Η documenta, μαζί με την Biennale της Βενετίας, θεωρείται η πιο σημαντική έκθεση μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης στον κόσμο και γίνεται κάθε πέντε χρόνια στο Κάσελ της Γερμανίας. Ιδρύθηκε από τον καλλιτέχνη, καθηγητή και επιμελητή Arnold Bode το 1955, έναν χαρισματικό αρχιτέκτονα, ζωγράφο και designer που είχε όραμα να ξαναβάλει τη Γερμανία στο χάρτη της μοντέρνας τέχνης, έπειτα από τα χρόνια που είχε εξαφανιστεί ή καταπιεστεί καλλιτεχνικά στο σκοτάδι του ναζισμού. Η πρώτη documenta φιλοξένησε τη δουλειά καλλιτεχνών που είχαν σημαντική επίδραση στη μοντέρνα τέχνη, όπως ο Picasso και ο Kandinsky, και στην πορεία συμμετείχαν με το έργο τους καλλιτέχνες από κάθε ήπειρο. Η έκθεση της κάθε documenta διαρκεί 100 μέρες, γι' αυτό συχνά αναφέρεται ως «μουσείο των 100 ημερών». Ο προπολεμικός μοντερνισμός φιλοξενήθηκε σε όλα τα ευρωπαϊκά παρακλάδια του και μέσα στα χρόνια στην έκθεση έχει παρουσιαστεί η ανάπτυξη σημαντικών καλλιτεχνικών ρευμάτων και ομάδων, από την αρχή του προηγούμενου αιώνα: φοβισμός, κυβισμός, φουτουρισμός, Blauer Reiter, Pittura Metafisica. Ο Bode παρουσίασε τα εκθέματα μέσα στα ερείπια του μουσείου Fridericianum, το οποίο παραμένει το κύριο κτίριο για την documenta. Η documenta14 θα γίνει ταυτόχρονα στην Αθήνα και στο Κάσελ.
Για πρώτη φορά από το 1955, η έκθεση, ακόμα και τα γραφεία όπου στήνεται και προετοιμάζεται η documenta, αφήνουν το Κάσελ ως αποκλειστική τους πατρίδα και μοιράζονται μεταξύ δύο πόλεων.
«Η ιδέα μιας documenta σε διπλή τοποθεσία, "μοιρασμένης και χωρισμένης" ανάμεσα στην Αθήνα, όπου βρίσκεται ως φιλοξενούμενη, και το Κάσελ, την πόλη που αποτελεί τη γενέτειρα και την έδρα της έκθεσης από την ίδρυσή της το 1955, γεννήθηκε από τη δυσπιστία προς κάθε είδους απλουστευτικές έννοιες ταυτότητας, αίσθησης του ανήκειν και ιδιοκτησίας σε έναν κόσμο που μοιάζει εξαρθρωμένος» λέει η Μαρίνα Φωκίδη, ιδρύτρια του περιοδικού «South» που θα λειτουργήσει προσωρινά, και μέχρι το άνοιγμα της έκθεσης το 2017, ως το επίσημο περιοδικό της documenta 14. «Υποτίθεται ότι οι μεγάλες διεθνείς εκθέσεις, διαχωρίζοντας επιμελώς την ερασιτεχνική από την επαγγελματική τους διάσταση, ανταποκρίνονται στις προσδοκίες του κοινού – στην πραγματικότητα, όμως, οι προσδοκίες αυτές αποτελούν δημιουργίες που προβάλλονται στο κοινό, το οποίο αντιμετωπίζεται ως ένας σχεδόν μονολιθικός αποδέκτης περιεχομένου. Υπ' αυτή την έννοια, γίνονται ουραγοί των οικονομικών (βλέπε εταιρικών) και πολιτικών συμφερόντων, τα οποία συγκροτούν αυτό που ο Tony Bennett έχει αποκαλέσει "σύμπλεγμα εκθεσιακού εγκλεισμού", έναν μηχανισμό που λειτουργεί αλληλένδετα με τον κόσμο της τέχνης και παρουσιάζεται ως αυταπόδεικτη, πασιφανής πραγματικότητα – ως η μόνη, υποτίθεται, πραγματικότητα που βρίσκεται στη διάθεσή μας. Η documenta 14, αντίθετα, θα επιχειρήσει να ανταποκριθεί σε πραγματικό χρόνο στις ραγδαίες αλλαγές της ευρωπαϊκής ηπείρου, το μέλλον της οποίας, ως γενέτειρας τόσο της δημοκρατίας όσο και της αποικιοκρατίας, πρέπει επειγόντως να εξεταστεί. Για να γίνει αυτό, πρέπει