Το «Paradise Metal» του πατέρα Διονύσιου Ταμπάκη, που λειτουργεί στον Ι.Ν. Γενεσίου της Θεοτόκου Παλαιού Ναυπλίου, είναι ένα άλμπουμ-σοκ. Κυκλοφορεί από την αθηναϊκή Heat Crimes και την πρώτη φορά που πέρασε από το feed μου στο Instagram, κοντοστάθηκα δύσπιστη, χωρίς να έχω ιδέα τι ακριβώς να περιμένω. Το πρώτο ποστ που είδα δεν ήταν καν από την εταιρεία αλλά από το ίδιο το Bandcamp, κι αυτή η λεπτομέρεια έχει σημασία: όταν μια μεγάλη μουσική πλατφόρμα, όσο ανεξάρτητη κι αν είναι, αρχίζει να προωθεί κάτι τόσο αλλόκοτο, σημαίνει πως υπάρχει πραγματικό καλλιτεχνικό βάρος. Ακολούθησαν κι άλλα από ξένους music enthusiasts και συλλέκτες και ένα ενθουσιώδη ποστ του Saske – αυτό κι αν ήταν έκπληξη.
Πράγματι έχει ουσιαστικό καλλιτεχνικό βάρος η μουσική του πατρός Διονύσιου. Παρά την εύλογη, αρχική δυσπιστία μου, το «Paradise Metal» είναι ένα συγκλονιστικό άλμπουμ, ίσως η πιο ιδιαίτερη κυκλοφορία που έχω ακούσει εδώ και πολύ καιρό. Ο πατέρας Διονύσιος, ο οποίος το ηχογράφησε ολόκληρο στο σπίτι του, δεν αναμειγνύει απλώς metal με βυζαντινή μουσική. Πηγαίνει πολύ πιο πέρα από αυτό. Δημιουργεί ένα αδιανόητο ηχητικό τοπίο όπου drones, doom riffs, ψαλμωδίες, industrial textures και σχεδόν τελετουργικές και καθαρτικές ambient και techno στιγμές συνυπάρχουν με τρόπο που δεν μοιάζει ούτε ειρωνικός ούτε γραφικός. Το αποτέλεσμα δεν ακούγεται ως το «εξωτικό» πειραματικό πρότζεκτ ενός ιερέα αλλά ως μια απόλυτα ειλικρινής μουσική αναζήτηση, κάτι βαθιά πνευματικό, παράξενο, βαρύ και ταυτόχρονα απρόσμενα συγκινητικό.
Και ίσως αυτό είναι που το διαφοροποιεί από παλιότερες απόπειρες σύνδεσης της Ορθοδοξίας με τη σύγχρονη μουσική κουλτούρα στην Ελλάδα. Γιατί δεν μπορεί να μη σου έρχεται στον νου η περίπτωση των Παπαροκάδων, ενός χριστιανικού ροκ συγκροτήματος που σχηματίστηκε τη δεκαετία του ’90 με τις ευλογίες του Μητροπολίτη Χριστόδουλου και προσπάθησε να φέρει την Ορθοδοξία πιο κοντά στη νεότερη γενιά μέσα από πιο «μοντέρνες» μουσικές φόρμες και διδακτικούς στίχους. Παρότι η πρόθεση είχε ενδιαφέρον, το αποτέλεσμα έμοιαζε συχνά εγκλωβισμένο στην ανάγκη του μηνύματος, σαν να μην τους αφορούσε η ίδια η μουσική έκφραση. Το «Paradise Metal» λειτουργεί σχεδόν αντίστροφα. Δεν προσπαθεί να «εκσυγχρονίσει» την πίστη ούτε να κάνει την Ορθοδοξία πιο cool ή εύπεπτη. Δεν κηρύττει, δεν διδάσκει και δεν επιχειρεί να πείσει κανέναν. Αντίθετα, μοιάζει με μια προσωπική, σχεδόν υπαρξιακή ανάγκη έκφρασης που τυχαίνει να περνά μέσα από τη βυζαντινή μουσική, το metal και τον θρησκευτικό μυστικισμό. Γι’ αυτό τελικά σε αυτό που χαρίζει στον ακροατή ακούγεται τόσο αυθεντικό και είναι τόσο ευπρόσδεκτο.
«Ευτυχώς που δεν είμαι επαγγελματίας μουσικός διότι θα είχα τον φόβο της απόδοσης. Ενώ, ως ένας απλός ερασιτέχνης(ερως + τέχνη) ταξιδεύω ανάλαφρος και αμέριμνος με τη βαρκούλα μου».
Όπως γράφει εκστασιασμένος ο Grayson Haver Currin στο «Pitchfork»: «Κάπου εδώ προκύπτει εύλογα το ερώτημα: “Θα σε γοήτευε τόσο αυτός ο δίσκος αν δεν είχε δημιουργηθεί από έναν 53χρονο Έλληνα ιερέα;”. Πιθανότατα όχι. Όμως αυτό έχει λιγότερη σχέση με την εικόνα ή την ταυτότητά του και περισσότερο με τη δομή που αυτή η ταυτότητα δίνει στο “Paradise Metal”. Είναι ένας δίσκος που, αν τον πετύχεις, σίγουρα θα τον πάρεις στα χέρια σου, έστω για να γελάσεις, ίσως όμως και για να εμπνευστείς. Στην πραγματικότητα, σε εμπνέει, πρόκειται·για μια φαινομενικά μουσική παραξενιά που τελικά σου μαθαίνει ένα-δυο πράγματα για τις προσδοκίες» - ναι ο δίσκος έχει γίνει τόσο viral που το «Pitchfork» τού έγραψε αμέσως κριτική, πήρε ένα 7,6. Να σημειώσουμε, επίσης, ότι η κασέτα έχει γίνει sold-out σε λίγες μόνο ημέρες.
