Μία από τις πιο εντυπωσιακές παύλα αποσυντονιστικές ιδιότητες των social media είναι ότι σε περιόδους κρίσεων, φυσικών καταστροφών, πόλωσης και πολιτικών αναμετρήσεων, μετατρέπονται αυτομάτως σε τροφεία ψευδών ειδήσεων και εκκολαπτήρια συνωμοσιολογίας. Όχι κάτι που δεν έχουμε ξαναδεί, δηλαδή.
Μοιραία, μετά από σχεδόν 10 μέρες πυρκαγιών που κατακαίνε απ’ άκρη σ’ άκρη τη χώρα, ήταν αναμενόμενο η απολύτως δικαιολογημένη οργή να βρει τον γνώριμο δρόμο για το Facebook και το Twitter, να ελιχθεί στα επίκαιρα –και πιο άγρια και χυδαία από ποτέ- hashtags και να συναντηθεί με θεωρίες συνωμοσίας και ψευδείς ειδήσεις που τη δικαιώνουν.
Μία από αυτές ήταν η περίφημη «δήλωση» του «Ρουμάνου πυροσβέστη» από το μέτωπο της βόρειας Εύβοιας, ότι η «φωτιά θα μπορούσε να είχε σβήσει από την πρώτη μέρα» και οι πυροσβεστικές δυνάμεις της χώρας μας «επιχειρούσαν, σαν να μην ήθελε κάποιος να σβήσει η φωτιά».
Λογικά, η συγκεκριμένη δήλωση, αυτή τη στιγμή, πρέπει να έχει τις περισσότερες αναδημοσιεύσεις σε Facebook και Twitter είτε αυτούσια “copy paste” με κάποια φωτογραφία από τη βιβλική καταστροφή στην Εύβοια, είτε ως link κάποιου ειδησεογραφικού site, είτε ως ξερή αναδημοσίευση από κάποιο group από τα τόσα που ξεφύτρωσαν την τελευταία εβδομάδα και αναρτούν «ειδησεογραφία» και... εθελοντισμό με αφορμή τις πυρκαγιές.
Αν κάποιος θέλει να κάνει ένα μικρό πείραμα για τον ρυθμό, τη συχνότητα και τον όγκο των αναδημοσιεύσεων αυτής της «δήλωσης», αρκεί να πληκτρολογήσει στο πεδίο αναζήτησης της σελίδας του στο Facebook ή στο Twitter «Ρουμάνος πυροσβέστης» ή για μεγαλύτερη ακρίβεια στα επιστρεφόμενα αποτελέσματα να αναζητήσει «η φωτιά θα μπορούσε να είχε σβήσει από την πρώτη μέρα».
Το καλό είναι ότι από χθες μαζί με τις θεωρίες συνωμοσίας και τις ασυναρτησίες που «φτύνει» αυτή η αναζήτηση, μαζί βγάζει και τη διαφωτιστική –όσο και εξευτελιστική για πολλούς δημοσιογράφους και αρκετά sites- ανάρτηση του δημοσιογράφου και ερευνητή, Γιάννη Παντελάκη.
Και να τι γράφει:
«Από χθες στο διαδίκτυο-ιστοσελίδες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης-κυκλοφορεί μια ενδιαφέρουσα δήλωση του διοικητή των Ρουμάνων πυροσβεστών για τις φωτιές στην Εύβοια . Σύμφωνα με αυτήν ''Η φωτιά θα μπορούσε να είχε σβήσει από την πρώτη μέρα” και οι πυροσβεστικές δυνάμεις της χώρας μας “Επιχειρούσαν σαν να μην ήθελε κάποιος να σβήσει η φωτιά''. Για κάποιο '᾽περίεργο'' λόγο στα δημοσιεύματα ο Ρουμάνος επικεφαλής δεν έχει όνομα. Χιλιάδες μάτια είδαν αυτή την δήλωση του Ρουμάνου, την αναπαρήγαγαν, την σχολίασαν, εβρισαν, σιχτίρισαν, διαμόρφωσαν άποψη, ενω αποτέλεσε και την πλήρη επιβεβαίωση των συνωμοσιολόγων οτι '᾽ξένα και ντόπια κέντρα καίνε την πατρίδα μας''. Λογικό, με αυτές τις ιστορίες ζουν. Έψαξα την συγκεκριμένη δήλωση του Ρουμάνου διοικητή σε δεκάδες ιστοσελίδες της χώρας του. Τον άνθρωπο τον λένε Φλόριν Ποπ, εχει κάνει αρκετές δηλώσεις αλλα πουθενά δεν αναφέρει αυτά που καταγράφονται στο Ελληνικό διαδίκτυο, απλα σχολιάζει την ανάγκη αλληλεγγύης μεταξύ των χωρών κλπ. Μια ωρα πριν, ο Ποπ, αναγκάστηκε να στείλει και σχετική επιστολή διάψευσης για την δήλωση που δεν εκανε. Ομως, η ζημιά ειχε ήδη γίνει, πολλές χιλιάδες απ οσους διάβασαν την ''μη δήλωση'' εχουν ηδη διαμορφώσει την πεποίθηση οτι κάποιοι εβαλαν τις φωτιές και κάποιοι (προφανώς οι ίδιοι) τις αφησαν επιτηδες να συνεχίζουν το εργο τους.
