Η νέα πρωτοβουλία του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης «Cycladic Identity» έχει πολλά να μας αφηγηθεί για τον τόπο των Κυκλάδων.
Για την υλική και άυλη παράδοση. Για τις κοινωνικές τελετουργίες, τις παραδοσιακές πρακτικές και τις τέχνες, πολύτιμο μέρος της ιστορίας και του πολιτισμού τους. Για τις αμμώδεις παραλίες και τις βραχώδεις ακτές, τους φρυγανότοπους, τα έλη, τις λιμνοθάλασσες, τους ελαιώνες και τους αμπελώνες, μέχρι τα λιβάδια της Ποσειδωνίας και τους κοραλλιογενείς ύφαλους, για την τόσο πλούσια και άλλο τόσο άγνωστη βιοποικιλότητα.
Οι Κυκλάδες, ευάλωτες όσο ποτέ απέναντι σε φαινόμενα της σύγχρονης καθημερινότητας όπως ο αυξημένος τουρισμός, η εγκατάλειψη των παραδοσιακών πρακτικών, η κλιματική αλλαγή, έχουν ταυτότητα που πρέπει να μελετηθεί, να διασωθεί, να προστατευθεί και τελικά να μεταδοθεί σε όλους μας ως κτήμα κοινό.
«Το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης δεν θα υπήρχε χωρίς τα νησιά των Κυκλάδων και τον Κυκλαδικό Πολιτισμό. Το Μουσείο μας πρέπει και μπορεί να προσφέρει στις Κυκλάδες, με τρόπο βιώσιμο και ουσιαστικό. Έτσι δημιουργήσαμε την πρωτοβουλία Cycladic Identity. Νιώθουμε την υποχρέωση να είμαστε μέρος των Κυκλάδων, να τις προστατεύσουμε, ώστε να διατηρηθεί η κυκλαδική τους ταυτότητα. Στόχος μας είναι να είμαστε κοντά στις τοπικές κοινωνίες και να ανακαλύπτουμε τις ανάγκες τους. Να είμαστε υποστηρικτές και συνεργάτες» λέει η Σάντρα Μαρινοπούλου, Πρόεδρος και Διευθύνουσα Σύμβουλος του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης.
Ένα σχέδιο για την προστασία της κληρονομιάς των Κυκλάδων
Η διατήρηση, αποκατάσταση και ανάδειξη της μοναδικής ταυτότητας των Κυκλάδων βρίσκεται στο επίκεντρο της πρωτοβουλίας Cycladic Identity που έχει στόχο την προστασία της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς των Κυκλάδων, με άξονες προτεραιότητας τον Πολιτισμό, τη Βιοποικιλότητα και την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά.
Η πρωτοβουλία λειτουργεί ως πλατφόρμα προσέλκυσης και κατανομής πόρων σε προγράμματα τα οποία υλοποιούνται από φορείς που δραστηριοποιούνται στα νησιά, επιδιώκοντας να δημιουργήσει έναν ζωντανό διάλογο με τις τοπικές κοινωνίες των νησιών ώστε να χαρτογραφούνται οι ανάγκες τους και να υποστηρίζονται προγράμματα φορέων που αποσκοπούν στη διαφύλαξη της ταυτότητας αυτής.
Η αξιολόγηση των προτάσεων προς χρηματοδότηση γίνεται από την Επιστημονική Επιτροπή του Cycladic Identity που συγκροτείται από τέσσερα μέλη με βαθιά γνώση και κατανόηση των μοναδικών χαρακτηριστικών και αναγκών των Κυκλάδων, λόγω της μακρόχρονης επαγγελματικής τους δράσης στο πεδίο: τους Δρ Δημήτρη Αθανασούλη, Διευθυντή Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, Dr Michael Boyd, Senior Research Affiliate, Science and Technology in Archaeology and Culture Research Center, The Cyprus Institute, Δημήτρη Καραβέλλα, Γενικό Διευθυντή WWF Ελλάς και Δρ Αγγελική Κοσμοπούλου, Αρχαιολόγο, Εκτελεστική Διευθύντρια Κοινωφελούς Ιδρύματος Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης. Στην τελική επιλογή των προτάσεων συμμετέχει η Συμβουλευτική Επιτροπή της πρωτοβουλίας, η οποία παρέχει, από τη σύλληψή της ως ιδέα, σημαντική χρηματοδότηση και συμβάλλει στη χάραξη στρατηγικής.
