ΤΟΝ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟ ΤΟΥ 2025 ξεκίνησαν συζητήσεις ανάμεσα στην ελληνική κυβέρνηση και την OpenAI για μια συνεργασία με επίκεντρο την τεχνητή νοημοσύνη στην εκπαίδευση και την ανάπτυξη του ελληνικού οικοσυστήματος νεοφυών επιχειρήσεων. Από αυτές τις συζητήσεις προέκυψαν ένα πιλοτικό πρόγραμμα στα σχολεία, με έμφαση στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, και ένας επιταχυντής (accelerator) για ελληνικές startups στον χώρο της ΤΝ.
Η περίπτωση αυτή αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης (case study) στο Harvard Business School. Στη συζήτηση που ακολουθεί, οι καθηγητές George Serafeim και Debora Spar μιλούν για τις επιλογές που έγιναν στον σχεδιασμό του εγχειρήματος, τα διλήμματα που προέκυψαν στην εφαρμογή του και το τι μπορεί τελικά να σημαίνει μια τέτοια πρωτοβουλία για την εκπαίδευση, την επιχειρηματικότητα και τη θέση της Ελλάδας σε ένα ταχέως μεταβαλλόμενο τεχνολογικό τοπίο.
«Η ΤΝ μπορεί να προσφέρει σχεδόν σε πραγματικό χρόνο επεξηγήσεις και στοχευμένη εξάσκηση, κάτι ιδιαίτερα πολύτιμο εκεί όπου ο χρόνος του εκπαιδευτικού είναι περιορισμένος».
― Στο ελληνικό πιλοτικό πρόγραμμα, ποιες συγκεκριμένες σχεδιαστικές επιλογές έγιναν ώστε η ΤΝ να λειτουργεί υποστηρικτικά για τη μάθηση και όχι ως εύκολο υποκατάστατο της μαθητικής εργασίας, και ποιους συμβιβασμούς συνεπάγονται αυτές οι επιλογές;
George Serafeim: Κατά τη γνώμη μου, η πιο κρίσιμη επιλογή ήταν ο συνειδητός σχεδιασμός του εγχειρήματος έτσι ώστε η τεχνητή νοημοσύνη να λειτουργεί ως εργαλείο μάθησης που αξιοποιείται από τον εκπαιδευτικό και όχι ως άμεσο υποκατάστατο της εργασίας του μαθητή. Προηγήθηκε η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, στη συνέχεια άρχισαν να χρησιμοποιούν το εργαλείο στην τάξη και μόνο σε επόμενο στάδιο δόθηκε πρόσβαση στους μαθητές. Αυτή η αλληλουχία έχει σημασία, γιατί βάζει την ΤΝ σε σαφές παιδαγωγικό πλαίσιο και δεν τη μετατρέπει σε ένα εργαλείο που οι μαθητές χρησιμοποιούν μόνοι τους για λόγους ευκολίας. Παράλληλα, το σύστημα ρυθμίστηκε ώστε η χρήση να περιορίζεται σε εγκεκριμένο υλικό και να συνδέεται με το πρόγραμμα σπουδών. Λιγότερο ένα «ανοιχτό chatbot», περισσότερο ένα εργαλείο καθοδηγούμενης μαθησιακής υποστήριξης. Αυτό περιορίζει τις πιθανότητες κακής χρήσης και βοηθά τους εκπαιδευτικούς να εντάσσουν την ΤΝ σε σαφείς μαθησιακούς στόχους. Ο συμβιβασμός είναι προφανής: όσο περισσότερο η χρήση εξαρτάται από τη διαμεσολάβηση του εκπαιδευτικού, τόσο περισσότερο διαφοροποιείται η υιοθέτηση, ανάλογα με τις δεξιότητες και το κίνητρο κάθε δασκάλου.
καθηγητής στο Harvard Business School
― Με βάση όσα παρατηρήσατε, γιατί οι δεξιότητες των εκπαιδευτικών αποτελούν τον βασικό περιοριστικό παράγοντα για την αποτελεσματική αξιοποίηση της ΤΝ στην τάξη και σε τι διαφέρει ουσιαστικά η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών από την εκπαίδευση των μαθητών;
Οι μαθητές πράγματι υιοθετούν γρήγορα νέα εργαλεία, αλλά η ταχύτητα υιοθέτησης δεν ταυτίζεται με την ουσιαστική αξιοποίησή τους στη μάθηση. Ο καθοριστικός περιορισμός συνήθως δεν είναι αν οι μαθητές μπορούν να χειριστούν το interface, αλλά αν οι ενήλικες μπορούν να σχεδιάσουν μια εμπειρία μάθησης κατά την οποία η ΤΝ βελτιώνει τα μαθησιακά αποτελέσματα. Η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών είναι διαφορετική από την εκπαίδευση των μαθητών. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να επανασχεδιάσουν τον τρόπο διδασκαλίας, τις εργασίες, τους κανόνες της τάξης, την ανατροφοδότηση και την αξιολόγηση, υπό πίεση χρόνου και με εύλογες ανησυχίες για ζητήματα αυθεντίας, δικαιοσύνης, ιδιωτικότητας και φόρτου εργασίας. Η εκπαίδευση των μαθητών συχνά περιορίζεται στο «πώς χρησιμοποιώ το εργαλείο». Η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών αφορά το «πώς επανασχεδιάζω τη διδασκαλία και την αξιολόγηση ώστε το εργαλείο να ενισχύει τη μάθηση».
