Αυτό που πολλά μουσεία επιδιώκουν να είναι όχι μόνο μέρος της κοινότητας αλλά και κέντρο της, στο Μουσείο Βορρέ συμβαίνει αβίαστα. Το καφέ του μουσείου που φιλοξενείται μέσα στους ολάνθιστους κήπους σφύζει από ζωή, είναι γεμάτο από κατοίκους της γύρω περιοχής που συνυπάρχουν με τους επισκέπτες του ηλιόλουστου Σαββατιάτικου πρωινού. Μόλις είκοσι χιλιόμετρα μακριά από το κέντρο της Αθήνας, στην Παιανία βρισκόμαστε σε ένα πολυδιάστατο πολιτιστικό χώρο που ενσωματώνει με αρμονία την παραδοσιακή λαϊκή κληρονομιά της Ελλάδας και τη σύγχρονη τέχνη, ένα λαβύρινθο που μέσα σε έντεκα στρέμματα στεγάζει ένα σύμπλεγμα κτιρίων συνολικής επιφάνειας 4.500 τ.μ. περιβαλλόμενο από εκτενείς αυλές και κήπους.
Με τα μονοπάτια και τις διαμορφωμένες αυλές προσφέρει στον επισκέπτη μια μοναδική ευκαιρία «ανακάλυψης» μιας όασης μέσα σε εκατοντάδες είδη της μεσογειακής χλωρίδας, πεύκα και λεμονιές, βελανιδιές και αμυγδαλιές, σκίνους, χαρουπιές, βουκαμβίλιες, λεβάντες και τριανταφυλλιές, ανάμεσα σε μυλόπετρες, κιούπια και γούρνες, που συνέλεγε ο Ίων Βορρές με φροντίδα και αγάπη για να διασώσει αυτό που προέβλεψε ότι θα χανόταν οριστικά.
Παρακολουθούμε τους τρόπους µε τους οποίους η εικαστική παραγωγή στην Ελλάδα απεικονίζει τα αναδυόμενα ζητήματα της εποχής και την κοινωνική πάλη που προκάλεσαν, συγκροτώντας παράλληλα την εικαστική γλώσσα ενός έθνους σε μετάβαση.
Ευπατρίδης, ευγενής, ένας καλλιεργημένος κοσμοπολίτης, ένας μορφωμένος και ανήσυχος πολίτης ο Ίων Βορρές μας άφησε μια κληρονομιά μοναδική, ένα χώρο αλλά και μια πνευματική κιβωτό γεμάτη ιστορία, τέχνη και πολιτισμό, με σημαντικές συλλογές λαϊκής και σύγχρονης τέχνης που έχουν ανοιχτό και δημόσιο χαρακτήρα και είναι προσβάσιμες σε ένα κοινό που απαρτίζεται από ενήλικες και παιδιά. Το μουσείο εδώ και τρεις δεκαετίες σχεδιάζει και υλοποιεί εκπαιδευτικά προγράμματα που αντλούν τη θεματολογία τους από τις συλλογές και τους χώρους του και απευθύνονται σε σχολικές και προσχολικές ομάδες, ενώ με τη λειτουργία εικαστικών εργαστηρίων φιλοδοξεί να εμπνεύσει και να εξάψει τη φαντασία των παιδιών. Έτσι, μετατρέπεται σε ένα γόνιμο μαθησιακό περιβάλλον. Τη χρονιά που πέρασε 13.000 παιδιά πέρασαν τις πόρτες του και βίωσαν σε ένα περιβάλλον που περιστοιχίζεται από τη φύση την εξοικείωση με τη σύγχρονη τέχνη.
Η ιστορία και η ίδρυση ενός οραματικού μουσείου
Οι εγγονοί του Ίωνα Βορρέ, Νεκτάριος και Αναστάσης Βορρές με υποδέχονται για να μου εξιστορήσουν τη διαδρομή και την απόφαση του παππού τους που αν και γεννημένος τα Φιλιατρά, αγάπησε και έκανε τόπο του την Παιανία, που πρωτοαντίκρυσε όταν επέστρεψε τη δεκαετία του 60 στην Ελλάδα.
