[Α.Μ]
«Στην εστία αυτή, ενωμένους μας κρατούν μαζί
οξείες αιχμές από μια έδρα που λείπει»
Το έβδομο βιβλίο ποίησης του Βασίλη Αμανατίδη είναι ένα ενιαίο σπονδυλωτό ποίημα (εξήντα ποιημάτων), που περικυκλώνει τη μητέρα ως «χώρα», χρησιμοποιώντας συνήθως την αμεσότητα θεατρικού μονολόγου. Το έργο στοχεύει στην υποκειμενική αποτύπωση του ατομικού οικογενειακού βιώματος (πηγής και κάθε «εγκλήματος»), υπονοώντας όμως και άλλους ομόκεντρους –και πολύ καθολικότερους– κύκλους του Μητρικού. Εδώ, η χώρα-μητέρα εγκαλείται όχι τόσο για να κατακτηθεί ή να αποκαθηλωθεί (αυτό είναι όντως αδύνατον), όσο για να ομολογηθεί κατά τρόπο μη εξωραϊσμένο το επώδυνο μητρικό χάος. Μας μίλησε, λίγες ημέρες πριν από την κυκλοφορία του βιβλίου του μ_otherpoem: μόνο λόγος, από τις εκδόσεις Νεφέλη.
Γιατί αποφασίσατε να ασχοληθείτε με αυτό το θέμα;
Δεν τα αποφασίζεις συνήθως τα θέματα – σε "αποφασίζουν". Το συγκεκριμένο ήρθε πράγματι ως ανάγκη. Το βιβλίο έπρεπε να γραφτεί, ήταν η ώρα του. Ίσως και να το προετοιμάζω πολλά χρόνια – δίχως καλά καλά να το ξέρω. Νομίζω άλλωστε πως όλα μου τα βιβλία περικυκλώνουν, από διάφορες οπτικές γωνίες, κυρίως το θέμα αυτό. Μόνο που στα προηγούμενα, το οικογενειακό τραύμα, η μητρική εμπλοκή κ.λπ., μετατρέπονταν συνήθως σε σκοτεινές φαντασμαγορίες, αλληγορικές ή παραβολικές. Ήταν ο τρόπος μου ώς τώρα να εξορκίζω το τραύμα. Διασκεδάζοντάς το – και εννοώ κυρίως: διασκορπώντας το. Θρυμματίζοντάς το εις τα εξ ών συνετέθη. Στο «μ_otherpoem: μόνο λόγος» το τραύμα δεν εξορκίζεται απλώς. Αντιμετωπίζεται. Ένας βασικός τρόπος προς αυτή την κατεύθυνση –της κατά μέτωπον αντιμετώπισης– είναι η ευθεία ομολογία τού τραύματος και η με νύχια και δόντια διατήρηση της αλήθειας. Ένας δεύτερος τρόπος είναι η σταδιακή μες στο βιβλίο υπαγωγή του θέματός μου στη γενίκευση. Ξεκινώ από την ατομική υποκειμενική εμπειρία. Αλλά καθώς το βιβλίο προχωρά, το ατομικό μετατρέπεται σε ένα ευρύτερο σχήμα, που ίσως αφορά όλους. Έτσι, κατ' ευχήν, η ατομική περίπτωση γίνεται σιγά σιγά σχήμα ευρύχωρο, ένα σχεδόν αρχέτυπο.
