ΤΗ ΜΑΚΡΙΝΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ ’30 οι διανοούμενοι προσπαθούσαν να εξηγήσουν την ψυχολογία του φασισμού δοκιμάζοντας να περιγράψουν ένα φάσμα διαφορετικών στάσεων: από την παθητική αποδοχή του μοιραίου ως τον εκστατικό ενθουσιασμό και τον μικροϋπαλληλικό καιροσκοπισμό.
Σήμερα, διαβάζοντας τα σχόλια κοροϊδίας και περιφρόνησης κάτω από ρεπορτάζ ή αναρτήσεις για το πλοίο «Madleen» και την κατάσταση στη Γάζα (ακόμα όμως και για τις διαδηλώσεις στο Λος Άντζελες με την εθνοφρουρά και τους… πεζοναύτες), καταλαβαίνει κανείς πως αυτή η παλιά συζήτηση για την ψυχολογία του φασισμού δεν έχει κλείσει καθόλου. Αντιθέτως. Δεν μπορεί κανείς να ξέρει, στο αινιγματικά γλιστερό τοπίο των σχολίων, αλλά νομίζω πως είναι μεγάλο το ποσοστό των πολιτών που φαίνεται να δείχνουν την πιο ακραία περιφρόνηση προς οτιδήποτε και οποιονδήποτε κινητοποιείται για έναν σκοπό χειραφέτησης, μια πρόταση αντίστασης, ένα αίτημα διαμαρτυρίας. Αν εξαιρέσουμε κάποιους σκοπούς στενά «εθνικούς» (με την παραμορφωτική σημασία που έχει πάρει κατά καιρούς αυτός ο προσδιορισμός), όλα τα υπόλοιπα θέματα είτε δεν τους ενδιαφέρουν καθόλου είτε τους βλέπουμε να υιοθετούν τις πλέον αδιάλλακτες θέσεις των κυβερνώντων. Η κουβέντα που ακούστηκε να λέει ο αστυνομικός των ΜΑΤ για το πλοίο «Madleen» («δεν το βούλιαζαν το πλοίο οι Ισραηλινοί να ησυχάζαμε κι εμείς…») είναι ακριβώς ό,τι σκέφτονται και προτείνουν μειδιώντας πολλοί/-ες περισσότεροι/-ες. Και εδώ δεν πρέπει να αποφεύγουμε την πικρή αλήθεια, ούτε να πιστεύουμε πως αυτή η οπτική ανήκει μόνο σε ένα ακροδεξιό εκλογικό σώμα.
Η κουβέντα που ακούστηκε να λέει ο αστυνομικός των ΜΑΤ για το πλοίο «Madleen» («δεν το βούλιαζαν το πλοίο οι Ισραηλινοί να ησυχάζαμε κι εμείς…») είναι ακριβώς ό,τι σκέφτονται και προτείνουν μειδιώντας πολλοί/-ες περισσότεροι/-ες. Και εδώ δεν πρέπει να αποφεύγουμε την πικρή αλήθεια, ούτε να πιστεύουμε πως αυτή η οπτική ανήκει μόνο σε ένα ακροδεξιό εκλογικό σώμα.
Αν μείνει κανείς και αντέξει αυτά τα σχόλια, βρίσκει κυρίως ένα μίσος προς οτιδήποτε «αριστερό». Προσοχή όμως, αυτό δεν είναι μια πολιτική αντίθεση σε συγκεκριμένα κόμματα ή σε πρόσωπα που ανήκουν στη μια ή την άλλη πλευρά της ελληνικής και διεθνούς αριστεράς. Αυτό θα ήταν μέρος μιας χρήσιμης συζήτησης και αντιπαράθεσης. Με αφορμή όμως τη συμπαράσταση και τις κινητοποιήσεις για την Παλαιστίνη, διακρίνει κανείς μια πρωτόγονη ορμή ταύτισης με τον ισχυρό σε όλα σχεδόν τα επίπεδα: ο κόσμος που συντάσσεται με την ένθερμη υπεράσπιση του ισραηλινού κρατικού και κυβερνητικού πλέγματος με τον ίδιο περίπου τρόπο αισθάνεται και την ανάγκη να υπερασπιστεί την αμερικανική αστυνομία απέναντι στον «όχλο», να κάνει τον συνήγορο των πλουσίων απέναντι στους λαϊκιστές, να δικαιολογήσει τα τουριστικά μεγα-πρότζεκτ στα νησιά, να υπερθεματίσει στις εξορύξεις στο Αιγαίο και οπουδήποτε αλλού, να χειροκροτήσει τη διευκόλυνση των απολύσεων στο Δημόσιο, να χαρεί προκαταβολικά στην ιδέα για αντικατάσταση δασκάλων και καθηγητών με bots και «έξυπνους» βοηθούς. Θα έλεγε κανείς πως μια αλυσίδα συναισθημάτων υπέρ των κυρίαρχων και ισχυρών πόλων της ζωής συγκινεί το ακροατήριο αυτό, έτσι ώστε να μην ανέχεται οτιδήποτε φέρνει μια αντίρρηση κάνοντας λίγο περισσότερο θόρυβο.
Με άλλα λόγια, έχει δημιουργηθεί μια παράταξη της αντι-χειραφέτησης. Προφανώς και με ευθύνη των αντιπάλων της ή όσων είχαν και έχουν διαφορετικές θέσεις (αυτό όμως είναι άλλη συζήτηση και εγώ την έχω δοκιμάσει συχνά). Μια ολόκληρη φέτα κοινής γνώμης δεν θέλει πλέον να ακούσει το παραμικρό για αλλαγή της υπάρχουσας κατάστασης, εκτός αν είναι με τους όρους των επίσημων «μεταρρυθμίσεων».
