Στην έκθεση "On the Reverse" που παρουσιάζεται στο Prado της Μαδρίτης έως τις 3 Μαρτίου 2024 οι επισκέπτες δε θα δουν μόνο το ξακουστό και μεγαλοπρεπές έργο του Βελάσκεθ, Las Meninas αλλά μια λιτή και σε φυσικό μέγεθος αναπαράσταση της πίσω όψης του πίνακα.
Ο επιμελητής της έκθεσης, ο καλλιτέχνης Miguel Ángel Blanco, προτείνει μια ασυνήθιστη προσέγγιση της ζωγραφικής, γυρίζοντας τα έργα από την ανάποδη με σκοπό να ενθαρρύνει τους επισκέπτες να δημιουργήσουν μια νέα και πιο ολοκληρωμένη σχέση με τους καλλιτέχνες που δημιούργησαν τα περίπου 100 έργα που εκτίθενται.
Να λοιπόν , που μια ευσεβής καλόγρια στο «Kneeling Nun» του Martin van Meytens (1695-1770) που βρίσκεται στο National Museum Stockholm, στην πίσω όψη του πίνακα ξεγυμνώνει τα οπίσθιά της. Αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό έκθεμα, ένα εξαιρετικό παράδειγμα πορνογραφικής εικόνας στην πίσω όψη, που ανήκε στον Σουηδό πρέσβη στο Παρίσι, ο οποίος την κρατούσε κρυφή και την έδειχνε μόνο σε ειδικούς καλεσμένους.
Παράλληλα με τα έργα από τη συλλογή του Prado, τα οποία αποτέλεσαν αντικείμενο μιας μακράς διαδικασίας έρευνας για την πίσω πλευρά τους, η οποία παρουσιάζεται τώρα στην έκθεση, το On the Reverse περιλαμβάνει επίσης δάνεια από άλλα εθνικά και διεθνή ιδρύματα. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται το Assemblage with Graffiti του Antoni Tàpies από το Fundación Telefónica, το Cosimo I de'Medici του Bronzino από τη συλλογή Abelló, το Self-portrait as a Painter του Van Gogh από το Van Gogh Museum του Άμστερνταμ, το Artist in his Studio του Rembrandt από το Museum of Fine Arts της Βοστώνης και το The empty Mask του Magritte από το Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen του Ντίσελντορφ.
Στις βαμένες με μαύρο χρώμα αίθουσες, η έκθεση On the Reverse έχει τη μορφή μιας ανοιχτής έρευνας που δίνει τη μέγιστη δυνατή ελευθερία στη χωρική σχέση μεταξύ των έργων, χωρίς καμία ιεραρχία ή χρονολογική σειρά και περιλαμβάνει την παρουσία δημιουργιών σύγχρονων καλλιτεχνών όπως ο Vik Muniz, ή η Sophie Calle.
Μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί πολυάριθμες μελέτες σχετικά με μεμονωμένα έργα που έχουν ενδιαφέρουσα πίσω όψη για διαφορετικούς λόγους. Υπάρχουν παραδείγματα τα οποία αποκαλύπτουν πώς εμπλουτίζεται η εκτίμηση των έργων τέχνης όταν η ενατένισή τους δεν περιορίζεται στην μπροστινή όψη.
Η απεικόνιση της πλάτης τονίζεται στο This is not a reverse, μια ενότητα που παραφράζει τον Magritte προκειμένου να συγκεντρώσει διάφορα trompe l'oeils που αναπαριστούν πλάτες πινάκων. Αυτό το μετα-καλλιτεχνικό θέμα αποκαλύπτει την τεράστια σημασία που μπορεί να αποκτήσει για τους καλλιτέχνες η κρυφή πλευρά των έργων, οδηγώντας τους να μιμηθούν τις σημειώσεις, τις επιγραφές, τα σχέδια κ.λπ. που συνηθίζονται στις πίσω όψεις των πινάκων.
Στην τρίτη ενότητα της έκθεσης συναντάμε το The stretcher as cross, τον σταυρό από ξύλ στην πίσω όψη ων έργων που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη μεταφορά του πίνακα από το ένα μέρος στο άλλο. Η μεταφορά του υπογραμμίζει την τρισδιάστατη ιδιότητα του έργου αλλά και μια μεταφορά: ένας καλλιτέχνης που σηκώνει τον σταυρό προκειμένου να μετακινήσει το έργο στο εργαστήριο ή να το μεταφέρει έξω με σκοπό να ζωγραφίσει στην ύπαιθρο, πραγματοποιεί ένα είδος "Via Crucis" που συμβολίζει την προσπάθεια και τις δυσκολίες της καλλιτεχνικής προσπάθειας.
