ΣΕ ΣΥΖΗΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΦΙΛΟΥΣ ΚΑΙ ΦΙΛΕΣ, υπάρχει η αίσθηση ότι το ίντερνετ έχει πάψει να μας προσφέρει χαρά, ότι έχει, τρόπον τινά, «χαλάσει». «Ποιος φταίει;» θα ρωτήσει κάποια στιγμή η παρέα. Έχει αλλάξει το ίντερνετ; Έχουμε αλλάξει εμείς; Εμείς, που στη δουλειά ή στο σπίτι ή ακόμα κι έξω ανοίγουμε το Instagram, το TikTok και το Facebook και βλέπουμε εναλλάξ content αγνώστων, διαφημίσεις, αναρτήσεις φίλων, ποστ που δεν καταλαβαίνουμε, ποστ που μπορεί να είναι ή να μην είναι sponsored, ποστ που ’χουμε ξαναδεί, τοπία, πρόσωπα, τραγούδια, όλα μπλεγμένα, όλα μαζί, χωρίς να έχουμε επιλέξει κάτι. Ήταν πάντα έτσι;
Όταν αναπτύχθηκε το Web 2.0, στις αρχές της δεκαετίας του 2000, δόθηκε μια υπόσχεση καθολικής συμμετοχής. Μέχρι τότε, ελάχιστοι χρήστες δημοσίευαν σε ιστοσελίδες, η συντριπτική πλειονότητα είχε τον ρόλο του αποδέκτη. Με την έλευση του YouTube, του Twitter και του Facebook, κάθε χρήστης μπορεί πλέον να ποστάρει κείμενο, εικόνες και βίντεο, να σχολιάσει και να μοιραστεί ό,τι του αρέσει. Δημιουργείται, συνεπώς, στις αρχές της χιλιετίας, ένας νέος κοινωνικός δεσμός ανάμεσα σε friends ή followers, που ανεβάζουν «περιεχόμενο» (νέα, απόψεις, τέχνη) και μπαίνουν στις πλατφόρμες για να δουν τι έχουν ανεβάσει οι άλλοι. Το βασικό είναι ότι σε αυτήν τη φάση ο καθένας επιλέγει τι θα δει, ακολουθώντας άτομα που γνωρίζει ή σελίδες που βρίσκει ενδιαφέρουσες.
Ενώ πριν από κάποια χρόνια διαλέγαμε τι θα δούμε, κάναμε συνδέσεις και πηγαίναμε στην πηγή, σήμερα η πηγή έρχεται σε μας, μόνο που η πηγή είναι χείμαρρος – και, συχνότερα, χείμαρρος από σκουπίδια.
Αυτό το μοντέλο αρχίζει ν’ αλλάζει στις αρχές των 2010s, αν και η μετάβαση είναι σταδιακή. Το Facebook πρώτο εισάγει το «ranking», το οποίο αναλύει τα ποστ που εμφανίζονται στον κάθε χρήστη, εντοπίζει τα πιο δημοφιλή και τα ενισχύει, στέλνοντάς τα στην κορυφή του feed, ενώ θάβει όσα δεν καταφέρνουν εξαρχής να τραβήξουν την προσοχή. Το αποτέλεσμα είναι ότι πλέον ενδέχεται να μην μπορεί κανείς να δει τις δημοσιεύσεις κάποιου που ακολουθεί, γιατί αυτές έχουν κριθεί ως ανεπαρκώς «engaging». Το μοντέλο, ωστόσο, είναι επικερδές, αυξάνοντας τον χρόνο που οι χρήστες περνούν στην εφαρμογή, και τα υπόλοιπα ΜΚΔ σπεύδουν να το μιμηθούν, με το Twitter και το Instagram να εισάγουν το ranking το 2016. Στα τέλη της δεκαετίας των ’10s, η κοινωνική σχέση του friend, του follow ή του subscribe –και η ελευθερία επιλογής περιεχομένου και συνδέσεων που αυτή συνεπάγεται– έχει ήδη αρχίσει να διαβρώνεται.
Τότε έρχεται μια δεύτερη, πιο ριζική αλλαγή. Το 2020, το TikTok γίνεται η πιο επιδραστική πλατφόρμα. Το short-form content των κάθετων βίντεο είναι ιδιαίτερα εθιστικό λόγω της ταχύτητας, της ποικιλίας και της κίνησης, όμως η επιτυχία του TikTok οφείλεται σε κάτι πολύ πιο θεμελιώδες: για πρώτη φορά, το περιεχόμενο που εμφανίζεται δεν βασίζεται πρωτίστως σε follows που επιλέγουμε αλλά σ’ ένα εξατομικευμένο «For You» page, όπου ο αλγόριθμος ορίζει τι θα δει κάθε χρήστης, προβλέποντας –και μαθαίνοντας– in real time τι μας αρέσει. Πλέον, η κοινωνική σχέση του Web 2.0 και η δυνατότητα επιλογής στην οποία αυτή εδραιώνεται σπάει εντελώς: το ίντερνετ δεν είναι τόπος αυτόβουλης σύνδεσης ανθρώπων αλλά διασκέδασης μονάδων από αλγορίθμους. Και πάλι, η δομή αποδεικνύεται εξαιρετικά επικερδής και οι υπόλοιπες πλατφόρμες την αντιγράφουν: το YouTube εισάγει τα shorts, το Instagram τα reels, το Facebook και το Twitter υιοθετούν ένα «For You» μοντέλο.