Μια κυκλαδική ταυτότητα με το βλέμμα στο μέλλον
Από τις 24 αιτήσεις προγραμμάτων που κάλυπταν γεωγραφικά 14 νησιά των Κυκλάδων προκρίθηκαν 9 σε Αμοργό, Άνδρο, Δονούσα, Ίο, Κέα (2 προγράμματα), Μύκονο, Πάρο & Σίκινο, με την υλοποίηση των προγραμμάτων αυτών να έχει ξεκινήσει και να παρακολουθείται μέσα από αναφορές και επισκέψεις στο πεδίο για τη δια ζώσης επιβεβαίωση των εργασιών. Η επόμενη περίοδος χρηματοδότησης καλύπτει το έτος 2024 και αφορά προτάσεις που θα υποβληθούν στο πλαίσιο της δεύτερης πρόσκλησης που απεστάλη στους φορείς τον Σεπτέμβριο. Τα επιλεγμένα προγράμματα θα ανακοινωθούν στις αρχές του νέου έτους.
Οι τρεις βασικοί άξονες τους οποίους προτεραιοποιεί η πρωτοβουλία Cycladic Identity είναι ο πολιτισμός που συναντά κανείς στους αρχαιολογικούς χώρους και τις ιστορικές δομές, η μοναδική βιοποικιλότητα που χαρακτηρίζει την τοπική χλωρίδα και πανίδα και η ξεχωριστή άυλη πολιτιστική κληρονομιά που εκδηλώνεται στην καθημερινότητα των κυκλαδικών νησιών. Αποτελούν τον συνδετικό ιστό των τοπικών κοινωνιών και δημιουργούν ένα αίσθημα κοινής ταυτότητας, της οποίας η διατήρηση, ανάδειξη και μεταβίβαση στις επόμενες γενιές είναι μέγιστης σημασίας.
Αν για την εντυπωσιακή ιστορία των Κυκλάδων γνωρίζουμε αρκετά, για τη φιλοξενία πολιτισμών και μνημείων μέσα στους αιώνες, για την ανάπτυξη κατά την 3η χιλιετία π.Χ. ενός από τους σπουδαιότερους προϊστορικούς πολιτισμούς, του Κυκλαδικού, για το ζωντανό εργαστήρι βιοποικιλότητας, τους βιότοπους, μεταξύ των οποίων και προστατευόμενες φυσικές περιοχές Natura 2000, γνωρίζουμε πολύ λιγότερα.
Στη σχετικά μικρή έκταση γης που καλύπτουν οι Κυκλάδες υπάρχουν σήμερα περισσότερα από 2.000 είδη φυτών, εκ των οποίων τουλάχιστον 200 ενδημικά, σπάνια είδη ορνιθοπανίδας, χιλιάδες θαλάσσιοι οργανισμοί ανάμεσα στους οποίους και κάποια από τα σπανιότερα θηλαστικά της Μεσογείου.
Οι Κυκλάδες είναι ένα και όλα μαζί. Είναι ένα σύστημα που προσαρμόζεται συχνά σε αντίξοες συνθήκες επιμένοντας να επιβιώνει. Οι Κυκλάδες είναι τα τοπικά προϊόντα, οι ξεχωριστές καλλιέργειες, οι ιδιαίτεροι αρχιτεκτονικοί τύποι, τα παραδοσιακά μουσικά όργανα, οι κατασκευές και δεξιοτεχνίες, τα πανηγύρια, όσα συναντάμε και όσα θα θελήσουμε να συναντάμε και στο μέλλον. Είναι η ιδιαίτερη ομορφιά που μένει να ανακαλύψουμε και να αγαπήσουμε, να προστατεύσουμε και να τη μάθουμε στους επόμενους. Είναι η ταυτότητα του τόπου και εντέλει η ταυτότητά μας.
Ποια είναι τα προγράμματα στα νησιά
Στην Αμοργό, μέσα από τη συνεργασία με τοπικούς φορείς, οργανώσεις νέων και γυναικών, υπό τον συντονισμό του ΔΗΚΕΑ (Δημοτική Κοινωφελής Επιχείρηση Δήμου Αμοργού), πραγματοποιείται η καταγραφή προφορικών μαρτυριών γηραιών Αμοργινών, με σκοπό να διασωθεί ο πλούτος ιστορίας και παραδόσεων του νησιού. Μαρτυρίες γυναικών και ανδρών, χτίσιμο πέτρας, καλαθοπλαστική, άνυδρες καλλιέργειες και καπνά, ψημένη ρακή, παραδοσιακά ροφήματα, παραδοσιακά πανηγύρια, ύφος και τεχνική μουσικών καταγράφονται και οργανώνονται σε οπτικοακουστικό υλικό, δημιουργία ντοκιμαντέρ και ένταξη προβολών βίντεο μικρού μήκους στον χώρο του Λαογραφικού Μουσείου στη Χώρα της Αμοργού.