καταρχάς να έρθει σε άμεση επικοινωνία με τους γείτονές της, τόσο τους κοντινούς όσο και τους μακρινούς. Συνεπώς, η documenta 14 αποτελεί, πέραν των άλλων, και μια πρόσκληση να αναλογιστούμε τις πιθανότητες και τις προοπτικές ενός διαφορετικού, πιο ανοιχτού κόσμου που δεν θα μπορούν να τον αγγίξουν οι βίαιες επιπτώσεις που προκαλούν οι τρέχουσες πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις. Η documenta 14 δεν βλέπει τον εαυτό της ως ένα νησί, μια πλατφόρμα, ένα φόρουμ υποθετικής σκέψης, σπέκουλας και ουτοπικών παρεκβάσεων, αλλά περισσότερο ως ένα θέατρο δράσεων, μια εμπειρία επιτελεστική, ενσώματη και διαθέσιμη σε όλους τους συμμετέχοντες. Επιπλέον, πιστεύουμε ότι είναι πιθανό να υπερβούμε τους στενούς και αμετάβλητους όρους αντίληψης της documenta 14 ως "έκθεσης" η οποία συντελείται από τους "επιμελητές" της με αποδέκτη ένα συγκεκριμένο "κοινό" και να αναζητήσουμε άλλα μοντέλα και τρόπους παραγωγής νοήματος που θα περιλαμβάνουν τη δημιουργία καταστάσεων, και όχι μόνο έργων που απλώς θα παρατηρεί κάποιος.
O τίτλος εργασίας της documenta 14 είναι "Learning from Athens". Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι η Αθήνα ως πόλη είναι το αποκλειστικό αντικείμενο της διοργάνωσης, κάθε άλλο. Η Αθήνα –εδώ στον τίτλο– χρησιμοποιείται και μεταφορικά, αντανακλώντας όλες σχεδόν τις αναφορές που ξέρουμε γι' αυτή. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να υπονοεί την έννοια της δημοκρατίας. Ή μήπως αντικατοπτρίζει την παρεξηγημένη έννοια της δημοκρατίας, όπως αυτή διαβάστηκε κατά τον Διαφωτισμό; Νομίζω πως σύμφωνα με την πρόταση του καλλιτεχνικού μας διευθυντή Adam Szymczyk, το αντικείμενο αυτής της documenta άρχισε να αποκτά υπόσταση από τη στιγμή που επιλέχθηκε η ιδέα του. Δεν είναι μια θεματική έκθεση που θα συγκεντρώσει καλλιτέχνες κάτω από μια θεματική σκοπιά. Για πρώτη φορά από το 1955, η έκθεση, ακόμα και τα γραφεία όπου στήνεται και προετοιμάζεται η documenta, αφήνουν το Κάσελ ως αποκλειστική τους πατρίδα και μοιράζονται μεταξύ δύο πόλεων. Στη συγκεκριμένη περίπτωση του Κάσελ και της Αθήνας, πρόκειται για δύο πόλεις που βρίσκονται μέσα στην Ευρώπη, άλλα η μία είναι στον Βορρά και η άλλη στον Νότο, όπου διαμορφώνονται διαφορετικές πολιτικο-οικονομικές συνθήκες. Και αυτό είναι το αντικείμενο, με πολύπλευρες ερμηνείες, που απαιτεί πολύ κουράγιο. Η documenta 14 αφήνει, δηλαδή, τον αποκλειστικό της ρόλο του οικοδεσπότη και γίνεται μαζί και φιλοξενούμενος στην Ελλάδα. Ένα γεγονός τέτοιας απήχησης παράγεται και επίσης αναμεταδίδεται και από τις δύο πόλεις, που τοποθετούνται σε δύο διαφορετικές πολιτισμικές θέσεις. Φυσικά, η documenta 14 δεν είναι θεματικά εστιασμένη στη σχέση Ελλάδας-Γερμανίας, άλλα με τη γενναία παρέμβαση που έκανε ο Adam Szymczyk μοιάζει να είναι μια περιπέτεια που θέλει να μιλήσει και από τη θέση του Βορρά και από τη θέση του Νότου συγχρόνως. Η documenta 14 θα αντανακλά τη σύμπραξη επιμελητών, καλλιτεχνών, θεωρητικών και συγγραφέων από όλο τον κόσμο και τις ιστορίες τους, όπως σμίγουν και συγκρούονται μεταξύ τους.