«Το μουσείο, όπως έλεγε πάντα ο ίδιος ο παππούς μου, είναι αποτέλεσμα του σοκ που ένιωσε όταν επιστρέφοντας στην Ελλάδα, μετά από είκοσι χρόνια που έζησε και εργάστηκε στον Καναδά σαν δημοσιογράφος και συγγραφέας, αντίκρισε μια άλλη πόλη, την Αθήνα, την εποχή της αντιπαροχής. Αλλά και πέρα από τις αλλαγές στον αστικό χώρο, έβλεπε να αλλάζει και ο τρόπος ζωής» λέει ο Αναστάσης Βορρές. «Βλέποντας ότι στοιχεία που έχουν να κάνουν με την παράδοση, την κουλτούρα, την ιστορία, άρχιζαν να χάνονται, απέκτησε κίνητρο για να αρχίσει να τα συλλέγει. Σε μια βόλτα στα Μεσόγεια, χάθηκε μέσα στους αμπελώνες και ανακάλυψε την Παιανία και, γοητευμένος από τη φύση της, την επέλεξε ως τόπο κατοικίας».
Αυτό που ονομάζεται σήμερα Πυργί προβάλλει ως εκθέματα κυρίως ελληνικά λαϊκά αντικείμενα καθημερινής χρήσεως, σπάνια έπιπλα, χαρακτηριστικά χαλιά, χωριάτικες γούρνες, κιούπια, μυλόπετρες, υπέρθυρα, μια αξιόλογη συλλογή κεραμικών, ζωγραφικά έργα και χαρακτικά που απεικονίζουν ιστορικά γεγονότα της νεότερης Ελλάδας, καθώς και διάφορα σημαντικά ευρήματα της αρχαιότητας, βυζαντινές και μεταβυζαντινές εικόνες από διάφορες περιοχές του ελλαδικού χώρου, καθώς και ορισμένα σπάνια δείγματα ξένης επιπλοποιίας που συμβαδίζουν με την ελληνική διακοσμητική παράδοση, όταν Έλληνες καπετάνιοι της εποχής εκείνης έφερναν στα σπίτια τους, ιδιαίτερα στα νησιώτικα αρχοντικά, αξιόλογα έπιπλα που αγόραζαν από την Ευρώπη στα ταξίδια τους. Ξεκίνησε από την συνένωση δύο παραδοσιακών χωριάτικων σπιτιών και τα ερείπια ενός στάβλου που χρονολογούνται από την εποχή της τουρκοκρατίας, στις αρχές του 19ου αιώνα. Τα κτίσματα ενώθηκαν σε ενιαίο συγκρότημα με νέες κατασκευές να κτίζονται με την ίδια ελληνική πατροπαράδοτη τεχνοτροπία, αντικατοπτρίζοντας το όραμα της πολύτροπης, ευγενικής αρμονίας και ωραιότητας της παραδοσιακής Ελλάδας. Χρειάστηκαν σαράντα χρόνια αδιάκοπης εργασίας και προσπάθειας με τη βοήθεια ντόπιων τεχνιτών για να γίνει το όραμα πραγματικότητα. Στο Πυργί αναδιαμορφώνονται ελληνικά λαϊκά και αρχιτεκτονικά στοιχεία, ώστε να προβληθεί η πηγαία ομορφιά τους και η πρακτική τους αξία, με τη συλλογή λαϊκής τέχνης να καλύπτει περισσότερα από 2.000 χρόνια ελληνικής πολιτιστικής ιστορίας.
«Η αλήθεια είναι ομορφιά, η ομορφιά αλήθεια», διακήρυξε ο Τζον Kιτς στην περίφημη «Ωδή σε μια ελληνική υδρία». «Αυτή η απλή, ωστόσο παντοτινή αλήθεια, είναι επίσης το θεμελιώδες μήνυμα που στέλνει το Πυργί προς τους ανθρώπους» έλεγε ο Ίων Βορρές.
Από τη λαϊκή παράδοση στη σύγχρονη τέχνη
Αφήνοντας το Πυργί που εξυμνεί το ελληνικό παρελθόν και λειτουργεί σαν μια διαρκής υπενθύμιση της ανάγκης για σωτηρία και διατήρηση της εθνικής μας κληρονομιάς, διασχίζουμε τους απλούς και φυσικούς κήπους, για να φτάσουμε σε μια υπέροχη υπαίθρια γλυπτοθήκη και στους χώρους της Πινακοθήκης που χτίστηκε σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Μιχάλη Φωτιάδη για να στεγάσει μια δεύτερη συλλογή που ξεκίνησε ο Ίων Βορρές, σύγχρονης τέχνης αυτήν τη φορά, που αντικατοπτρίζει τα μεταπολεμικά και μοντέρνα καλλιτεχνικά ρεύματα της Ελλάδας.