Η μητέρα είναι ο μοχλός ή η κινητήριος δύναμη μιας οικογένειας;
Πέρα από την αδιαμφισβήτητη φυσική λειτουργία του μητρικού, στις κοινωνίες των ανθρώπων η μητέρα –όπως την ξέρουμε– είναι κυρίως ρόλος. Ο ρόλος αυτός είναι συνυφασμένος –όσο θυμόμαστε– με την πατριαρχία. Από τη μια επικυρώνει την πατριαρχία, από την άλλη την κρατά σε μία διαρκή απειλή. Η μητέρα στέκει πάντα στο ενδιάμεσα. Έτσι, οι οικογενειακές μας σχέσεις είναι –θα έλεγα– υποκείμενες σε ένα σχεδόν αταβιστικό πλέον θεατρικό στοιχείο. Καθημερινά πρωταγωνιστούμε σε ένα θέατρο της ύπαρξης, όπου προβάρουμε προς άγνωστη κατεύθυνση ένα έργο δωματίου, το οποίο δεν έχει γραφτεί από εμάς, αλλά από άγνωστο συγγραφέα. Όσο για τη σχέση μας με τη μητέρα, είναι η σχέση μας με το μεγάλο Ον, με την ίδια την καταγωγή μας, με τη «χώρα» που μας χώρεσε και μας έδωσε ζωή. Η ύπαρξη του πλάσματος αυτού παρακολουθεί τη ζωή μας. Είμαστε υπό παρακολούθηση. Πρόκειται για τη σχέση μας με τον Δημιουργό μας – μια σχέση που δεν μπορεί παρά να είναι περίπλοκη και αμφίθυμη. Το δίχτυ δεν είναι απλό, όσο και αν συχνά χρυσώνουμε το χάπι με γιορτές μητέρας, μαθητικά ποιηματάκια και άλλες τέτοιες γλυκερότητες. Το ον μητέρα (πολύ περισσότερο από το ον πατέρας) έχει πράγματι τρομερά δικαιώματα πάνω μας. Μας έχει βγάλει από μέσα της. Εύλογα λοιπόν αντιμετώπισα τη σχέση με τη μητέρα ως τον βατήρα εκείνο που με τις ιδιόρρυθμες ταλαντώσεις του σε διδάσκει να αντιμετωπίζεις αργότερα τους γύρω, την κοινωνία, το συλλογικό. Ναι, η μητέρα είναι Χώρα. Αλλά το επίκαιρο και «κρίσιμο» ζήτημά μας είναι (και εννοώ εδώ παιγνιωδώς και την παρούσα κρίση που βιώνουμε): τι γίνεται όταν ζητούμε και από τη χώρα μας να γίνει, και να μας φέρεται ως, μητέρα... Γιατί η μητέρα έχει στοργή, έχει και οργή. Είναι μητέρα, αλλά και η ίδια παιδί μιας άλλης μητέρας. Νομίζω πως από κει προκύπτουν όλα ή τουλάχιστον τα περισσότερα. Όπως και από τον μάλλον απροσδιόριστο ρόλο του πατέρα, ειδικά στις μεσογειακές κοινωνίες.
Θα μου πείτε την άποψή σας για την ελληνική οικογένεια; Η κοινωνία ως προέκτασή της πως είναι;
Το έχω ξαναπεί με άλλη ευκαιρία, και το επαναλαμβάνω παραλλαγμένο ελαφρώς: "Οι άνθρωποι επιλέγουν τον μικροαστισμό και τη σύμβαση ακριβώς επειδή ο φόβος δημιουργεί πρόβατα. Ο ρόλος της οικογένειας είναι να μαθαίνει τα παιδιά στον φόβο. Τα μέλη της ελληνικής οικογένειας, από φόβο να μη μείνουν μη συνασπισμένα, ανάδελφα, δημιουργούν τέρατα. Δημιουργούν το πατερομητεροαγοροκοριτσόπραμα. Η ελληνική οικογένεια δεν ευνοεί την αποκόλληση αλλά την τερατοποίηση και τη συγκόλληση. Αυτό γίνεται με τις καλύτερες προθέσεις, ως αν να ήταν η μόνη οδός. Στην Ελλάδα, σχεδόν μηχανιστικά, η συγκρότηση δημιουργείται μέσα από τους δεσμούς αίματος." Θα πρόσθετα σε αυτά κυρίως τα εξής: Η κοινωνία μας, ως προέκταση μιας τέτοιου τύπου οικογένειας, δεν εμπιστεύεται τα συστατικά της. Η σκέπη του συλλογικού, αν και την επικαλούμαστε διαρκώς ως δικαιολογία ύπαρξης, δεν μας καλύπτει. Γιατί φοβόμαστε το χνώτο του άλλου, του δικού μας άλλου.