Μπορεί στο παρελθόν, κάποιες μετρημένες φορές, να έχει παρουσιαστεί κάποιο μικρό κομμάτι του όλου πρότζεκτ και σε κάποιον άλλο τόπο, άλλα ποτέ η έκθεση δεν μοιράστηκε σε δύο μέρη. Φυσικά, από την αρχή αυτής της περιπέτειας, πριν από δύο χρόνια σχεδόν και μέχρι τώρα, οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, η κρίση των προσφύγων και η οικονομική της Ελλάδας, και των υπολοίπων χωρών που μοιάζει να έπεται, υπήρξαν ραγδαίες. Είναι λογικό οι αλλαγές αυτές των καταστάσεων, να μην πω της Ιστορίας, να επηρεάζουν τους ανθρώπους, τους συμμετέχοντες σε ένα τέτοιο εγχείρημα, όπως η documenta, τους επιμελητές, τους καλλιτέχνες όλους. Άλλα αυτές οι αλλαγές δεν είναι ούτε υποχρεωτικές ούτε στρατευμένες στην υπηρεσία μιας θεματικής ή ενός εντυπωσιακού θεματικού τίτλου. Στη συγκεκριμένη περίπτωση νομίζω ότι είναι ελεύθερη και γίνεται οργανικά, ανθρώπινα, έτσι όπως θα έπρεπε να είναι πάντα. Πώς είναι δυνατόν να αφήσει ανεπηρέαστο κάποιον από τους ανθρώπους που μετακόμισαν εδώ στην Ελλάδα ή όλους αυτούς που την επισκέπτονται για την οργάνωση και την ολοκλήρωση του πρότζεκτ; (Εννοείται ότι είναι αυτονόητο γι' αυτούς που ζουν μόνιμα εδώ.) Νομίζω ότι μια πλευρά του αντικειμένου αυτής της documenta ήταν να αρχίσει αυτή η συνεργασία και η μετακίνηση προς την Ελλάδα ανθρώπων που δεν έρχονται για διακοπές άλλα για να δουλέψουν τη συγκεκριμένη στιγμή στο συγκεκριμένο πεδίο (να το λέγαμε "μάχης";)».
