Νέα μελέτη που δημοσίευσε το Πανεπιστήμιο του Cambridge έδειξε πώς οι δράστες ενδοοικογενειακής βίας δημιουργούν «δεσμούς τραύματος» με τα θύματά τους πριν ξεκινήσουν να τους ασκούν τη βία.
Ως «δεσμός τραύματος» ορίζεται ένας ισχυρός συναισθηματικός δεσμός που αναπτύσσεται μεταξύ θύματος και θύτη σε σχέσεις όπου η κακοποίηση συνδυάζεται με περιστασιακές πράξεις στοργής, δημιουργώντας έναν κύκλο έντασης και επαναπροσέγγισης.
Πριν προβούν σε σωματική βία, οι δράστες ενδοοικογενειακής κακοποίησης χρησιμοποιούν το δίπολο έντονης στοργής και συναισθηματικής σκληρότητας, συνοδευόμενο συχνά από διηγήσεις για τα δικά τους παιδικά τραύματα, ώστε να δημιουργήσουν μια βαθιά ψυχολογική εξάρτηση στα θύματά τους – μια κατάσταση που πολλές γυναίκες περιγράφουν ως «εθισμό».
Μια νέα μελέτη από εγκληματολόγο του Πανεπιστημίου του Cambridge αποκαλύπτει ένα τακτικό «εγχειρίδιο» που χρησιμοποιούν άνδρες κακοποιητές για να δημιουργήσουν έναν «δεσμό τραύματος»: μια σχέση βασισμένη σε κύκλους απειλής και ανακούφισης, που κάνει τα θύματα να νιώθουν απελπισμένα για την αποδοχή του θύτη.
Ενώ ο δεσμός αυτός θεωρείται συνήθως αντίδραση στο βίωμα του τραύματος, η ερευνήτρια Mags Lesiak υποστηρίζει ότι στην πραγματικότητα κατασκευάζεται σκόπιμα από τον θύτη, μέσω στρατηγικών μεθόδων ελέγχου πολύ πριν υπάρξουν ορατά σημάδια βίας.
Κατά συνέπεια, λέει η Lesiak, οι προσεγγίσεις αποκατάστασης που βασίζονται στη θεωρία της συν-εξάρτησης (codependency) «μεταθέτουν την ευθύνη στα θύματα», αγνοώντας τη «σκόπιμη πλύση εγκεφάλου» που εφαρμόζουν οι θύτες.
Η έρευνα
Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Violence Against Women, βασίζεται σε εκτενείς συνεντεύξεις με δεκαοκτώ γυναίκες που είχαν υποστεί επαναλαμβανόμενη ενδοοικογενειακή βία στις σχέσεις τους.
Για να διερευνήσει τις ρίζες της συναισθηματικής προσκόλλησης πέρα από την «αιχμαλωσία» (όπως η απειλή βίας, ο κοινός χώρος, ύπαρξη παιδιών ή οικονομικά ζητήματα), η Lesiak επέλεξε γυναίκες που ήταν οικονομικά ανεξάρτητες και συχνά δεν ζούσαν με τον δράστη κατά τη διάρκεια της σχέσης.
Οι σχέσεις τους είχαν τελειώσει με ασφάλεια, ωστόσο οι περισσότερες γυναίκες ένιωθαν ακόμη μια ανεξήγητη επιθυμία να επιστρέψουν στον κακοποιητή – κάτι που και οι ίδιες δεν μπορούσαν να κατανοήσουν. Ανάμεσά τους υπήρχαν ιατροί, μια οδοντίατρος, μια καθηγήτρια φυσικών επιστημών και μια σεφ.
«Τα μοτίβα χειραγώγησης, καλλιέργειας εμπιστοσύνης και εξαναγκασμού ήταν τόσο όμοια, που ήταν σαν όλες αυτές οι γυναίκες να μιλούσαν για τον ίδιο άνδρα», λέει η Lesiak, υποψήφια διδάκτορας στο Ινστιτούτο Εγκληματολογίας του Cambridge.
«Πρόκειται για ένα συγκεκριμένο προφίλ δράστη. Χρησιμοποιούνται συγκεκριμένες τεχνικές για να κατασκευαστεί -και στη συνέχεια να “οπλοποιηθεί”- η αγάπη, ώστε να δημιουργηθεί μια μορφή ψυχολογικής αιχμαλωσίας. Όπως έδειξαν οι περιπτώσεις της μελέτης, μπορεί να κρατά τις γυναίκες δεμένες με τον δράστη ακόμη και χωρίς σωματικό ή οικονομικό καταναγκασμό».
«Η συναισθηματική προσκόλληση ενός θύματος σε έναν κακοποιητή δεν είναι παθητική αντίδραση στο τραύμα, αλλά το αποτέλεσμα σκόπιμης πλύσης εγκεφάλου από τον δράστη», πρόσθεσε η ερευνήτρια.
«Οι ψυχολογικές τακτικές των κακοποιητών συχνά επισκιάζονται από ιδέες περί συν-εξάρτησης, που υπονοούν ότι το θύμα φέρει μερίδιο ευθύνης λόγω κάποιου “χαλασμένου” ή μαζοχιστικού στοιχείου μέσα του. Η ενδοοικογενειακή βία δεν αφορά την παθολογία του θύματος, αλλά τη στρατηγική του δράστη».
Κοινό στοιχείο στις μαρτυρίες «ο διπρόσωπος σύντροφος ψυχής»
Η Lesiak εντόπισε τρεις βασικές θεματικές που επαναλαμβάνονταν στις μαρτυρίες. Κοινό στοιχείο σε όλες ήταν αυτό που ονόμασε «ο διπρόσωπος σύντροφος ψυχής» (two-faced soulmate).