Οι χρήστες των Μέσων κοινωνικής δικτύωσης που καυλώνουν να κάνουν προπαγάνδα με τους ''απο εδω'' ή τους ''απο εκεί'' για να αυτοεπιβεβαιώνουν τις απόψεις τους, δεν εχουν υποχρέωση να διασταυρώνουν μια πληροφορία που θα δουν στις οθόνες τους. Αυτοί που εργάζονται στις ιστοσελίδες, εχουν μια τέτοια υποχρέωση γιατί δηλώνουν δημοσιογράφοι...».
Μέχρι την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές, το δικό του status είχε περίπου 110 κοινοποιήσεις, πράγμα καλό, δεδομένου ότι πολλοί αφυπνίστηκαν και αποφάσισαν να συμμετάσχουν στην εξουδετέρωση μίας ψευδούς είδησης, έστω και με καθυστέρηση. Και πάλι, όμως, όπως αναφέρει και ο δημοσιογράφος, η ζημιά είχε γίνει. Όσο κι αν αποδεικνύεται εμπράκτως και γραπτώς ότι τέτοια δήλωση δεν έγινε, δεν κυκλοφόρησε, δεν υπήρξε ποτέ, στην παρούσα φάση είναι απείρως πιο βολικό να γίνει πιστευτό το ψέμα.
Τον ρωτάω πώς μπορεί αν όχι να καταπολεμηθεί όλο αυτό, τουλάχιστον να αναχαιτιστεί, και δυστυχώς την απάντηση τη γνωρίζουμε όλοι όσοι εργαζόμαστε στα media, αλλά ας γραφτεί ξανά.
«Με καλή δημοσιογραφία. Ακούγεται απλοϊκό, αλλά μόνο αυτή είναι η λύση. Αν δείτε τα fake news αναπαράγονται κατα βάση από ιστοσελίδες, όχι μόνο, αλλά κυρίως από αυτές. Αν έκαναν τη στοιχειώδη διασταύρωση, νομίζω θα περιοριζόταν», επισημαίνει ο Γιάννης Παντελάκης.
Κι αν το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης το φέρουν οι δημοσιογράφοι που υποτίθεται γνωρίζουν τους μηχανισμούς διασταύρωσης και τη δεοντολογία περί προώθησης ψευδών ειδήσεων, οι χρήστες των social media επίσης μπορούν να θυμούνται μερικές αποτελεσματικές –και κάποτε- σωτήριες μεθόδους, κυρίως για να μη βοηθάνε τα επιτήδεια «κλικς».
- Ποιος; Πού; Πότε; Πώς; Υπάρχει όνομα / ακριβής τόπος / έγκυρη ημερομηνία στην είδηση που ετοιμαζόμαστε να κάνουμε share;
- Πού αναρτήθηκε η είδηση; Σε ποιο ειδησεογραφικό Μέσο; Είναι έγκυρο το site; Ποιες πηγές επικαλείται;
- Είναι υπογεγραμμένο το κείμενο; Φέρει έστω και την ευθύνη ενός καλά οργανωμένου newsroom; Επίσης, σωτήριο: δεξί κλικ και «αναζήτηση εικόνας». Η εντυπωσιακή φωτογραφία που συνοδεύει την ψεύτικη είδηση μπορεί να αφορά περιστατικό εξωτερικού, πριν από 5 χρόνια για παράδειγμα...
Σε κάθε περίπτωση, τα social media, που πολλές φορές –η αλήθεια είναι- ρίχνουν τη σπίθα για κάποια περιφρονημένη πληροφορία, που ίσως αποδειχθεί και τεράστιο scoop, παρ’ όλα αυτά ακόμη δεν έχουν φτάσει στο σημείο να «δημοσιεύουν» χωρίς κίνδυνο να παραπληροφορήσουν ή ακόμη να θέσουν και σε κίνδυνο.
Για την ώρα, ας αναζητούμε τις mainstream πηγές και ας πιέζουμε για να κάνουν όλοι οι λειτουργοί Τύπου το «απλοϊκό» της καλής δημοσιογραφίας, κοινώς τη στοιχειώδη διασταύρωση / επιβεβαίωση.