Τι δεν συγχωρείται πάνω από όλα; Το γεγονός πως ένας πλούσιος (ή εικαζόμενος τέτοιος) μπορεί κάποια στιγμή να μην προασπίζεται τα προβλέψιμα συμφέροντα και τον τρόπο ζωής της κοινωνικής του «σειράς». Ότι μπορεί να παρεκκλίνει από εκεί που τον έταξε η θέση του. Έτσι θα μπει ιδιαίτερα στο στόχαστρο ο αφυπνισμένος αστός, εκείνος, για την ακρίβεια, ο τύπος πολίτη που κινητοποιείται ακόμα με ορισμένους «ιδεαλιστικούς» όρους. Αν δεν θεωρείται ευθέως διαταραγμένη προσωπικότητα, είναι βέβαιο πως θα είναι υποκριτής και ιδιοτελής, γιατί σε αυτόν τον κόσμο το ρεαλιστικό είναι να επιδιώκουν όλοι απλώς να αυγατίσουν την περιουσία τους – ή, έστω, τους οπαδούς τους. Στην πιο σοφτ εκδοχή, η στάση αφύπνισης στιγματίζεται ως καθήλωση στην παιδικότητα και απουσία ωρίμανσης, θέμα που συνιστά βέβαια ένα από τα πιο παλαιά μοτίβα του πολιτικού συντηρητισμού.
Καθόλου τυχαία, στα χρόνια της δικτατορίας κάπως έτσι προσέγγιζαν οι εφημερίδες όποιους ξένους είχαν βοηθήσει τις ελληνικές αντιστασιακές οργανώσεις, όπως η νεαρή Γερμανίδα δικηγόρος Αναλόρε Ρουνφτ (που βασανίστηκε στην Ασφάλεια) ή η Ιταλίδα βαρόνη που είχε κάποια συμμετοχή στην οργάνωση του Παναγούλη. Η λοιδορία και τα υποτιμητικά σχόλια του τότε θυμίζουν πολύ τα όσα ειπώθηκαν τώρα για την Γκρέτα Τούνμπεργκ και αντίστοιχα πρόσωπα του σήμερα.
Είναι, τέλος, φανερή η διαμόρφωση ενός τραμπικού στρώματος, δίχως φυσικά την αισθητική ή κάποιες υπερβολικές όψεις του αμερικανικού ειδώλου, που παραμένει μοναδικό. Το ενδιαφέρον είναι ότι στο ελληνικό σύστημα δημόσιας γνώμης αυτό το στρώμα διχάζεται σε δυο στρατόπεδα: μια φιλοδυτική, φιλο-ατλαντική, φιλο-ισραηλινή και έξαλλα «αντιρωσική» στρατιά. Και μια άλλη στρατιά, αντιδυτική και ανοιχτά φιλο-πουτινική, η οποία ωστόσο και κατά περίπτωση μπορεί να είναι είτε με τον Νετανιάχου είτε και με τους Παλαιστίνιους (εδώ θα βρει κανείς και άλλες υποδιαιρέσεις, όπου εμπλέκονται οι γεωπολιτικές αλχημείες και η εκλαΐκευση στρατηγικών και ενεργειακών θεμάτων).
Έξω από αυτή την τραμπική σφαίρα, μια πολύ ευρύτερη συντηρητική περιφέρεια φιλοξενεί ανθρώπους που ενοχλούνται σφόδρα από οτιδήποτε «αριστερό». Τι αντιλαμβάνονται όμως ως «αριστερό»; Καθέναν ή καθεμία που μιλούν για κοινωνικές μειονότητες, για πάρκα και πράσινο, για την ανάγκη συνδικάτων ή ευρύτερα κοινωνικών οργανώσεων ή για το ότι είναι καλό πράγμα η πολιτικοποίηση των νεότερων ανθρώπων (και όχι απλώς η επαγγελματική, αθλητική ή lifestyle εικόνα «φυσιολογικότητας»).
Συχνά, αυτή η στάση αλλεργικής αντίδρασης σε καθετί «αριστερό» δικαιολογείται ως κόπωση από κάποια αριστερή/προοδευτική ρητορική, είτε από το επιχείρημα ότι οι συμμαχίες της Ελλάδας απαιτούν «να μην παίζει πλέον κανείς». Εδώ δηλαδή η σοβαρότητα εξισώνεται με την αποδοχή τετελεσμένων αποφάσεων για την οργάνωση του κόσμου μας και με την ιδέα ότι μόνο κάποιες οικογενειακές και προσωπικές στιγμές απομένουν για μας, αφού όλα στις μεγάλες πολιτικές ιδεολογίες έχουν αποδειχτεί ψέματα, λάθη ή απάτες.
Κάπως έτσι φτάσαμε λοιπόν να θεωρείται αχώνευτος ο «αφυπνισμένος» αστός με την παλιά, κλασική σημασία (και όχι με το επινόημα του woke): του πολίτη, δηλαδή, που κερδίζει την υπόληψή του όχι σε ταύτιση και συμπόρευση με τους ισχυρούς και κυρίαρχους αλλά αναλαμβάνοντας κάποιες ευθύνες για όσους συνθλίβονται και καταπατούνται.
Δεν είναι τελικά παρά ένα πράγμα: να μη χαίρεσαι το τσάκισμα των τσακισμένων, να μη γυαλίζεις από ευτυχία νιώθοντας πως είσαι επιτέλους με τον νικητή.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