Δεν θα γράψω περισσότερα για το «Paradise Metal». Προτρέπω πραγματικά όλους να μπουν στο Bandcamp και να το ακούσουν, χωρίς πολλές εξηγήσεις και προκαταλήψεις. Με μεγάλη μου χαρά, πάντως, επικοινώνησα με τον πατέρα Διονύσιο, ο οποίος δέχθηκε πρόθυμα να απαντήσει σε όλες τις ερωτήσεις μου με αμεσότητα και χιούμορ. Και σαν μια μικρή, ιδιαίτερα εγκάρδια έκπληξη, μου έστειλε μια σειρά από προσωπικές φωτογραφίες από τη ζωή και την καθημερινότητά του στο Ναύπλιο που φωτίζουν ακόμη περισσότερο τον κόσμο πίσω από αυτό το παράδοξο και τόσο ανθρώπινο άλμπουμ.
— Η οικογένειά σας είναι μικρασιατικής καταγωγής. Πόσο καθόρισε αυτή η καταγωγή τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεστε τη μουσική και την πνευματικότητα;
Για εμάς που καταγόμαστε από τη Μικρά Ασία ο ήλιος που ανατέλλει είναι πιο μεγάλος και πιο λαμπρός. Τα πάντα μέσα μας και έξω μας παίρνουν μεγαλύτερη λαμπρότητα. Πόσο μάλλον όταν αφορούν θέματα που αγγίζουν τα εσώψυχά μας. Μεγάλωσα στην προσφυγική Παλιά Κοκκινιά, ανάμεσα στους Μικρασιάτες πρόσφυγες που τα πόδια τους πατούσανε γερά στη γη, μα τα βλέμματά τους κοιτούσαν ουρανό. Εκκλησία και μουσική σφυρηλάτησαν μέσα μου το ίδιο και ενιαίο όραμα.
Θυμάμαι, στην εφηβεία, παπαδάκι τότε, στα Θεοφάνεια, περνούσαμε μαζί με τον παπα-Δημήτρη, βαστώντας την μπρούντζινη αγιαστούρα, από τα ξεπεσμένα αρχοντικά της Νίκαιας να αγιάσουμε τα σπίτια των ενοριτών και μύριζαν λιβάνι και ευλάβεια. Δίπλα όμως στο εικονοστάσι και το παλιό εικόνισμα της Θεοτόκου να σου και το κασετόφωνο να παίζει ανατολίτικους αμανέδες και τραγούδια λαϊκά του πόνου και της αγνής αγάπης.
Περάσαμε και από το σπίτι το πατρικό του Περπινιάδη. Τότε ζούσε ακόμη η μητέρα του. Ηλικιωμένη μα ασκητική, έλεγε: «Με παρακαλά ο γιoς μου να πάω να μείνω στην πολυκατοικία, να έχω τις ανέσεις μου, μα εγώ δεν το κουνάω από δω, δεν αφήνω τις αναμνήσεις μου». Ανέπνευσα οξυγόνο μέσα στα ίδια ντουβάρια, στο ισόγειο προσφυγικό γιατάκι όπου μεγάλωσε κι αυτός ο μεγάλος, ο ανεπανάληπτος μουσικός. Είχαμε, δε, γνώριμη τη Μαρίτσα τη Σμυρνιά και κάμποσες φορές ήπιαμε μαζί τσάι και συζητήσαμε. Γι’ αυτήν γράφτηκε το γνωστό τραγούδι «Η Μαρίτσα η Σμυρνιά, ξακουστή στην Κοκκινιά», όταν ήταν νέα. Στην ανατολή της ζωής μας εμείς, στη δύση της δική της εκείνη, μα με ένα αρχοντικό παράστημα και ξέχωρη ομορφάδα ακόμη και στα γεράματά της.
— Ποιες είναι οι πρώτες σας μουσικές μνήμες;
Δεν θα λησμονήσω ένα περιστατικό στη Ρόδο, όπου βρέθηκα όταν ήμουν τεσσάρων χρονών περίπου. Ένα δισκοπωλείο κοντά εκεί που καθόμασταν είχε βάλει τη μουσική δυνατά, οπότε πήρα αυθόρμητα το καροτσάκι με τον ξάδελφό μου τον Αλέξανδρο –ομοίως μουσικόφιλο–, περίπου ενός τότε, και τον πήγα εκεί· καθίσαμε απ’ έξω ακούγοντας και οι δύο ήσυχοι και εντυπωσιασμένοι Θεοδωράκη και Μπιθικώτση, ενώ οι γονείς μας μάς έψαχναν, είχαν τρελαθεί από την αγωνία. Αν το γνώριζα, θα τους αποκρινόμουν, όπως ο δωδεκάχρονος Χριστός μας απάντησε στη Μητέρα Του και στον Ιωσήφ όταν τον βρήκαν στον Ναό στα Ιεροσόλυμα, αφού τον έψαχναν τρεις μέρες: «... οὐκ ᾔδειτε ὅτι ἐν τοῖς τοῦ πατρός μου δεῖ εἶναί με;» (Λουκά, β’, 49)
— Θυμάστε πότε ήρθατε για πρώτη φορά σε επαφή με τη βυζαντινή μουσική;
Χρωστώ πολλά στους ιερείς της ενορίας μας στον Άγιο Νικόλαο στη Νίκαια και ιδιαιτέρως στον παθιασμένο με την βυζαντινή μουσική πατέρα Αντώνιο Μπουσδέκη. Εκείνος μας δίδαξε πρώτος και με ζήλο τα πα-βου-γα-δι και τη βυζαντινή μουσική ομορφιά. Εμείς ρουφούσαμε με λαιμαργία όσα μας έλεγε, λες και βρήκαμε κάποιον μυθικό θησαυρό. Μετά ο φίλος μου ο Κώστας ο Βασιλάτος, που στα 15 του ήταν φτασμένος και διορισμένος ψάλτης στη Μητρόπολη, έφτιαξε μια βυζαντινή χορωδία από εφήβους. Εκεί αναζωπυρώθηκε ο ζήλος μας για τη μουσική. Μακάρι να είχα ακόμη και τώρα αυτό το δέος και την πεθυμιά για το ψάλσιμο όπως τότε…
— Τι σας οδήγησε στην ιεροσύνη;
Το ουράνιο και μεταφυσικό της στοιχείο. Ένας ιερέας στέκει πιο ψηλά και από έναν βασιλιά, ακόμη και από έναν άγγελο, αφού και αυτοί οι άγγελοι δεν μπορούν να κατεβάσουν τον Θεό στη γη και να κάμουν το ψωμί σάρκα Χριστού. Όλα τα υπόλοιπα τα θεωρούσα ψιλικατζίδικα μπροστά στο θυσιαστήριο της Αγίας Τράπεζας που τηρά πάντα προς την ανατολή και μοσχοβολά ουρανό.