Το αποτέλεσμα είναι ένα ίντερνετ που δεν έχει πλάκα πια, που καταλήγει να μη μας δείχνει όσα μας ενδιαφέρουν πραγματικά, αλλά ατέλειωτο, ανόητο περιεχόμενο – το οποίο, παρ’ όλα αυτά, μας κρατάει. Το μουδιασμένο ή απελπισμένο σκρολάρισμα φαίνεται να ’ναι ο κανόνας. Ενώ πριν από κάποια χρόνια διαλέγαμε τι θα δούμε, κάναμε συνδέσεις και πηγαίναμε στην πηγή, σήμερα η πηγή έρχεται σε μας, μόνο που η πηγή είναι χείμαρρος – και, συχνότερα, χείμαρρος από σκουπίδια. Μέσα σ’ αυτή την κακοφωνία από clickbait, ragebait, hornybait, confusebait, κάτω από σωρούς εικόνων, αναλύσεων, ειδήσεων και memes, δεν υπάρχει πραγματική απόλαυση. Πιο σωστά, μπορούμε να πούμε πως υπάρχει απόλαυση αλλά καθόλου ευχαρίστηση, αφού το σκρολάρισμα, όπως και «[η] νικοτίνη είναι τέλειο ναρκωτικό, ναρκωτικό απλό και σκληρό, δεν σου δίνει καμία χαρά, ορίζεται πλήρως από την έλλειψη και από τη διακοπή της έλλειψης».¹
Όλες αυτές οι μεταμορφώσεις του διαδικτύου απορρέουν απ’ το κέρδος. Η «κοινωνική» ή «συμμετοχική» φύση του Web 2.0 άλλαξε γιατί οι εταιρείες βρήκαν πιο αποτελεσματικούς τρόπους να τραβάνε την προσοχή μας, να μας κάνουν να περνάμε περισσότερο χρόνο online και να βλέπουμε περισσότερες διαφημίσεις. Μόλις μία πλατφόρμα βρει τη νέα επαναστατική μέθοδο υφαρπαγής της προσοχής, οι υπόλοιπες αναγκάζονται από τον ανταγωνισμό να ακολουθήσουν. Το ranking εξαπλώθηκε στα 2010s, ενώ τώρα όλα είναι TikTok, με οδυνηρές συνέπειες για εμάς.
Αρκετοί νέοι ψάχνουν εναλλακτικές σ’ αυτήν τη μορφή του ίντερνετ. Κάποιοι χρησιμοποιούν πλατφόρμες που προσπαθούν να επαναφέρουν το παλιό subscriber-based μοντέλο, ποντάροντας στη σχέση δημιουργού-κοινού (Patreon, Nebula, επιστροφή στα newsletters). Κάποιοι καταφεύγουν σε εφαρμογές που, σαν αυστηρός γονέας, περιορίζουν τον χρόνο που ξοδεύει κανείς στα social. Έχουν φυτρώσει ακόμα και «online detox retreats», που μας πουλάνε ένα ΣΚ ή μια βδομάδα μακριά απ’ τις οθόνες για να επιστρέψουμε σ’ αυτές με ανανεωμένη όρεξη μετά. Και φυσικά, πάντα θα βρεις αυτόν τον ένα ή αυτήν τη μία που κάνει «λελογισμένη χρήση» των social ή τα ’χει κλείσει εντελώς. Ωστόσο, για τους περισσότερους φαίνεται να μην υπάρχει διαφυγή από ένα ίντερνετ που δεν έχει πλάκα πια.
¹ Μισέλ Ουελμπέκ. 2019. «Σεροτονίνη» (μτφρ. Δώρα Καραφύλλη). Εστία, σ. 7. Το συνέχες σκρολάρισμα είναι επίσης ενδεικτικό σύμπτωμα, αλλά και σημαντικός παράγοντας, της σύγχρονης «υποχώρησης από το πολιτικό», ζωών «που μόνη τους έγνοια είναι η ικανότητα να μπορούν να καταναλώνουν φτηνά αγαθά και ψηφιακό περιεχόμενο χωρίς διακοπές, βιώνοντας όλο και πιο μοναχικές υπάρξεις». Βλέπε: Ίαν Άλαν Πολ (2026). Εννέα θέσεις για την παρούσα και τη μέλλουσα τάξη (μτφρ. Μανώλης Ψ.).