«Εστιάζει στον εικοστό αιώνα και ξεκινά με βάση τη γενιά του ’30, από εκεί που σταματά χρονικά η συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης» λέει ο Ανάστασης Βορρές, «ενώ καταγράφει πολύ συνειδητά όλους τους σύγχρονούς του της δεκαετίας του ‘60». Η συλλογή αποτελεί μια έκπληξη ακόμα και σήμερα, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη εικόνα της καλλιτεχνικής εξέλιξης στη χώρα, αναδεικνύοντας έργα τόσο από καταξιωμένες μορφές όσο και από ανερχόμενα ταλέντα της ελληνικής διασποράς. Οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να εξερευνήσουν πώς διεθνή καλλιτεχνικά κινήματα, όπως ο σουρεαλισμός, ο εξπρεσιονισμός και η αφαίρεση, επηρέασαν τους Έλληνες καλλιτέχνες και πώς αυτά τα κινήματα προσαρμόστηκαν και ενσωματώθηκαν στο κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο της Ελλάδας. Αξίζει να αναφέρουμε τους καλλιτέχνες που συμμετέχουν της συλλογής: Αλέξης Ακριθάκης, Δημήτρης Αληθεινός, Λιλή Αρλιώτη, Μιχάλης Αρφαράς, Αγήνωρ Αστεριάδης, Γιώργος Βακιρτζής, Πάνος Βαλσαμάκης, Μπάμπης Βεκρής (Electros), Χάρης Γαβρήλος, Γιάννης Γαΐτης, Απόστολος Γεωργίου, Διαμαντής Διαμαντόπουλος, Νίκος Εγγονόπουλος, Χριστίνα Ζερβού, Γιώργος Ζογγολόπουλος, Πέτρος Ζουμπουλάκης, Όπυ Ζούνη, Παλαιολόγος Θεολόγου, Γιώργος Ιωάννου, Λεωνίδας Καλαμάρας, Βαλέριος Καλούτσης, Νίκη Καναγκίνη, Ηρώ Κανακάκη, Βλάσης Κανιάρης, Χρήστος Καπράλος, Μιχάλης Κατζουράκης, Νίκος Κεσσανλής, Δημοσθένης Κοκκινίδης, Δημήτρης Κοντός, Κώστας Κουλεντιανός, Γιάννης Κουνέλλης, Γιώργος Λάππας, Στάθης Λογοθέτης, Δέσπω Μαγκώνη, Γιώργος Μαυροϊδής, Φρόσω Μιχαλέα, Γιάννης Μόραλης, Νίκος Νικολάου, Μπία Ντάβου, Τόνια Νικολαΐδη, Δημήτρης Ντοκατζής, Γιάννης Παρμακέλλης, Δημήτρης Περδικίδης, Μανώλης Πολυμέρης, Χρύσα Ρωμανού, Λουκάς Σαμαράς, Μηνάς Σεμερτζιάν (Minas), Γρηγόρης Σεμιτέκολο, Γιώργος Σικελιώτης, Γαβριέλλα Σίμωσι, Άσπα Στασινοπούλου, Τάσσος, Γιάννης Τσαρούχης, Θανάσης Τσίγκος, Αλέκος Φασιανός, Βασίλης Φωτόπουλος, Διονύσης Φωτόπουλος, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Χρύσα, Jean Xceron.
Πέρα από την ποσότητα -η συλλογή αριθμεί πάνω από χίλια έργα-, διακρίνει κάποιος την ποιότητα των έργων, από τις καλύτερες περιόδους κάθε καλλιτέχνη. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι οι μόνιμες εκθέσεις του Μουσείου βρίσκονται σε συνεχή ανανέωση και εξέλιξη, προσφέροντας στους επισκέπτες την ευκαιρία να ανακαλύπτουν νέες πτυχές της ελληνικής παράδοσης, ιστορίας και σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας κάθε φορά που το επισκέπτονται.