Στην Άνδρο, νησί στο οποίο αφθονεί το νερό σε αντίθεση με τα λοιπά ξηρά Κυκλαδονήσια, η διαχείριση των επιφανειακών υδάτων στην Άνδρο αποτελεί μια πατροπαράδοτη τελετουργική διαδικασία, μια εθιμική πρακτική, η οποία φαίνεται να μεταλαμπαδεύεται από γενεά σε γενεά συνδεόμενη με την ιδιοκτησία. Καταγράφονται, αλλά και ασκούνται έως τις μέρες μας στην Άνδρο τα λεγόμενα δικαιώματα νερού. Το πρόγραμμα αφορά τη μελέτη, την τεκμηρίωση και την επικοινωνία του υδατικού πλούτου της Άνδρου, για το σοφό και πολυσχιδές αυτό σύστημα διαχείρισης του υδατικού πλούτου του νησιού.
Στη Δονούσα δημιουργείται ένας ιστότοπος για τη φιλοξενία, συντήρηση και ανάδειξη του αρχείου προφορικής ιστορίας του νησιού. Στόχος είναι μέσα από αυτές τις αφηγήσεις να ανασυρθεί η μνήμη των παλαιοτέρων και να δοθεί μία εικόνα της καθημερινότητας, των βιωμάτων, των μικρών ιστοριών που συνθέτουν αυτόν τον τόπο, όπως τον έζησαν οι ίδιοι οι κάτοικοι. Στόχος είναι το website που θα δημιουργηθεί να αποτελέσει μία ψηφιακή Κιβωτό που θα διαφυλάξει όλα τα στοιχεία που συνθέτουν τη Δονουσιώτικη ταυτότητα. Όλα ταξινομημένα, ανά ενότητα, κατηγορία, υποκατηγορίες και λέξεις- κλειδιά. Η αρχή θα περιλαμβάνει περίπου 100 ιστορίες, 100 παλιές φωτογραφίες και 100 έγγραφα από το Κοινοτικό Αρχείο.
Στην Ίο το πρόγραμμα αφορά κινηματογραφικό εκπαιδευτικό εργαστήρι για μαθητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της Ίου. Αποτελεί πρόσκληση στους έφηβους του νησιού να εμπλακούν με τις Καλές Τέχνες, ειδικότερα με την τέχνη του Κινηματογράφου και μέσα από εξειδικευμένες, οπτικοακουστικές, βιωματικές δραστηριότητες, να γυρίσουν ένα video art μονόλεπτο μονοπλάνο ο καθένας, ώστε να αποκαλύψουν την αθέατη πλευρά του νησιού τους, δημιουργώντας το δικό τους έργο τέχνης, μέσα από ένα «μωσαϊκό» καταγραφών.
Στην Κέα το πρόγραμμα προβλέπει την υψηλής πιστότητας καταγραφή, με κινηματογραφήσεις και ηχογραφήσεις υψηλής ποιότητας, για τη δημιουργία δέκα μικρών αυτοτελών ολιγόλεπτων ντοκιμαντέρ των εναπομεινάντων ηλικιωμένων οργανοπαιχτών του νησιού. Το νησί της Κέας έχει συμβάλει στην παραδοσιακή μουσική της Ελλάδας προσφέροντας εξαιρετικούς οργανοπαίχτες και μουσικούς, οι οποίοι έχουν επηρεαστεί τόσο από την θαλασσινή όσο και από την στεριανή μουσική παράδοση. Το δεύτερο πρόγραμμα στην Κέα «Ακούστε την ιστορία..» απαντά στην ανάγκη να αναγνωριστεί και να διαδοθεί η άϋλη πολιτιστική κληρονομιά της Κέας με ένα σύγχρονο και διασκεδαστικό τρόπο, εύκολο και προσιτό σε μικρούς και μεγάλους. Περιλαμβάνει την παραγωγή 20 podcasts ιστοριών, με πρωτότυπες μουσικές συνθέσεις, που σχετίζονται με την προφορική παράδοση και τη μυθολογία της Κέας. Τις ιστορίες αυτές θα μπορεί ο κάθε ενδιαφερόμενος να τις ακούσει στο κινητό του ή με οποιοδήποτε άλλο ηλεκτρονικό μέσο, tablet, laptop κ.α. σκανάροντας έναν κωδικό QR ο οποίος θα τον κατευθύνει στον σύνδεσμο της ιστορίας. Τα QR code θα αναρτηθούν σε επιγραφές οι οποίες θα τοποθετηθούν σε εμφανή σημεία σε διάφορους δημόσιους χώρους.