— Με ποιον τρόπο απασχολούν την documenta 14 οι ραγδαίες οικονομικές, πολιτικές και ανθρωπιστικές εξελίξεις που συμβαίνουν στη λεκάνη της ανατολικής Μεσογείου τον τελευταίο καιρό;
Αν δει κανείς το πρώτο τεύχος, επιμελημένο από την ομάδα της documenta 14, που φιλοξενείται και βγαίνει ως τo έκτο τεύχος του περιοδικού «South as a State of Mind», θα βρει όλες τις απαντήσεις σε αυτή την ερώτηση. Και, φυσικά, τα τέσσερα τεύχη του περιοδικού «South» που θα γίνουν κατά την διάρκεια της documenta 14 είναι όχι μόνο προάγγελοι άλλα και κομμάτι του τελικού αποτελέσματος. Η μετα-αποικιακή ιστορία, οι πρόσφυγες μέσα στον αιώνα , η οικονομία, η έννοια της αποικιοκρατίας γενικότερα, είναι μερικά από τα θέματα γύρω από τα οποία παραγγέλθηκαν και συλλέχθηκαν τα κείμενα. Νομίζω ότι η προσφορά αυτών των κειμένων και των έργων, όπως διαμορφώνονται, ή των θεωρητικών δράσεων που θα αρχίσουν να γίνονται από τη δική μας πλευρά είναι ο τρόπος με τον οποίο μπορούμε να συνεισφέρουμε, χωρίς ηρωισμούς. Φυσικά, υπάρχουν και άλλοι τρόποι, πιο πρακτικοί, με τους οποίους η documenta 14 συνεισφέρει, άλλα αυτό δεν είναι προς συζήτηση ή καταγραφή. Δεν προσβλέπεις σε ευγνωμοσύνη, δεν είμαστε ο καλός Σαμαρείτης.
— Πώς μπορείς να συνεισφέρεις, χωρίς να σε κατηγορήσουν ότι εκμεταλλεύεσαι ή καπηλεύεσαι τον ανθρώπινο πόνο και τις δύσκολες καταστάσεις που δημιουργεί στους ανθρώπους η κρίση;
Να καπηλευτείς και να εκμεταλλευτείς τον ανθρώπινο πόνο; Αυτό ούτε που μου πέρασε από το μυαλό. Θα έλεγα ότι συνεισφέρεις κάνοντας αυτό που ξέρεις, χωρίς καν να καταλαβαίνεις ότι συνεισφέρεις ή, τουλάχιστον, χωρίς αυτό τον σκοπό ως ασπίδα. Αν δεν έχεις ως πρωταρχική επιθυμία να κάνεις τον ήρωα ή να αναδειχτείς ήρωας, συνήθως καταφέρνεις να προσφέρεις κάτι λίγο, σιωπηλά. Και το λίγο είναι και καλύτερο από το τίποτα αλλά και από το υποτιθέμενο πολύ.
— Μπορεί η τέχνη να βοηθήσει;
Αυτό είναι μια ερώτηση που θα πρέπει να αντιστραφεί στο γενικότερο κοινό. Εάν, όντες μέσα σε αυτόν το χώρο, κάναμε ό,τι κάναμε πιστεύοντας ότι έχουμε τόση δύναμη ώστε να βοηθήσουμε τον κόσμο, τότε ίσως να μην τα καταφέρναμε ποτέ. Προσωπικά, πιστεύω πως στην Ελλάδα, άλλα και σε πολλά άλλα μέρη υπό ουσιαστική διάλυση, το άτομο, ο άνθρωπος, καθένας μόνος και όλοι μαζί σε ενότητα είναι η αντικατάσταση της διαλυμένης πολιτείας-κράτους. Η ένωση μπορεί να βοηθήσει, ναι, και η τέχνη είναι ακόμα μία δικαιολογία για ένωση.
— Το «South» πώς εμπλέκεται με την documenta;
Η documenta 14, εγκαταλείποντας τον αποκλειστικό ρόλο του οικοδεσπότη, θα φιλοξενηθεί και θα συνεργαστεί με διαφορετικούς πολιτιστικούς οργανισμούς στην Αθήνα. Έτσι, λοιπόν, φιλοξενείται στις σελίδες του «South as a State of Mind». Η συνεργασία με το περιοδικό ήταν κάτι που μου πρότεινε ο καλλιτεχνικός διευθυντής λίγο καιρό αφότου ανέλαβα διευθύντρια του καλλιτεχνικού γραφείου της documenta 14 στην Αθήνα και ήταν κάτι δεν είχε σχέση με τη θέση μου στην οργάνωση. Είναι μια αρχή της documenta 14 να μη δημιουργήσει καινούργιους οργανισμούς άλλα να συνεργαστεί με τους προϋπάρχοντες εδώ.