— Πώς συνυπήρξαν μέσα σας η κλίση στη μουσική, η συγγραφή και η ιερατική διακονία;
Όλοι οι άνθρωποι, ακόμη και όσους τους θεωρούμε ασήμαντους και περιφρονημένους, έχουν χαρίσματα που τους έδωσε ο Θεός. Πολλές φορές οι ταπεινοί και αφανείς έχουν πιο πολύ πλούτο μέσα τους, αρκεί να τον αναγνωρίσουμε και να τον καλλιεργήσουμε. Για μένα ιεροσύνη, συγγραφή και μουσική είναι κομμάτια της ίδιας καρδιάς που αναχτυπά για να δίνει αίμα και προσφορά στους ανθρώπους που βασανίζονται από θλίψη, αδιέξοδα και μοναξιά. Η χαρά μου, λοιπόν, η τρελή είναι, σαν λειτουργήσω στην κατανυκτική και ιστορική εκκλησούλα μας, μετά να πάω στο σπίτι μου και ήσυχος να γράψω κάτι που ίσως να ωφελήσει όσους το διαβάσουν, καθότι δεν υπάρχει μεγαλύτερη προσφορά από το να κάνεις μια ψυχή να αναπνέει καλύτερα· ύστερα, αν γίνεται, θα το μελοποιήσω. Δεν θεωρώ, λοιπόν, καθόλου ασυμβίβαστα αυτά τα τρία πεδία, μάλλον πιστεύω πως το ένα έχει ανάγκη και συμπληρώνει το άλλο στη διακονία του ταλαιπωρημένου κόσμου.
— Πώς είναι η καθημερινότητά σας ως εφημέριου στον Ιερό Ναό Γενεσίου της Θεοτόκου στο Ναύπλιο;
Ήσυχα και ταπεινά. «Χουζούρ» που λένε στα τουρικά και σημαίνει γαλήνη. Αυτή είναι και η ατάκα μου: «χουζούρ ιστιόρουμ», την ησυχία μου θέλω. Δεν σε πειράζω, μη με πειράζεις κι εσύ. Ανήρ φρόνιμος ησυχίαν άγει. Αν και μεγαλωμένος στον Πειραιά, προτίμησα την επαρχία για να έχω γαλήνη. Καλύτερα λίγα και ήρεμα, παρά πολλά και με ταραχή. Κάμουμε, λοιπόν, κάθε πρωί, μαζί με την υπέροχη και καλοσυνάτη σύζυγό μου Φωτεινή, που κατάγεται από τα μέρη της Κόνιτσας και από την πνευματική γενιά του Αγίου Παϊσίου, τις ακολουθίες, μας ακολουθώντας τον Χριστό. Μετά θα πιω, αν προλάβω, το τσάι μου και ύστερα περιμένω όσους έρθουν να ζητήσουν εξομολόγηση και ψυχική στήριξη στη ζωή τους. Εδώ να ευχαριστήσω και τον επίσκοπό μας, τον Νεκτάριο, που αν και μητροπολίτης, μπορεί να ξεπερνά τη γραφειοκρατία και με ανοιχτούς ορίζοντες, καρδιά και σκέψη μάς δίνει την έμπνευση και την ευχέρεια να ενεργούμε, ως ιερείς, με ελευθερία, προθυμία και διάκριση.
— Έχετε τρία παιδιά. Πώς επηρεάζει η οικογενειακή σας ζωή την καλλιτεχνική σας έκφραση;
Καθόλου. Άλλωστε τα παιδιά τώρα μεγάλωσαν. Απέκτησα, δόξα την Παναγία, και εγγονάκι. Τώρα είμαι πιο ήσυχος στο σπίτι αν εξαιρέσεις το μίξερ, την ηλεκτρική σκούπα, τη σκυλίτσα μας που γαβγίζει και το σφουγγάρισμα που πρέπει να κάνει η σύζυγος ενόσω κάνω ηχογράφηση με το μικρόφωνο στον υπολογιστή μου. Συγκεκριμένα, το ραπ τραγούδι για το Ντουμπάι το ηχογράφησα όσο η Φωτεινή πήγε απέναντι στο σούπερ μάρκετ για να αγοράσει σιμιγδάλι να φτιάξει χαλβά στη νηστεία. Αυτά τα δέκα λεπτά ελευθερίας ήταν για μένα σωτήρια. Διότι η έμπνευση δεν έρχεται όποτε θέλεις, εκείνη σε βρίσκει. Τελικά ο χαλβάς δεν έγινε, βγάλαμε όμως το τραγούδι.
— Παίζετε εντυπωσιακά πολλά όργανα που προέρχονται από ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο. Πώς ξεκίνησε αυτή η μαθητεία;
Κάθε ένα μουσικό όργανο είναι και ένα παραθυράκι απ’ όπου βλέπεις ένα κομμάτι της απέραντης και εκπληκτικής ζωής. Ένα ξεχωριστό άνθος στον κήπο του Θεού με το δικό του και ανεπανάληπτο χρώμα, σχέδιο και άρωμα. Γι’ αυτό ποτέ δεν επαναναπαύομαι σε ένα μουσικό όργανο. Έχω αυτή την απληστία, όλο θέλω να ανακαλύπτω νέους μουσικούς κόσμους. Βέβαια, λεφτά δεν μου περισσεύουν, έτσι συνήθως αγοράζω μεταχειρισμένα, εάν μπορώ. Κάθε όργανο είναι κι ένας έρωτας, μια πρόκληση, μια πρόσκληση και μια υπόσχεση. Ιδιαιτέρως λατρεύω τα ανατολίτικα όργανα, μπορεί και λόγω DNA, διότι δεν περιορίζονται σε κουτάκια και μπορούν ν ’αναπετούν με ελεύθερες νότες, ασυγκέραστα, και να κάνουν τις τρέλες τους σαν πουλιά ανεξάρτητα στον ουρανό.
