντ, Ντικ Τσέινι κι άλλων ομοίων τότε …
Σε κάθε περίπτωση, πάντως, ούτε τότε, ούτε σήμερα, δεν μπορούμε να απεμπολήσουμε ούτε το δικαίωμα στη σκέψη και την κριτική. Ειδάλλως, θα είναι σαν να δεχθούμε το δόγμα Μπους για την 11η: «ή μαζί μας ή εναντίον μας».
Το να είσαι όμως κριτικός απέναντι στον τρόπο που η Δύση διαχειρίζεται την πανδημία δεν σε καθιστά αναγκαστικά αρνητή της πανδημίας. Όπως το να είσαι κριτικός απέναντι στον τρόπο με τον οποίον οι ΗΠΑ ξεκίνησαν τον αντιτρομοκρατικό αγώνα μετά την 11η δεν σε καθιστά σύμμαχο των τρομοκρατών. Αυτά μου φαίνονται αυτονόητα.
Το σίγουρο είναι ότι παράπλευρες απώλειες της εν θερμώ αντίδρασης είναι πάλι τα δικαιώματα των ανθρώπων, οι συνταγματικές εγγυήσεις και η ποιότητα της δημοκρατίας μας. Ο αγώνας εναντίον της τρομοκρατίας και ο αγώνας εναντίον της πανδημίας, εντελώς διαφορετικών καταβολών ο ένας κι ο άλλος, έχουν ως παράπλευρες απώλειες τα δικαιώματά μας, διότι και οι δύο πατάνε στον εύλογο φόβο.
Ο φόβος είναι το πιο κινητοποιητικό συναίσθημα στην πολιτική. Το πιο επιβλητικό. Εξαιτίας του φόβου, οι κοινωνίες εθίζονται σε περιορισμούς που ως πρότινος ήταν αδιανόητοι. Ο φόβος τρέφει τον κρατικό αυταρχισμό, αλλά αυτός, με τη σειρά του, ενισχύει τον ανορθολογισμό και τον αντι-επιστημονισμό. Σημαντικές μερίδες ανθρώπων στη Δύση αρνούνται το ηθικό δικαίωμα της εξουσίας να εμφανίζεται ως προστάτης τους, ρέποντας προς την απόλυτη συνωμοσιολογία και την άρνηση των στοιχειωδών της επιστήμης.
Όσο, πάλι, οι κρατούντες κουνάνε αυστηρά το χέρι τόσο μια μερίδα συμπολιτών μας αποστασιοποιείται και βυθίζεται σε βαθιά ατομικιστικές συμπεριφορές, «αντιστεκόμενοι» τάχα στην βιοπολιτική εξουσία της επιστήμης. Ξεχνάνε έτσι ότι δεν εμβολιαζόμαστε μόνο για να προφυλάξουμε τον εαυτό μας, αλλά την κοινότητα. Με τον τρόπο αυτό, λοιπόν, οι αρνητές καθίστανται οι καλύτεροι σύμμαχοι του κρατικού αυταρχισμού που εδραιώνεται. Το ένα χέρι νίβει το άλλο...
Μετά την καμπή;
Τρομοκρατία και πανδημία: αντι-τρομοκρατία και αντι-πανδημία. Σημεία καμπής που μέσα σε 20 χρόνια αλλάζουν το πρόσωπο της υφηλίου. Η αναστολή θεμελιωδών δικαιωμάτων για την αντιμετώπιση της πανδημίας του κορωνοϊού απειλεί ήδη και κλονίζει την υγεία της δημοκρατίας μας. Όπως έγινε και με τον αγώνα εναντίον της τρομοκρατίας.
Ο μιθριδατισμός μας σήμερα μας εκθέτει στον κίνδυνο να αποδεχθούμε τους περιορισμούς των δικαιωμάτων μας και μετά το τέλος των έκτακτων περιστάσεων. Διότι ακόμη και μετά την πάροδό τους, η εξουσία καλομαθαίνει στη «θεραπεία» μας. Η αναστολή των ελευθεριών μας είναι όμως τόσο τοξική θεραπεία που αν δεν είναι προσωρινή, θα μας διαλύσει για τα καλά.
Αυτό είναι το σημείο καμπής των καιρών μας.