Οι κακοποιητές εμφανίζονταν γοητευτικοί και αφοσιωμένοι στην αρχή, συχνά δείχνοντας έντονη τρυφερότητα. Αυτή η συμπεριφορά όμως μετατρεπόταν σταδιακά σε σκληρότητα, λεκτική βία και -μήνες αργότερα- συχνά σωματική κακοποίηση, που εναλλασσόταν απρόβλεπτα με στιγμές στοργής και τρυφερότητας.
«Πολλές γυναίκες περιέγραψαν το κλασικό love-bombing (έκρηξη αγάπης) στα πρώτα στάδια. Μερικές μίλησαν για τέτοια ευτυχία στην αρχή, που άλλες, υγιείς σχέσεις στη συνέχεια έμοιαζαν χλωμές μπροστά της».
Οι σχέσεις ξεκινούσαν με μαγεία και γοητεία, αλλά η επόμενη κακοποιητική συμπεριφορά ήταν τόσο αποπροσανατολιστική, που τα θύματα πάλευαν να διατηρήσουν την εικόνα του «παλιού καλού συντρόφου».
Η εκμετάλλευση του κοινού τραύματος
Όλες οι γυναίκες της μελέτης ανέφεραν τραυματικά βιώματα παιδικής ηλικίας, από συναισθηματικά απόμακρους γονείς μέχρι σεξουαλική κακοποίηση. Οι δράστες εκμεταλλεύονταν αυτό το γεγονός, παρουσιάζοντας και οι ίδιοι «τραυματικές» εμπειρίες, ώστε να δημιουργήσουν ένα ψεύτικο αίσθημα κοινής εμπιστοσύνης και οικειότητας.
Αργότερα, αυτό το προσωπικό μοίρασμα γινόταν εργαλείο ελέγχου και ταπείνωσης: οι δράστες το χρησιμοποιούσαν
- είτε για να υποβαθμίσουν τη σύντροφο («ποιος υπέφερε περισσότερο»)
- είτε για να την κοροϊδέψουν μπροστά σε άλλους.
«Όλοι οι δράστες ιδιοποιήθηκαν την έννοια της κοινής θεραπείας μέσω τραύματος, για να δικαιολογήσουν την κακοποίησή τους, να καλλιεργήσουν εξάρτηση και να θολώσουν τα όρια της ευθύνης τους», εξηγεί η Lesiak.
Ο «εθισμός» στον κακοποιητή
Όταν οι γυναίκες ρωτήθηκαν πώς ένιωθαν για τους πρώην συντρόφους τους, οι περισσότερες παρομοίασαν τη σχέση τους με εθισμό -μερικές μάλιστα συνέκριναν το συναίσθημα με χρήση σκληρών ναρκωτικών.
Τρεις συμμετέχουσες μετακόμισαν σε άλλες πόλεις για να μειώσουν την πιθανότητα να ξαναέρθουν σε επαφή με τον κακοποιητή τους.
«Οι δράστες φροντίζουν οι σύντροφοί τους να βιώνουν ευφορικά “ανεβάσματα” και απελπιστικές πτώσεις», σημειώνει η Lesiak. «Δημιουργούν ένα ψυχολογικό σύστημα ανταμοιβής που λειτουργεί όπως ένας κουλοχέρης: απρόβλεπτες νίκες, ξαφνικές απώλειες και συνεχής αυτομομφή».
Προτάσεις της έρευνας
Η Lesiak υπογραμμίζει ότι η εκπαίδευση αστυνομικών και επαγγελματιών πρώτης γραμμής πρέπει να περιλαμβάνει την αναγνώριση μη σωματικών μορφών εγκλωβισμού, όπως το προφίλ του «διπρόσωπου συντρόφου ψυχής», ως ενδείξεις εξαναγκαστικού ελέγχου (coercive control).
«Όλοι οι ανθρώπινοι δεσμοί περιλαμβάνουν φροντίδα, επιμονή και μερικές φορές πόνο», λέει. «Όταν όμως συνδυάζονται κύκλοι στοργής και σκληρότητας με την εκμετάλλευση κοινών τραυμάτων, οι κακοποιητές δημιουργούν έναν δεσμό που μπορούν να χρησιμοποιήσουν ως όπλο ελέγχου». Όπως περιέγραψε μία συμμετέχουσα, η “Άννα”: «Αυτή η γνωστική ασυμφωνία -τα δύο αντιφατικά συναισθήματα στο μυαλό σου. Ξέρεις στην αρχή ότι φεύγεις, αλλά συνεχίζεις να επιστρέφεις, γιατί όταν απομακρυνθείς, θα σου δώσουν όλα όσα ήθελες».
Η έρευνα της Lesiak αποκαλύπτει ότι οι δεσμοί τραύματος δεν είναι αποτέλεσμα παθητικής ψυχολογικής αντίδρασης του θύματος, αλλά προϊόν σκόπιμης, μεθοδικής χειραγώγησης από τους δράστες. Μέσω κύκλων στοργής και κακοποίησης, προσωπικών εξομολογήσεων και εκμετάλλευσης του τραύματος, οι κακοποιητές δημιουργούν εξάρτηση, διαλύουν την κρίση του θύματος και καθιστούν τη διαφυγή ψυχολογικά δυσβάσταχτη – ακόμη και όταν η βία δεν είναι πια παρούσα.
Με πληροφορίες από Cambridge University