Πιστεύετε ότι μπορούμε να απαλλαγούμε από τα στερεότυπα, τις προκαταλήψεις και να προχωρήσουμε;
Η μητέρα στις κοινωνίες μας προεξέχει και προεξάρχει – συνήθως υπογείως. Είναι η υπόγεια πρωταγωνίστρια. Αυτό της διασφαλίζει ένα άβατο, αλλά συχνά «πληρώνει» αυτή πρώτη τα λάθη μιας πατριαρχικής λογικής. Η υπεραφθονία μητέρας ή η έλλειψη αρκετής μητέρας δημιουργεί τραύματα. Ομολογώ πως στο βιβλίο αυτό η ρήξη έχει έναν χαρακτήρα επείγοντα. Ωστόσο, από τίποτα δεν απαλλάσσεσαι εάν δεν έχεις δουλέψει εσωτερικά προς την κατεύθυνση της απαλλαγής. Στο κείμενο που έχω φτιάξει, η συμβολική μητροκτονία σημαίνει προπάντων μια απομάκρυνση από στερεότυπα και προκαταλήψεις, καταρχήν μέσα από την αναγνώρισή τους, την ομολογία τους. Το πρώτο βήμα για να προχωρήσουμε είναι να δούμε το τραύμα, το δεύτερο να το ομολογήσουμε. Δηλαδή, να προχωρήσουμε από την οδύνη του βιώματος προς τον μετασχηματισμό της οδύνης αυτής σε λόγο, σε μια κάποια λύτρωση και λύση. Είναι ο λόγος αυτός που μας ενώνει ή θα μας ενώσει. Από κει και πέρα, η ατομική δουλειά του καθενός θα συνεργήσει προς τη συλλογική κατεύθυνση. Δεν αισιοδοξώ αρκετά – δεν είναι τέτοια η φύση μου. Ωστόσο, γίνεται. Γίνεται να γίνει. Στη ζωή του καθενός μας, όπως και στην τέχνη. Όμως η τέχνη είναι οδός, δεν είναι λύση. Θα δούμε...
Ως ενήλικας συμφιλιώνεται κάποιος με την οικογένειά του;
Νομίζω πως με αυτά τα πράγματα αρχίζεις να συμφιλιώνεσαι όταν προσπαθείς να αλλάξεις εσύ ο ίδιος πρώτα. Όσο κι αν αυτό είναι δύσκολο. Η ηρεμία της συμφιλίωσης έρχεται με την αποδοχή της διαφορετικότητας του άλλου. Μέχρι να σταματήσεις να προσπαθείς εμμονικά να αλλάξεις τους άλλους –εν προκειμένω τους γονείς σου– έχεις περάσει μπορεί και μια κόλαση, οπωσδήποτε πάντως από οδούς οδύνης και θυμού. Δεν πειράζει, ίσα ίσα, είναι κάτι που επιβάλλεται να σου συμβεί. Τα πράγματα τελεσφορούν μέσα από το δύσκολο, όχι από το εύκολο. Μιλώ λοιπόν για έναν διαρκή αγώνα με τους οικείους σου. Μία διαδικασία αλληλοεξημέρωσης. Είμαστε άγρια θηρία. Το θέμα είναι να μην είμαστε άγρια θηρία μέσα σε μητρικό ή πατρικό κλουβί. Να είμαστε θηρία σε ανοιχτό πεδίο. Το ανοιχτό πεδίο κάνει τα θηρία λιγότερο νευρικά. Τα φέρνει εγγύτερα στη φύση τους. Τότε και οι γονείς θα ηρεμήσουν, θα ημερώσουν. Θα νιώσουν πως μπορούν κι αυτοί να είναι θηρία. Πλάσματα εκτός ρόλου. Η αλληλοεξημέρωση έρχεται μετά την αμφίδρομη αποδοχή της θηριωδίας που ασκήσαμε ο ένας στον άλλον. Σε όλη τη ζωή μας προσπαθούμε να κόψουμε έναν ομφάλιο λώρο.