Μια νέα ανάγνωση των έργων της συλλογής
Αυτή την εποχή στους χώρους του μουσείου ο επισκέπτης θα συναντήσει την έκθεση «Αναδρομικά: Επιλογές από τη συλλογή του Μουσείου Βορρέ» που προτείνει μια σύγχρονη ανάγνωση της συλλογής σύγχρονης τέχνης μέσα από θεματικές ενότητες που συνδέουν το παρελθόν με το σήμερα, υπερβαίνοντας τη συμβατική χρονολογική παρουσίαση.
Η επιμελήτρια της έκθεσης Εβίτα Τσοκάντα με ξεναγεί σε έργα από τη μεταπολεμική περίοδο έως τα τέλη του 20ού αιώνα που αναδεικνύουν άγνωστες ή λιγότερο προβεβλημένες πτυχές της συλλογής. Παρακολουθούμε τους τρόπους µε τους οποίους η εικαστική παραγωγή στην Ελλάδα απεικονίζει τα αναδυόμενα ζητήματα της εποχής και την κοινωνική πάλη που προκάλεσαν, συγκροτώντας παράλληλα την εικαστική γλώσσα ενός έθνους σε μετάβαση. Σε αυτό το πλαίσιο επιχειρείται µια σύγχρονη ανάγνωση της συλλογής που αναδεικνύει τη συνάφειά της µε το σήµερα υπερβαίνοντας τη συµβατική χρονολογική παρουσίαση.
«Η επιμέλεια της έκθεσης, προσεγγίζοντας γενεαλογικά μια σειρά επίκαιρων ζητηµάτων, οργανώνει τα έργα στις εξής θεµατικές ενότητες: το σώµα και οι έµφυλες ταυτότητες, ο φόβος της αυτοµατοποίησης σε αντιπαραβολή µε την αυθεντικότητα της χειροτεχνίας, η ραγδαία αστικοποίηση και οι επιπτώσεις της στο περιβάλλον, οι µετατοπίσεις πληθυσµών, οι ρήξεις και οι διεκδικήσεις που λαµβάνουν χώρα στη δηµόσια σφαίρα», λέει η Εβίτα Τσοκάντα.
«Τα έργα της έκθεσης πραγµατεύονται αγωνίες που σήµερα που µοιάζουν επείγουσες, αποκαλύπτοντας τις καταβολές τους και τελικά τη βαθύτερη ιστορική τους συνέχεια. Πώς διηγούµαστε την ιστορία, πώς χτίζεται και πώς καταρρέει η εµπιστοσύνη στους θεσµούς, και πώς τα σώµατα –ατοµικά και συλλογικά– φέρουν την ευαλωτότητά τους και ταυτόχρονα προβάλλουν αντίσταση;
Οι προσεγγίσεις των καλλιτεχνών καταδεικνύουν ότι, στο δεύτερο µισό του 20ού αιώνα, η εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας και ιστορίας δεν ακολούθησε γραµµική πορεία, αλλά διαμορφώθηκε μέσα από συνεχείς ταλαντώσεις: μεταξύ ενδοσκόπησης και εξωστρέφειας, συνοχής και σύγκρουσης. Σε αυτές τις δυναµικές εντάσεις αναγνωρίζεται η καταγωγή αλλά και η ζωτικότητα της σύγχρονης ελληνικής τέχνης, µε τις συγγένειες και τις αντιφάσεις που τη διατρέχουν έως σήµερα. Η έκθεση “Αναδροµικά” ανοίγει έναν διάλογο µε την ιστορία, δίνοντας την ευκαιρία για µια νέα µατιά στο πρόσφατο παρελθόν. Προσκαλεί το κοινό να αναλογιστεί πώς οι καλλιτέχνες, από γενιά σε γενιά, µορφοποιούν και νοηµατοδοτούν την αβεβαιότητα σε µια κοινωνία υπό διαρκή επαναπροσδιορισμό.
Παράλληλα, σηµατοδοτεί την αρχή µιας αναδρομής στη σύγχρονη ελληνική τέχνη, φέρνοντας στο φως ξεχασµένες ή ανεκπλήρωτες οφειλές προς το παρελθόν».