— Αν έπρεπε να περιγράψετε τη μουσική σας ταυτότητα, θα λέγατε ότι είστε περισσότερο ψάλτης, συνθέτης ή ερευνητής του ήχου;
Πιότερο μου αρέσει η μουσική έρευνα και τα παντρέματα, ιδιαιτέρως τα προξενιά. Τρία έχουν πιάσει και κάμανε και παιδιά. Στη μουσική όμως θέλγομαι να ενώνω τάσεις, ρεύματα και μουσικούς χώρους, όπως κάνει ο έμπειρος λιβανοποιός και βάζει τ’ απαραίτητα και εκλεκτά αρώματα για να φτιάξει το καλό θυμίαμα. Αν, ας πούμε, έχει ένα βαρύ άρωμα γαρίφαλο, ρίχνει και λίγο άρωμα κανέλα ή βανίλια για να μαλακώσει και να γίνει πιο ήπιο και γλυκό. Μεγίστη γλυκάδα η αγία λεπτότητα παντού.
— Υπάρχει κάποιο όργανο που θεωρείτε πως εκφράζει καλύτερα την ορθόδοξη πνευματικότητα;
Κι όμως, αν μπορώ να έχω μουσική άποψη, μετά το νέι, που είναι ένα μουσικό προσευχητικό όργανο για πολλούς λαούς εδώ και χιλιάδες χρόνια και ανατέλλει από τα εσώψυχα του οργανοπαίχτη, πιστεύω, κι ας φανεί τρελό, πως η ηλεκτρική κιθάρα μπορεί να αποδώσει τον πόνο, τον πόθο, την ένταση, την προσεχτική κραυγή, το παράπονο και την ανάταση κάποιου που αναζητά τον Θεό. Άλλωστε η αγγλική λέξη «metal» προέρχεται από το μέταλλο και το μέταλλο από το ρήμα «μεταλλώ» που σημαίνει αναζητώ και ερευνώ, εξού και μεταλλεύομαι, δηλαδή εξορύσσω. Άρα η ηλεκτρική κιθάρα και ιδιαιτέρως η άταστη –που δεν είναι άστατη– είναι ένα μουσικό εγχείρημα που σε βοηθά να ερευνάς και να ανακαλύπτεις τα κεκρυμμένα της καρδιάς σου. Αφού «Ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἐντὸς ὑμῶν ἐστίν» (Λουκά, ιζ’, 21).
— Πώς προσεγγίζετε τον αυτοσχεδιασμό μέσα σε ένα τόσο αυστηρό θεωρητικό σύστημα;
Εκεί είναι η ομορφιά και η επανάσταση. Δεν υπάρχουν κανόνες και κουτάκια όπου υπάρχει η «αγία τρέλα». Άλλωστε ο πρώτος παράλογος είναι ο Θεός που κάθισε και μας αγάπησε τους αχάριστους μέχρι τον Σταυρό. Αν ήταν Θεός δίκαιος και λογικός, θα έπρεπε να μας στείλει όλους στην Κόλαση. Το τυπικό λέγεται τυπικό επειδή δεν είναι ουσιαστικό. Καλοί οι κανόνες μα πιο ωραία όταν τους παραβαίνεις, με καλή όμως πρόθεση· όπως παραβαίνει η παπαρούνα τον νόμο του δάσους και ξετρυπώνει, πορφυρή σαν αίμα, σε μια άκρη, σπάζοντας την μονότονη πρασινάδα του τοπίου. Γι’ αυτό η πιο δυνατή γενιά Αγίων μέσα στην Εκκλησία είναι οι κατά Θεόν σαλοί που λευτερώνονται από τους νόμους και τους κανόνες του κόσμου, ακόμη και αυτού του χρόνου. Θυμάμαι τον Όσιο Εφραίμ τον Κατουνακιώτη που κάποτε βρήκε πάνω στο τραπέζι του κελιού του ένα επιτραπέζιο ρολόι, το οποίο είχε φέρει δώρο ένας προσκυνητής. Πήγε, το άρπαξε και το πέταξε στο πάτωμα, σπάζοντας το και λέγοντας στους καλογήρους: «Εδώ ζούμε στην αιωνιότητα, όχι στον χρόνο». Τα παιδιά του Θεού μόνον στους κανόνες της ταπείνωσης και της αγάπης υπακούουν. Όλα τα άλλα είναι αλοιφές για κάλους. Και τι πιο θεσπέσιο και υπέροχο από το να χαϊδεύεις με μουσική τους αδελφούς σου σε όλο τον κόσμο και να γίνεται αυτό το χάδι που σε βγάζει από τον Άδη.