Τα καταφέρνουμε τελικά ή αντ΄αυτού δημιουργούμε νέες δεσμεύσεις και ποιές μπορεί να είναι αυτές;
Στο «μ_otherpoem: μόνο λόγος», πρωταγωνιστής είναι αδιαμφισβήτητα ο λώρος. Αλλά ο λώρος τη στιγμή που καταλαβαίνει –θαρρείς σαν από μόνος του– πως πρέπει πλέον να εξαφανιστεί, πως δεν χρησιμεύει σε κάτι, ίσα ίσα εμποδίζει. Το βιβλίο μου το κατάλαβε λοιπόν κάποια στιγμή αυτό, και μου υπαγόρευσε το ίδιο τι να πράξω. Ξέρετε, στα έργα υπάρχει πάντα το στοιχείο της εσωτερικής τους δραματουργίας. Είναι η αναγκαιότητα να υπάρχει κάτι εκεί μέσα γιατί κάνει καλό στο έργο (άρα και στα καλύτερα ένστικτα του αναγνώστη). Εάν το έργο γίνει μόνο και μόνο για να ικανοποιηθεί ο ναρκισσισμός του συγγραφέα του, το έργο χαλά, ο συγγραφέας του ικανοποιείται. Έτσι, το έργο αυτό –ίσως περισσότερο απ' ό,τι τα προηγούμενα πράγματα που έχω φτιάξει– απέκτησε κάποια στιγμή την απολύτως δική του δυναμική. Προς το τέλος της συγγραφής του βιβλίου, το τραύμα μου δεν ήταν πια και τραύμα του βιβλίου. Αυτά που ήθελα να πω εγώ για να ιαθώ εγώ, δεν τα ήθελε το έργο. Ο δραματουργός ποιητής ακούει λοιπόν το έργο του την ώρα που δημιουργείται. Πηγαίνει με τα νερά του. Κι αυτό είναι έπειτα απολύτως ιαματικό και για τον ίδιο. Αυτό ας το ακούσουν οι γονείς. Το παιδί (το έργο μας) μάς μαθαίνει τι χρειάζεται αυτό το ίδιο. Πάντως με το να κόβεις έναν λώρο, τον τιμάς, του ομολογείς ρητά ότι υπήρξε. Και ό,τι υπήρξε κάποτε, θα υπάρχει για πάντα μέσα σου. Όμως ευτυχώς πλέον ως δεσμός, και όχι ως δεσμά. Λώροι που δεν κόβονται γίνονται θηλιές. Ελπίζω λοιπόν πως η κίνησή μας «έναντι» των ισχυρότερων οχυρών (στην περίπτωση του βιβλίου αυτού, έναντι του ιερού μητρικού εμβλήματος) θα συντελέσει στην ωριμότητα της από δω και πέρα συλλογικής μοναξιάς μας.
Τρια ποιήματα από το μ_otherpoem: μόνο λόγος
[σταθερότητα: το τραπέζι]
Γιατί ναι; (Γιατί όχι;)
Γιατί όχι; (Γιατί ναι;)
Γιατί όχι; (Γιατί ναι;)
Γιατί ναι; (Γιατί όχι;)
Αυτά είναι τα τέσσερα πόδια του τραπεζιού.
Αυτή είναι η μέθοδος της αν
ισορροπίας. Έτσι μόνο η αστάθεια εκλαμβάνεται ως σταθερότητα.