Το 365 Project
Την ώρα που φτάνω, στο χώρο που συνδέει τις δυο πτέρυγες του μουσείου και ονομάζεται 365 Project παρουσιάζονται τα «Ατέρμονα τοπία με ιστορίες από χάρτινες Φιγούρες» του διακεκριμένου σκηνογράφου Απόστολου Βέττα, χαρτογλυπτά που παρατάσσονται ρυθμικά και παρελαύνουν στον χώρο. Επόμενος καλλιτέχνης που θα καταλάβει το χώρο από τις 2 Μαΐου έως τις 30 Ιουνίου είναι ο Michael Petry, με το έργο του «The Civil War Project».
Το έργο του (οι διαστάσεις του είναι 2 μ. ύψος και 10 μ. μήκος) είναι το αποτέλεσμα ενός residency τριών εβδομάδων στο Μουσείο Βορρέ και συνεχίζει την καλλιτεχνική του διερεύνηση σχετικά με την προσπάθεια της τρέχουσας αμερικανικής κυβέρνησης να προκαλέσει έναν ανοιχτό εμφύλιο πόλεμο, μέσω της κατάληψης πόλεων από στρατεύματα και ένοπλων μασκοφόρων που απαιτούν να ελέγχουν τα χαρτιά των πολιτών, μια εικόνα που θυμίζει ανατριχιαστικά όσα συνέβαιναν στο Βερολίνο του 1939.
Το έργο του Petry αναφέρεται ξεκάθαρα στη μεγάλη αντιπολεμική ζωγραφική σύνθεση του Πικάσο «Γκερνίκα» (μήκους σχεδόν 8 μέτρων), τόσο ως προς την κλίμακα όσο και ως προς τη θεματική, ενώ παράλληλα συνδέεται με τους εμφυλίους και τη στρατιωτική κατοχή στην ίδια την Ελλάδα. Παράλληλα ανοίγει έναν κουίρ διάλογο με τους μεγάλους καμουφλαζ πίνακες του Άντι Γουόρχολ, που δημιουργήθηκαν λίγο πριν τον θάνατό του.
Αφήνω για το τέλος της περιήγησής μου την εντυπωσιακή συλλογή έργων του Γιάννη Σπυρόπουλου που φιλοξενούνται. Η συνεργασία του Μουσείου Βορρέ με το Μουσείο «Γιάννη Σπυρόπουλου» οριστικοποιήθηκε από το 2016 και οδήγησε στην προσθήκη της πτέρυγας «Γιάννη Σπυρόπουλου» στο μουσείο. Η πτέρυγα φιλοξενεί πάνω από 250 έργα του διάσημου Έλληνα ζωγράφου που ήταν γνωστός για τα αφηρημένα και μινιμαλιστικά του έργα, τα οποία εξερευνούσαν το φως, τις φόρμες και τις υφές. Η δουλειά του διαμόρφωσε καθοριστικά τη σύγχρονη ελληνική τέχνη και αυτή η μόνιμη έκθεση τιμά τη συμβολή του, προσφέροντας στους επισκέπτες μια εις βάθος κατανόηση της δημιουργικής πορείας και εξέλιξης του.
Κάνοντας έναν τελευταίο περίπατο στον κήπο σκέφτομαι πόσο δύσκολα αποχωρίζεσαι αυτό το μέρος που θέλεις να έρθεις και να το μελετήσεις ξανά και ξανά. Η οικογένεια Βορρέ διαχειρίζεται αυτή την πνευματική και υλική περιουσία με πολύ διακριτικό τρόπο· προηγούνται οι καλλιτέχνες, οι τεχνίτες, η συντήρηση του χώρου και οι εξαιρετικοί τους συνεργάτες. Μέσα σε ένα φυσικό τοπίο που συντηρείται με μεγάλη φροντίδα, προσοχή στη λεπτομέρεια, σε χώρους που κοσμούν έργα σύγχρονης τέχνης, συντελούνται θαυμάσιες καλλιτεχνικές συναντήσεις. Αυτό το μουσείο, που στεγάζει την πρώτη ιδιωτική συλλογή που άνοιξε τις πόρτες της στο κοινό, εκτός από την προσφορά και το όραμα του ιδρυτή του να μας φέρει σε επαφή με κάθε έκφανση της ελληνικής τέχνης, μας δείχνει με τρόπο υποδειγματικό ένα τρόπο πώς να κοιτάζουμε και να αντιλαμβανόμαστε την τέχνη μέσα έναν παράδεισο, απερίσπαστοι από το θόρυβο της πόλης, επικεντρωμένοι στα θαύματα της φύσης και της ανθρώπινης διάνοιας.