Στη Μύκονο οι ξερολιθιές, γνωστές και ως «πεζούλες» δομούνται «εν ξηρώ» και εντοπίζονται στα ζωνικά εδάφη του οικισμού, από την αρχή δημιουργίας του. Εξυπηρετούν την συγκράτηση του νερού και καθορίζουν ιδιοκτησιακά όρια οικοπέδων. Οι ξερολιθιές στη Μύκονο, διατηρούνται στην πλειονότητά τους σε μέτρια κατάσταση καθώς δεν χρησιμοποιούνται συχνά, λόγω της σταδιακής εγκατάλειψης των καλλιεργειών. Αυτή η σταδιακή εγκατάλειψη οδήγησε και στην μειωμένη μεταβίβαση της γνώσης κατασκευής από γενιά σε γενιά. Η πρόταση αφορά τη δημιουργία μιας ιστοσελίδας, ενός διαδικτυακού ψηφιακού αποθετηρίου με την καταγραφή παλαιών μαστόρων και τεχνικών δόμησης της ξερολιθιάς και ενός «πιλοτικού» εργαστηρίου ξερολιθιάς, για τη διάσωση και μεταβίβαση στις επόμενες γενιές αυτού του στοιχείου του άϋλου πολιτισμού του νησιού.
Στην Πάρο τα Αρχαία Λατομεία μαρμάρου στο Μαράθι, και ειδικότερα τα μνημεία των υπογείων στοών εξόρυξης (λατομεία Νυμφών και Πανός), αποτελούν το επίκεντρο μιας πολιτιστικής κληρονομιάς παγκόσμιας σημασίας. Τα υπόγεια λατομεία Νυμφών και Πανός διατηρούνται μέχρι σήμερα σε καλή κατάσταση και ήταν μέχρι πρόσφατα επισκέψιμα σε ένα κατά τα λοιπά μη οργανωμένο αρχαιολογικό χώρο, η εμφάνιση όμως προβλημάτων ευστάθειας στη βραχόμαζα οδήγησε την αρμόδια ΕΦΑΚΥΚ στην περίφραξη της περιοχής και την απαγόρευση της εισόδου σε αυτό για λόγους ασφαλείας των επισκεπτών. Η χρηματοδότηση του Cycladic Identity αφορά την υλοποίηση του πρώτου σταδίου σειράς μελετών και παρεμβάσεων στα Αρχαία Λατομεία, που στόχο έχουν την προστασία και ανάδειξή τους και την επαναφορά της πρόσβασης επισκεπτών σε αυτά.
Στη Σίκινο στόχος του χρηματοδοτούμενου προγράμματος είναι η δημιουργία εφαρμογής «Μονοπάτια Πολιτισμού Σίκινος / Sikinos paths». Το δίκτυο των μονοπατιών στη Σίκινο περιλαμβανει 7 σηματοδοτημένες διαδρομές μήκους από 1,4 έως 14,3km, με συνολικό ανάπτυγμα 56km, που καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του νησιού και περιλαμβάνουν τα σημαντικότερα σημεία ενδιαφέροντος. Τα δίκτυα μονοπατιών στα νησιά των Κυκλάδων αποτελούν μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς και ιδιαίτερης φυσιογνωμίας του τόπου. Τα μονοπάτια διαμορφώθηκαν με μόχθο και καλαισθησία από τους κατοίκους τους μέσα στους αιώνες. Η δημιουργία της εφαρμογής “Sikinos paths” έχει στόχο να διευκολύνει την κίνηση των πεζοπόρων στο πεδίο, σε συνδυασμό με την σηματοδότηση, να αποτελέσει ένα στοιχείο πρόσθετης ασφάλειας και να κάνει γνωστή την Σίκινο και τις πεζοπορικές διαδρομές της.