Η κεντρική ενότητα της έκθεσης, B-sides, επικεντρώνεται σε έργα που μπορούν να χαρακτηριστούν "αμφίπλευρα". Εδώ η πίσω όψη έχει τη δική της καλλιτεχνική υπόσταση και συμπληρώνει την κύρια εικόνα με διάφορους τρόπους. Μπορεί να περιλαμβάνει την πίσω πλευρά μιας μορφής που φαίνεται από την μπροστινή πλευρά, ένα τοπίο ή μια αλληγορική σκηνή που τροποποιεί το νόημα της κύριας απεικόνισης, εραλδικές πληροφορίες, συναφή θρησκευτικά θέματα, πορτρέτα και άλλα. Η ενότητα «Η κρυφή πλευρά» περιλαμβάνει διάφορα έργα στα οποία η πίσω όψη αποκαλύπτει ίχνη της δημιουργικής διαδικασίας με τη μορφή σχεδίων, γεωμετρικών σχεδίων ή εκφραστικών ιδιοτροπιών. Αν και μέχρι τον μεσαίωνα λέξεις και εικόνες συνυπήρχαν στην βασική εικόνα, έφτασε μια στιγμή που οι καλλιτέχνες εμπιστεύτηκαν όλο το βάρος της αφήγησης στη δεύτερη.
Επιπλέον, όταν χρειαζόταν να μεταφέρουν πληροφορίες, να προσδιορίσουν θέματα ή πρόσωπα ή να συμπεριλάβουν πρόσθετες πληροφορίες ή σχόλια σχετικά με την εκτέλεση του έργου, έγραφαν σχεδόν πάντα στην πίσω πλευρά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι πληροφορίες προστέθηκαν αργότερα με τη μορφή ετικετών και σφραγίδων ή σφραγίδων που μας βοηθούν να ανιχνεύσουμε την ιστορία των έργων: τις συλλογές στις οποίες ανήκαν, τα παλάτια που κοσμούσαν, τις αλλαγές θέσης τους και τις τυχόν αναστηλώσεις που πραγματοποιήθηκαν σε αυτά. Σε άλλες περιπτώσεις, οι πίσω όψεις αποκαλύπτουν ιστορίες που περιέχονται στα ίδια τα υλικά των έργων: υφάσματα που είχαν οικιακή χρήση ή μοτίβα υφαντών που περιέχουν «φαντάσματα» τα οποία εμφανίζονται όταν το λάδι απορροφάται από το ύφασμα.
Η έκθεση μας δείχνει ότι ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε τα έργα τέχνης δε μπορεί να είναι μόνο μετωπικός. Υπάρχει το έργο και ο θεατής. Όχι μόνο με τα μάτια, εκεί που μπροστά του βρίσκεται ένα έργο τέχνης. Η εμπειρία της τέχνης έχει γίνει κατανοητή τα τελευταία χρόνια ως κάτι πιο φυσικό- ολόκληρο το σώμα μας σε όλες του τις διαστάσεις συμμετέχει σε αυτήν. Πρόκειται και για μια εμπειρία που θυμίζει τη χαρά της αρχαιολογικής ανακάλυψης, στην οποία κάθε στρώμα έχει τη δική του ιστορία να αφηγηθεί.
Σε μια σπηλαιώδη ατμόσφαιρα μυστηρίου και αποκάλυψης μηνύματα, σφραγίδες και σκίτσα που έμειναν αθέατα για τόσο καιρό έρχονται στο φως. Ο επισκέπτης μπαίνει σε μια διάσταση που δεν υπάρχει, στις δέκα ενότητες της έκθεσης, σε μια διάσταση που είναι κρυμμένη αλλά η οποία είναι εξαιρετικά σημαντική και η οποία αποτελεί εξίσου μέρος του έργου με την μπροστινή πλευρά.
Η εικαστική έκθεση "On the Reverse" παρουσιάζεται στο Prado της Μαδρίτης έως τις 3 Μαρτίου 2024.
Με πληροφορίες από Prado Museum, Guardian