Έτσι το τραπέζι οσιώνεται ως κατασκευή
(«κι αν δεν το βλέπεις τώρα, υπομονή, σε λίγο θα το δεις»)
και το ζήτημα μετατίθεται σε προβλήματα του εδάφους
(«δεν φτιάξαμε το έδαφος εμείς, υπάρχει αφ' εαυτού του,
δεν είμαστε εμείς οι κατασκευασταί του σύμπαντος χώρου»).
Με κάτι τέτοιες αντιλήψεις, στρογγυλοκαθίσαμε
όχι στις πλευρές, μα στις γωνίες.
Από την αχρησία οι πλευρές εξέπεσαν
και ονομάσαμε άξονες κάτι αιχμές δοράτων.
Όταν έχεις καθίσει πια εκεί για καιρό, συνηθίζεις
την καταπάνω σου αιχμή ως κομμάτι του εαυτού σου.
Τούτο βολεύει όλους:
Μία τέτοια επιθετικότητα δεν οφείλεται σε άλλον (όλοι έχουν μία).
Μία τέτοια βία είναι ένα σύμπαν αθωώσεως.
Στην εστία αυτή, ενωμένους μας κρατούν μαζί
οξείες αιχμές από μια έδρα που λείπει.
[χρειάζεται να πω και για τα πόδια;]
Φαίνεται τόσον καιρό εμείς,
αναγνωρίζοντάς το μόνο απ' τις αιχμές του,
ούτε που ανάλαβαμε να αντιληφθούμε πως
εκείνο εκεί το ανάμεσά μας κείμενο
στον αέρα στέκει πλέον, δίχως διόλου πόδια.
Στον χώρο αυτό, φτιάξαμε για το μαζί ένα μνημείο,
που σιγά σιγά εξέπεσε σε έπιπλο,
που ανεπαισθήτως διαμελίσθη.
Γύρω του τώρα μας κρατά μαζί η εξαφάνισή του.
Ένας μας λίγο απ' τη γωνιά του να παραμερίσει, το τραπέζι
ασφαλώς θα σωριαστεί. Τι κρίμα
[απολογία]
Με διεκδίκησες σαν παρθενογένεση.
Εσύ η παρθένος, εγώ η γένεσή σου.
Τέτοιο φορτίο δεν σηκώνεται.
Με αγαπάς πριν από μένα και με τρόπο που δεν με παραδέχεται.
Όσο και να προσπαθήσω, θα με αγαπώ σαν δεύτερος.
Στην αγάπη σου αυτή δεν χωράει άλλος.
Η αγάπη σου μου έχει κάνει έξωση από τον εαυτό μου.
Τόσο που με αγαπάς εξαφανίζεται ο αγαπώμενος.
Έτσι που με αγαπάς δεν χωρώ να μπω μέσα μου.
Έχω βγει, γι' αυτό, από τον εαυτό μου έξω
και σε κοιτώ να αγαπάς και να καταλαμβάνεις.
Όμως με πιάνει κι ένας τρόμος τι θα γίνει όταν φύγεις.
Η αγάπη σου επ' αυτού δεν έχει προνοήσει.
Θα μείνει απ' έξω ο εαυτός μου να κοιτά τα κόκαλα
της αγάπης σου για μένα; θα γίνω εγώ τα κόκαλα;
ή μήπως θα τρυπώσω μέσα μου να με επανακαταλάβω,
μα σαν εκπορθητής πια του εαυτού μου;
Ο πορθητής Μωάμεθ και η πόλη: ένα και το αυτό.
Και ανάμεσά τους εσύ, που όλα τα υπερβαίνεις: χώρα.
Και αν χρειαστεί: ήπειρος. Και αν χρειαστεί: Γη.
Παρηγορούμαι με τη σκέψη ότι τουλάχιστον
για τα παραέξω πολύ λίγα γνωρίζουμε· και ελάχιστα μόνο
από αυτά έχει ακουμπήσει το πόδι μας ως τώρα.
σχόλια