— Έχετε πει ότι το βυζαντινό σύστημα λειτουργεί ως «λογική» και όχι απλώς ως αισθητική αναφορά. Τι σημαίνει αυτό;
Η βυζαντινή μουσική είναι μια αγκαλιά ευρεία που μπορεί να αναβαστήσει μέσα της όλους τους στεναγμούς της ανθρώπινης καρδιάς. Ως εκ τούτου, μπορεί να συνδυαστεί και να κάμει ωραία παρέα με όλα τα μουσικά ρεύματα του κόσμου. Με τον τρόπο αυτό πειραματιστήκαμε και φτιάξαμε τραγούδια συμπορευόμενα με εκκλησιαστική και ροκ, ή ραπ, ή τέκνο μουσική και βγήκε ένα θαυμαστό αποτέλεσμα. Γι’ αυτό παροτρύνω τους νέους να μάθουν βυζαντινή μουσική. Αν ένας ροκάς τη μάθει, θα εξελιχθεί στον πιο πετυχημένο ροκά στο είδος του. Αντίστοιχα ένας ράπερ ή ένας που ασχολείται με την τέκνο θα γίνουν ο καθένας οι καλύτεροι στην κατηγορία τους. Η βυζαντινή μουσική είναι το μέλι που γλυκαίνει όλες τι άλλες μουσικές και τις ζωοποιεί. Μπορεί να δώσει αρίφνητες εμπνεύσεις μα και να ανοίξει καινά και πρωτόγνωρα μονοπάτια στον στοχασμό κάθε μουσικού καλλιτέχνη. Άρα αποτελεί τη λογική και τα μαθηματικά της μουσικής. Ως θεόπνευστη αγγίζει τις ψυχικές χορδές του μουσικού, τις κουρδίζει και τους δίνει το έναυσμα για πειραματισμούς που ξεφεύγουν από την τετράγωνη λογική της ευρωπαϊκής μουσικής.
— Πώς θα εξηγούσατε σε κάποιον χωρίς μουσικές γνώσεις τι είναι τα μόρια και τα μικροδιαστήματα;
Θα έλεγα πως οι νότες είναι μεταξύ τους όπως δυο ωραίοι τόποι. Τα μόρια είναι οι στάσεις που κάνεις αναμεταξύ τους και πίνεις το καφεδάκι σου ή τρως τα σουβλάκια σου αν περνάς από το Λουτράκι. Και το κέντημα, π.χ., όσο πιο λεπτή κλωστή έχει, τόσο πιο θεσπέσιο γίνεται. Φαντάζεστε να κεντούσαμε με καραβόσκοινο; Τι χοντροκομμένο που θα ήταν; Επομένως, το ασυγκέραστο σύστημα της βυζαντινής και ανατολίτικης μουσικής δίνει ποικιλία, χάρη και πολυπλοκότητα, είναι σαν ένα ομορφοκαμωμένο εργόχειρο.
— Πιστεύετε ότι η δυτική μουσική έχει χάσει κάτι ουσιώδες, εγκαταλείποντας αυτήν τη λεπτότητα των διαστημάτων;
Βεβαίως. Μα αυτό βγαίνει από τη γενικότερη λογοκρατική σκέψη και τον σχολαστικισμό της Δύσης, που τα θέλει όλα ελεγχόμενα και ενταγμένα σε κανόνες. Τα πάντα τυποποιημένα. Δεν αγαπά τη λεύτερη απόδραση, τον παρορμητισμό και τα τσαλίμια που δίνει η ανατολική μουσική. Μα η ελευθερία βγαίνει από «έλευσις + ερως», δηλαδή κάνω αυτό που λέει η καρδιά μου. Όμως στον δυτικό πολιτισμό επικράτησαν πιότερο ο λόγος και η λογική παρά η καρδιά και το συναίσθημα.
— Τι σας προσφέρει η άταστη ηλεκτρική κιθάρα (perdesiz) που δεν μπορεί να σας προσφέρει ένα συμβατικό όργανο;
Αυτό ακριβώς που σας ανέφερα. Όχι μόνο μιμείται άριστα την ανθρώπινη φωνή και τα συναισθήματα που αυτή εκφράζει και εξωτερικεύει κάθε φορά αλλά σου δίνει και τη δυνατότητα, μέσα από τον μικρόκοσμο των μορίων και μικροδιαστημάτων, να ταξιδεύεις στα μεγάλα διαστήματα και τα σύμπαντα της μουσικής και ψυχικής έκφρασης. Και για να είναι η ίδια η ψυχή απέραντη, το ίδιο είναι και η μουσική που την αποδίδει. Σε ταξιδεύει από τον μικρόκοσμο στον μεγάλο κόσμο της πλάσης του Θεού.
— Σας ενδιαφέρει να γεφυρώσετε τη βυζαντινή μουσική με σύγχρονες ηχητικές μορφές όπως το drone και το ambient;
Όπως έλεγαν οι Αρχαίοι: «Αρχή σοφίας η των ονομάτων επίσκεψις». Η ετυμολογία της λέξης εντοπίζεται στο ρήμα «βύω» που σημαίνει «γεμίζω» εξού και βύσμα. Άρα ο βυζαντινός πολιτισμός και η μουσική του μπορούν να γεμίζουν τα κενά και να ομορφαίνουν ωσάν λουλούδια που ανθούν στις χαράδρες και στους απόμερους γκεμνούς των βουνών. Έτσι και η βυζαντινή μουσική παντού χωρά.
— Θεωρείτε ότι η μουσική σας είναι πειραματική ή απλώς πιστή σε μια αρχαιότερη αντίληψη του ήχου;
Τι να σου πω; Πειράματα κάνω και όπου μου βγει. Φτάνει η ψυχή να έχει χαρά και ελπίδα και ό,τι φτιάχνει καλό και ωφέλιμο είναι. Προσπαθώ να κάνω το διαφορετικό. Όχι όμως αυτό που γίνεται για να γίνεται αλλά που δύναται να δώσει στους ανθρώπους το εισιτήριο να ταξιδέψουν σε άλλους μυθικούς και ονειρεμένους τόπους. Πράγματι, οι πολίτες του δυτικού πολιτισμού έχουν κουραστεί πια από την τετράγωνη και επαναλαμβανόμενη ευρωπαϊκή μουσική σε όλες τις εκφάνσεις της και ψάχνουν, απ’ ό,τι βλέπω, ακούσματα που να τους συνεπαίρνουν, να μιλούν στο συναίσθημά τους και να τους φιλοξενούν σε άλλους κόσμους, στην όντως πατρίδα τους που δεν είναι άλλη από την παιδική ηλικία, τις αναμνήσεις, τα πρωτακούσματα και τις γέψεις που γεύτηκαν σαν ήρθανε σε αυτόν τον κόσμο. Συγκινήθηκα με ένα σχόλιο στο κανάλι μου στο YouTube, που γράφει κάποιος μουσικόφιλος πως «με το άλμπουμ σας αυτό ταξίδευσα στους ήχους των προγόνων μου». Τι ωραία περιπλάνηση αυτή!
