Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΟΥ αριθμού των ηλικιωμένων που διαπράττουν μικρoαδικήματα για να εξασφαλίσουν στέγη, τροφή και ιατρική περίθαλψη στη φυλακή έχει μετατρέψει τις φυλακές της Ιαπωνίας σε δομές που προσανατολίζονται όλο και περισσότερο προς αυτή την ηλικιακή ομάδα, και όπου η κοινωνική επανένταξη έχει προτεραιότητα έναντι της τιμωρίας. Ωστόσο, ορισμένοι ειδικοί προειδοποιούν για το υψηλό κόστος διατήρησης ενός ηλικιωμένου κρατουμένου και υποστηρίζουν ότι οι φυλακές που μετατρέπονται σε οίκους ευγηρίας επισημαίνουν ένα πρόβλημα: την ύπαρξη όλο και πιο αποδυναμωμένων κοινοτήτων που δεν παρέχουν επαρκή υποστήριξη στους ηλικιωμένους τους.
«Υπάρχουν κρατούμενοι που χρειάζονται πι για να μετακινούνται και αρκετοί επίσης που δεν μπορούσαν να αλλάξουν μόνοι τους τις πάνες τους. Ωστόσο, το κύριο μέλημά μας είναι να προσπαθήσουμε να αποτρέψουμε την επιδείνωση των νοητικών διαταραχών, όπως η άνοια, μέχρι τη στιγμή που θα αποφυλακιστούν», εξηγεί στην «El Pais» ο Γιάσουο Νακαμπαγιάσι, επικεφαλής του Τμήματος Σωφρονιστικής Θεραπείας στη φυλακή της Φουκουσίμα, βορειοανατολικά του Τόκιο. «Όσοι έχουν σοβαρά σωματικά προβλήματα μεταφέρονται σε εγκαταστάσεις με ιατρικές υποδομές. Όσοι όμως έχουν νοητικά ή ψυχικά προβλήματα είναι δική μας ευθύνη».
Στη φυλακή της Φουκουσίμα κανείς σχεδόν δεν είναι παραβάτης της μίας φοράς. «Όλοι οι ηλικιωμένοι κρατούμενοι έχουν διαπράξει παραβάσεις επανειλημμένα. Μερικοί βρίσκονται εδώ για δεύτερη φορά, άλλοι για δέκατη».
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στατιστικά στοιχεία για τα σωφρονιστικά ιδρύματα, από τους 40.544 κρατούμενους που καταγράφηκαν στην Ιαπωνία το 2024, το 13,5% ήταν άνω των 65 ετών. Πρόσφατα παρατηρήθηκε επίσης ότι ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού των φυλακών άνω των 65 ετών κατέληγε στη φυλακή μετά από μικρά αδικήματα, προκειμένου να βρουν στέγη και ένα ζεστό γεύμα. Η «Λευκή Βίβλος» του 2024 για την εγκληματική δραστηριότητα που δημοσιεύθηκε από την ιαπωνική κυβέρνηση ανέφερε ότι το 71% των εγκλημάτων που διαπράχθηκαν από ηλικιωμένες γυναίκες και το 39% από ηλικιωμένους άνδρες ήταν μικροκλοπές από καταστήματα.
Η Ιαπωνία έχει ένα από τα υψηλότερα προσδόκιμα ζωής στον κόσμο. Οι άνδρες ζουν κατά μέσο όρο 81 χρόνια και οι γυναίκες 87. Είναι η γηραιότερη κοινωνία στον βιομηχανικό κόσμο: το 29,4% των 123 εκατομμυρίων κατοίκων της είναι ηλικίας 65 ετών και άνω, σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του 2025. Για τον λόγο αυτό, εδώ και δεκαετίες, η χώρα αποτελεί ένα μεγάλης κλίμακας κοινωνικό εργαστήριο για τους ηλικιωμένους.
Η μείωση του ποσοστού γεννήσεων, η έλλειψη εργατικού δυναμικού και η απροθυμία της κυβέρνησης να ενθαρρύνει τη μετανάστευση ωθούν τους ανθρώπους να αναβάλλουν τη συνταξιοδότησή τους και αυξάνουν τη δημιουργία θέσεων μερικής απασχόλησης για ηλικιωμένους. Πολλοί ηλικιωμένοι που εργάζονταν σε άτυπη απασχόληση λαμβάνουν συντάξεις που δεν επαρκούν για να ζήσουν και η έλλειψη πόρων τούς οδηγεί σε ακόμα μεγαλύτερη απομόνωση.
Στη φυλακή της Φουκουσίμα κανείς σχεδόν δεν είναι παραβάτης της μίας φοράς. «Όλοι οι κρατούμενοι έχουν διαπράξει παραβάσεις επανειλημμένα. Μερικοί βρίσκονται εδώ για δεύτερη φορά, άλλοι για δέκατη», λέει ο Νακαμπαγιάσι. Εξηγεί ότι πέρυσι τέθηκε σε ισχύ μια τροπολογία του Ποινικού Κώδικα, η οποία καταργεί την υποχρεωτική εργασία στις φυλακές, ώστε να αφιερώνεται περισσότερος χρόνος στην επανένταξη και την εκπαίδευση, με στόχο τη μείωση της υποτροπής. Όταν ανακοινώθηκε η μεταρρύθμιση –η πρώτη από το 1907– το πρακτορείο ειδήσεων Kyodo ανέφερε ότι μέχρι τότε η μεταχείριση των φυλακισμένων δεν έκανε καμία διάκριση μεταξύ των υποτροπών, οπότε ένας ηλικιωμένος που είχε διαπράξει επανειλημμένα κλοπές από καθαρή ανάγκη υποβαλλόταν στο ίδιο καθεστώς με ένα μέλος της Γιακούζα, της ιαπωνικής μαφίας.
Από το 2021, η Ιαπωνία διαθέτει υπουργείο Μοναξιάς και Απομόνωσης. Το 2024, σύμφωνα με τα στοιχεία των αρμόδιων αρχών, εντοπίστηκαν 58.044 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω που ζούσαν μόνα τους και πέθαναν στα σπίτια τους: το 76% των πτωμάτων βρέθηκε σε κατοικίες.
Η απροθυμία των ηλικιωμένων κρατουμένων να επιστρέψουν στην κοινωνία έχει περιγραφεί ως αποτυχία του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας από αναλυτές όπως ο Άκιο Ντοτέουτσι του Ινστιτούτου Ασφάλειας Ζωής Nippon (NLI). Ο Ντοτέουτσι, που σήμερα είναι συνταξιούχος και ένας από τους πρώτους εμπειρογνώμονες που επισήμανε ότι οι ιαπωνικές φυλακές άρχιζαν να μοιάζουν με οίκους ευγηρίας, είχε συνοψίσει την άποψή του για το φαινόμενο σε ένα έγγραφο του 2015 με τη φράση: «Καμία χώρα δεν μπορεί να υποστηρίζει ότι έχει μια υγιή κοινωνία όταν οι ηλικιωμένοι προτιμούν να βρίσκονται μέσα στη φυλακή παρά έξω από αυτήν».
Με στοιχεία από «El Pais»