— Πώς γεννήθηκε η ιδέα για το «Paradise Metal» και πότε νιώσατε ότι αυτό το υλικό έπρεπε να κυκλοφορήσει ως ολοκληρωμένο άλμπουμ;
Εδώ και καιρό έχω φτιάξει ένα καναλάκι στο YouTube όπου μου αρέσει να γράφω και να ανεβάζω ψαλτοτράγουδα για την Παναγία. Άλλωστε «άξιον εστιν μακαρίζειν Σε». Υπάρχει τίποτα πιο άξιο από το να υμνείς την Παναγία; Επίσης, προσπαθώ να ανεβάζω και να συμβιβάζω διάφορα και διαφορετικά ακούσματα μεταξύ τους, κάνοντας έτσι την πιο εξαίσια αρμονία, αφού τα ετερώνυμα έλκονται. Έχω συνδυάσει ερασιτεχνικά και αυτοδίδακτα διάφορα ανατολίτικα όργανα, από κινεζική λύρα με δυο μόνο χορδές μέχρι καμπάκ κεμανέ και ζουρνά από την Τουρκία και την εμπόλεμη Περσία. Με τον ερχομό όμως της εγγονούλας μας απέκτησα δεύτερα νιάτα κι έτσι αγόρασα ένα ποδήλατο και μια ηλεκτρική κιθάρα, ίσως από ένα απωθημένο, διότι αν και μας το είχε υποσχεθεί ο πατέρας μας, δεν αξιώθηκε ποτέ να μου αγοράσει ποδήλατο και κιθάρα. Έτσι μου έμεινε απωθημένο. Πήρα το ποδήλατο, έκανα 1-2 φορές βόλτα, μέχρι που διαπίστωσα την επικινδυνότητα στους ελληνικούς δρόμους (όταν στην προκυμαία της Σμύρνης και περιφερειακά έχουν ποδηλατοδρόμο και πεζόδρομο που εκτείνεται δεκάδες χιλιόμετρα), έτσι το σταμάτησα. Την ηλεκτρική κιθάρα όμως τη συνεχίζω. Τώρα παρενέβη και ένας άλλος έρωτας, το περσικό νέι, που έχει έναν ανεπανάληπτο, συμπαντικό, βραχνό και παραπονιάρικο ήχο, και βλέπω πως μπορούν άριστα να συνδυαστούν τα ηχοχρώματά του με την ηλεκτρική κιθάρα. Ευχαριστώ θερμά και ειλικρινά τον Νίκο Χατζηλάσκαρη από τη Θεσσαλονίκη που έκανε την προσπάθεια να εκδοθούν κάποιες κασέτες από το άλμπουμ στην Αγγλία και μετά από εκεί έγινε γνωστό σε πολλούς ενδιαφερόμενους και σε άλλες χώρες.
— Τι σημαίνει για εσάς ο τίτλος «Paradise Metal»;
Όταν αναφέρει ένας ακόλουθος της μέταλ αυτήν τη λέξη εννοεί το επαναστατικό, το ασυμβίβαστο, το αδιαπέραστο. Μα υπάρχει πιο επαναστατικό πράγμα και ασυμβίβαστο από τον ορθόδοξο μοναχισμό; Να θωρείς ακόμη και τώρα καλογήρους δίχως τηλέφωνο και ρεύμα στο κελί τους, να ξυπνάνε κάθε πρωί από τη 1 μετά τα μεσάνυχτα για άσκηση και προσευχή; Μάλιστα γνώρισα κι έναν ασκητή χωρίς τη έννοια της κοσμικής τύρβης και της καλοπέρασης που φορά ένα πλαστικό κολιέ στον λαιμό του. «Τι είναι αυτό, πάτερ;» τον ρωτάς και σου απαντά «για τους σκύλους, για να φεύγουν τα τσιμπούρια. Αφού κάνει για τους σκύλους, γιατί να μην κάνει και για μένα; Καλύτερος είμαι εγώ;» Μάλιστα, μένει σε ένα κελί μισογκρεμισμένο και όταν χιονίζει το στρώνει στο πάτωμα. «Πήγαινε δίπλα», του είπαν κάποτε που άδειασε το δωμάτιο και είναι πιο ανθρώπινο. Κι εκείνος απάντησε: «Δεν βαριέσαι, ποιος ξεσηκώνεται τώρα; Να χάνω τώρα την ησυχία και σειρά μου;». Ποιος μεταλάς, λοιπόν, μπορεί να σταθεί πιο ασυμβίβαστος μπροστά σε αυτόν τον ασυμβίβαστο πετεινό του Θεού; Σκέφτηκα να ονομάσω το άλμπουμ «Ρaradise Μetal» αφού από το Άγιο Όρος, τον Παράδεισο της Παναγίας, είναι οι εμπνεύσεις μου από όλες τις απόψεις: πνευματικές, αισθητικές, μουσικές, φυσιολατρικές και άλλες. Γι’ αυτό και στα βιντεάκια μου όλο Άγιο Όρος βάζω. «Όσο κι’ ο κόσμος και αν μας πληγώνει, τόσο το Άγιο Όρος μας πωρώνει».
«Ανάβω ένα κεράκι στο εικονοστάσι, κάνω λίγες μετάνοιες και τότε βλέπω πως οι ηχογραφήσεις γίνονται καλύτερες και σε λιγότερο χρόνο».
— Υπάρχει κάποια σύνδεση μεταξύ βυζαντινής μουσικής και drone ή metal, που ίσως δεν αντιλαμβάνεται εύκολα ο κόσμος;
Στην κιθάρα. Γι’ αυτό και ο σκοπός μας είναι να απομυθοποιήσουμε τις παρεξηγήσεις και τα αγκυλώματα των περασμένων χρόνων και με τη μουσική να ενώσουμε και όχι να διχάσουμε. Συγκινούμε όταν διαβάζω σχόλια και μηνύματα από παιδιά απ’ όλο τον κόσμο, από τη Νέα Ζηλανδία και το Ισραήλ μέχρι τον Καναδά. Κάποτε έγραψε ένα καλό σχόλιο ένας Τούρκος που έχει κανάλι δικό του μόνο με πατριωτικά τραγούδια και εμβατήρια της Τουρκίας που ούτε καν τον γνώριζα. Άλλος Τούρκος χεβιμεταλάς σχολίασε στον ύμνο «Χριστός Ανέστη» τη φράση «αληθινή πίστη». Μέσα, λοιπόν, από αυτή την ταπεινή προσπάθειά μας εύχομαι να αγαπήσουν οι της θρησκείας την ηλεκτρική, οι δε της metal να ενστερνιστούν τη βυζαντινή και τότε κάπου οι δρόμοι μας θα συναντηθούν. Δεν γίνεται αλλιώς. Η μουσική ενώνει. Τα όπλα και η στενομυαλιά χωρίζουν.
— Πώς αντιδρά ο κόσμος όταν μαθαίνει ότι ένας ορθόδοξος ιερέας δημιουργεί μουσική με τέτοιες επιρροές;
Όσοι έχουν απλότητα και ανοιχτή την καρδιά και τη σκέψη τους χαίρονται και ενασμενίζονται με αυτό το εγχείρημα. Ίσως κάποιοι άλλοι που δεν βοηθήθηκαν στη ζωή τους συναισθηματικά ή δεν ταξίδευσε η καρδιά τους στην παγκόσμια αγάπη και ενσυναίσθηση παρατηρούν με μια καχυποψία. Τι να πω; Μακάρι με την προσπάθεια αυτή κάποια νέα παιδιά να εμπνευστούν και να φτιάξουν το δικό τους παραδεισένιο μουσικό τους ρεύμα.
— Νιώθετε ότι η μουσική σας λειτουργεί περισσότερο ως προσευχή, ως πειραματισμός ή ως προσωπική ανάγκη έκφρασης;
Πώς τα καταφέρνεις, ευλογημένη ψυχή, και σε κάθε ερώτησή σου δίνεις συνάμα και την απάντηση! Ναι, είναι και τα τρία: προσευχή και ανάταση ψυχής πρωτίστως, πειραματισμός δεύτερον και αγώνας έκφρασης τρίτον. Αγώνας δίχως αγωνία. Η αγωνία στη γωνία, όπως έλεγε ο Άγιος Παΐσιος. Διότι άμα μπουν η αγωνία και το κοσμικό άγχος στον μουσικό μετά δεν μπορεί τίποτα καλό να φτιάξει. Το άγχος όλα τα μαυρίζει και τα μαγαρίζει. Ευτυχώς που δεν είμαι επαγγελματίας μουσικός διότι θα είχα τον φόβο της απόδοσης. Ενώ, ως ένας απλός ερασιτέχνης(ερως +τέχνη) ταξιδεύω ανάλαφρος και αμέριμνος με τη βαρκούλα μου.
— Ποια ήταν τα ακούσματα που σας διαμόρφωσαν μουσικά, εκτός της εκκλησιαστικής παράδοσης;
Οι αγαπημένοι μου αμανέδες. Με αυτούς μεγαλώσαμε στην Παλιά Κοκκινιά, σαν να ήταν το μητρικό μας γάλα. Το «αμάν», άλλωστε, είναι αδελφάκι του «αμήν». Και τα δύο πόνο ψυχής έχουνε. Η λέξη «αμάν» προέρχεται από την αραβική λέξη «amān» που σημαίνει έλεος, οίκτος, ηρεμία. Και το «αμήν», όταν το λέμε στον Θεό, ομοίως έλεος και βοήθεια ζητάμε. Μου αρέσει που όταν πηγαίνω στην Τουρκία (τώρα ακρίβυνε πολύ και δεν ξέρω πότε θα ξαναπάω) ακούω τους μουεζίνηδες στους μιναρέδες. Εκεί γροικάς μακάμια που σε ταξιδεύουν σε νοσταλγικούς κόσμους με ήχους αμάλαγους βυζαντινούς. Αν ακούσεις ιδίως ένα αργό ψαλτικό μέλος «τεριρέμ» ενός παλιού Πολίτη ψάλτη, δεν μπορείς να ξεχωρίσεις αν είναι χότζας ή ιεροψάλτης. Ίσως γι’ αυτό και να εισήλθε στην ψαλτική παράδοση το «τεριρέμ», για να αντιδιαστέλλεται και να ξεχωρίζει από τα μελωδήματα των μουεζίνηδων. Και εκείνοι από τη βυζαντινή και αραβική μουσική παράδοση φτιάξανε τη μουσική τους. Μάλιστα, το 1777 στην Κωνσταντινούπολη, κατά την εξόδιο ακολουθία του μεγάλου ψάλτη Πέτρου Λαμπαδάριου-Πελοποννήσιου, ο οποίος ήταν κορυφαίος δάσκαλος της βυζαντινής αλλά και της οθωμανικής/αραβοπερσικής μουσικής, δερβίσηδες από όλους τους τεκέδες της Κωνσταντινούπολης συγκεντρώθηκαν στον πατριαρχικό ναό για να τον τιμήσουν.
— Έχει αλλάξει η σχέση σας με την πίστη μέσα από τη μουσική;
Η μουσική ωριμάζει και διευρύνει τους ορίζοντες της σκέψης και της καρδιάς και ενηλικιώνει συναισθηματικά τον άνθρωπο. Θυμάστε πώς χαρακτήρισε ο Ιησούς Χριστός, μόλις αναστήθηκε, τους Αποστόλους στο υπερώον; «Ω ανόητοι και βραδείς τη καρδία» (Λουκά, κδ’, 25). Δεν μας θέλει ο Θεός στενόμυαλους και στενόκαρδους, γι’ αυτό πιστεύω πως η ενασχόληση με τη μουσική είναι πάντα μια εισαγωγή στη Θεολογία.
— Πώς βλέπετε τη σχέση της Ορθοδοξίας με τη σύγχρονη κουλτούρα, ιδιαίτερα με τους νέους ανθρώπους;
Τη νέα γενιά που έρχεται ορμητικά να καθιερώσει τον δικό της κόσμο και το δικό της μοτίβο και να συνθέσει τη δική της ατμόσφαιρα θα την περιέγραφα αφενός μεν ως πολύ πιο τίμια και ειλικρινή από τις προηγούμενες, δίχως να έχει την ανάγκη πλέον να υποκριθεί και να προσποιηθεί. Παρά ταύτα, δεν μπορώ να μη ξεδιακρίνω σε αυτήν μία υπερβολική ευαισθησία και ευαλωτότητα, που φτάνει να λειτουργεί ως θεομηνία, αυτοκαταστροφικά. Είναι πια σπάνιο σήμερα να βρεις κάποιον νέο άνθρωπο με ηρεμία, στωικότητα, που να μην έχει σπάσει από τις φοβίες, τα άγχη και τον τυφώνα των αρνητικών λογισμών, μέσα σε αυτή την τεχνολογική επιθετική εποχή που είναι γεμάτη βιασύνη, βία και φοβία. Μου έλεγε ένας ιεραπόστολος στην Αφρική πως ενώ εκεί οι άνθρωποι στερούνται όσα θεωρούμε απαραίτητα και αυτονόητα για τον εαυτό μας, είναι ευτυχισμένοι και πάντα τραγουδούν και χορεύουν, αγαλλόμενοι, κάνοντας τη φτώχεια τους πανηγύρι, τη στιγμή που στον δυτικό πολιτισμό έχουμε τα πάντα και τρέχουμε στους ψυχολόγους και στους ψυχιάτρους, ψάχνοντας να βρούμε γιατρειά από την κατάθλιψη. Αν, ωστόσο, βιώσουμε την ασκητικότητα και νηπτικότητα της Ορθοδοξίας, αυτής που μυρίζει λεπτότητα, αγάπη, στοργή, δόσιμο και όχι τυπολατρία και υποκρισία, θα καταλάβουμε ότι έχει σήμερα πολλά να δώσει στις νέες γενιές που έρχονται.
— Θα θέλατε να παρουσιάσετε το «Paradise Metal» ζωντανά ή το βλέπετε περισσότερο ως ένα προσωπικό και στοχαστικό έργο;
Γιατί όχι; Θα πραγματώσω έτσι και το ψώνιο μου πως έγινα και καλλιτέχνης. Πλάκα κάνω. Όμως δεν θα έλεγα όχι σε μια εκδήλωση με πολιτισμικό επίπεδο και σοβαρότητα, αν γινόταν βέβαια σε χρόνο που δεν θα με αποτραβούσε από τις θείες λειτουργίες στην Εκκλησία. Θα απαιτούσε σίγουρα σκληρή δουλειά και προετοιμασία, όμως όπου υπάρχει διάθεση, ανοίγουν και οι δρόμοι.
— Μετά τη διεθνή προσοχή που συγκέντρωσε ο δίσκος, αισθάνεστε ότι άλλαξε κάτι στον τρόπο που βλέπετε τη μουσική σας πορεία;
Και βέβαια. Τώρα πρέπει να δουλέψω περισσότερο, αν δεν θέλω να απογοητεύσω τους ανθρώπους που μας αγαπούν και μας ακούν. Όμως δεν αγχώνομαι. Ανάβω πριν ένα κεράκι στο εικονοστάσι, κάνω λίγες μετάνοιες και τότε βλέπω πως οι ηχογραφήσεις γίνονται καλύτερες και σε λιγότερο χρόνο. Ό,τι έχει μέσα κόπο και ταπεινοφροσύνη απογειώνεται.
— Πώς αντιμετωπίζετε τα social media, συγκεκριμένα το YouTube;
Από ιντερνέτια μόνο email, Viber και YouTube έχω και ήδη έχει κουραστεί το μυαλό μου. Πρέπει να κάνουμε χρήση του διαδικτύου και όχι κατάχρηση, διότι άμα είσαι και πολλή ώρα στον υπολογιστή, μετά δεν θα σε υπολογίζει κανείς.
— Τι θα θέλατε να αισθανθεί κάποιος όταν τελειώσει την ακρόαση του δίσκου;
Απλώς να αναπνεύσει καλύτερα, να χαρεί, να γαληνεύσει και να λάβει τροφή για προσευχή, όνειρα και οράματα. Να εμπνευστεί ώστε να επαναπροσδιορίσει τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τα πράγματα. Σε λίγες ημέρες, μάλιστα, θα κυκλοφορήσει και ένα βιβλίο από τις εκδόσεις Άθως που συνέγραψα ως απόσταγμα της σύγχρονης αγιορείτικης σοφίας με τίτλο: «Στην άβυσσο με θέα τον Παράδεισο.» Να ζεις δηλαδή μέσα σε κόλαση και εσύ με έναν καλό λογισμό να αισθάνεσαι παραδεισένια. Να η μεγάλη επανάσταση της paradise metal που δεν υποκύπτει στους νόμους της μιζέριας και της απόγνωσης. Αυτό, άλλωστε, που χρειαζόμαστε πιο πολύ από κάθε άλλη φορά είναι η γαλήνη. Ο κόσμος μέσα μας και έξω μας γίνεται εκπληκτικός, όμορφος και καταδεκτικός όταν ηρεμήσουμε. Μέσα στην ηρεμία όλες οι ασθένειες θεραπεύονται. Και εδώ άξια υπηρέτρια του Θεού είναι η μουσική, ως άλλη μυροφόρος και απόστολος που απλώνει γέφυρες μέσα στον σύγχρονο θλιβερό πολιτισμό που διασπά την προσοχή σου. Με συγχωρείτε που σας κούρασα με την πολυλογία μου.