― Στα επόμενα 10 έως 20 χρόνια, ποια στοιχεία της μαθησιακής εμπειρίας εκτιμάτε ότι θα μετασχηματίσει περισσότερο η ΤΝ και ποια θεωρείτε ότι θα αποδειχθούν πιο ανθεκτικά στην αλλαγή;
Ένα από τα στοιχεία που είναι πιο πιθανό να μετασχηματιστούν είναι η εξατομικευμένη εξάσκηση και η ανατροφοδότηση. Η ΤΝ μπορεί να προσφέρει σχεδόν σε πραγματικό χρόνο επεξηγήσεις και στοχευμένη εξάσκηση, κάτι ιδιαίτερα πολύτιμο εκεί όπου ο χρόνος του εκπαιδευτικού είναι περιορισμένος. Επίσης, η καθημερινή εργασία του εκπαιδευτικού, με την υποστήριξη του σχεδιασμού μαθημάτων, την παραγωγή διαφοροποιημένου υλικού, τη διαμορφωτική αξιολόγηση και μείωση του διοικητικού φόρτου. Τέλος, η υποστήριξη θα πλησιάζει την εξατομικευμένη διδασκαλία σε μεγάλη κλίμακα. Αν αξιοποιηθεί προσεκτικά, η ΤΝ μπορεί να προσεγγίσει ορισμένα από τα οφέλη της υποστήριξης «ένας προς έναν» σε εκπαιδευτικά συστήματα στα οποία η ιδιωτική παραπαιδεία ενισχύει τις ανισότητες. Αντίθετα, πιο ανθεκτικά στην αλλαγή θα είναι πιθανότατα τα συστήματα αξιολόγησης και τα κίνητρα. Όσο οι εξετάσεις υψηλού διακυβεύματος επιβραβεύουν συγκεκριμένα αποτελέσματα, τα συστήματα θα συνεχίσουν να προσαρμόζονται σε αυτά, με ή χωρίς ΤΝ. Ανθεκτικές θα είναι και οι ανθρώπινες σχέσεις: το κίνητρο, η αίσθηση του ανήκειν, η καθοδήγηση και η κουλτούρα της τάξης δύσκολα αυτοματοποιούνται και θα παραμείνουν κεντρικά στοιχεία. Και οι θεσμικοί περιορισμοί θα δείξουν αντοχή, η χρηματοδότηση, οι υποδομές και η διοικητική ικανότητα.
― Σε πολλές χώρες η δημόσια ανησυχία για την τεχνητή νοημοσύνη αυξάνεται. Οι πολίτες ανησυχούν για την απώλεια θέσεων εργασίας, την ιδιωτικότητα, την ευημερία των παιδιών, την παραπληροφόρηση και το περιβαλλοντικό κόστος. Σε μια πρωτοβουλία με τόσο μεγάλη δημόσια προβολή όπως αυτή, τι έπαιξε τον πιο καθοριστικό ρόλο ώστε να γίνει κοινωνικά αποδεκτή και να διατηρηθεί η εμπιστοσύνη του κοινού;
Η δημόσια ανησυχία είναι υπαρκτή και εύλογη, αλλά δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις χώρες. Διεθνείς έρευνες δείχνουν ότι ο ενθουσιασμός, το ενδιαφέρον και η εμπιστοσύνη απέναντι στην ΤΝ τείνουν να είναι υψηλότερα σε ορισμένα μέρη της Ασίας, ιδίως σε χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας και στην Κίνα, ενώ σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης ο σκεπτικισμός και η επιφύλαξη είναι εντονότερα. Παράλληλα, σε πολλές κοινωνίες συνυπάρχουν ο θαυμασμός και η ανησυχία. Οι χώρες και οι ηγεσίες που είναι περισσότερο πρόθυμες να πειραματιστούν επενδύουν συχνά νωρίτερα στην ανάπτυξη ικανοτήτων και κινούνται ταχύτερα, κάτι που μπορεί να τις βοηθήσει να καλύψουν ταχύτερα την απόσταση ή και να προσπεράσουν άλλα στάδια ανάπτυξης. Αυτό δεν αποτελεί βέβαια εγγύηση, καθώς η αισιοδοξία χωρίς διακυβέρνηση μπορεί να οδηγήσει σε αντιδράσεις. Όταν όμως συνδυάζεται με αξιόπιστες δικλείδες ασφαλείας και διοικητική επάρκεια, δημιουργεί ένα πρακτικό πλεονέκτημα και ενισχύει την εμπιστοσύνη.
Harvard Business School
― Πιστεύετε ότι η μάθηση με τη στήριξη της ΤΝ θα μπορούσε να μειώσει την εξάρτηση από φροντιστήρια και ιδιαίτερα μαθήματα και να εξισορροπήσει κάπως το πεδίο της προετοιμασίας ή είναι πιθανότερο να διευρύνει τις ανισότητες, ανάλογα με την υποστήριξη που έχουν οι μαθητές στο σπίτι, τον ψηφιακό αλφαβητισμό και την πρόσβαση στην τεχνολογία;
Debora Spar: Η ελπίδα, φυσικά, είναι ότι η μάθηση με τη στήριξη της ΤΝ θα μειώσει την εξάρτηση των μαθητών από τα φροντιστήρια και τα ιδιαίτερα μαθήματα και, κατ’ επέκταση, θα οδηγήσει σε μια πιο ισότιμη κατανομή των μαθησιακών ευκαιριών. Είναι σαφές ότι, για να γίνει αυτό πραγματικότητα, το πιλοτικό πρόγραμμα θα πρέπει να επεκταθεί πολύ πέρα από το αρχικό του σημείο εκκίνησης. Ωστόσο, το μεγάλο πλεονέκτημα της ΤΝ είναι ότι, σε αντίθεση με τους ιδιωτικούς διδάσκοντες, μπορεί να αναπτυχθεί σε μεγάλη κλίμακα σχετικά εύκολα και με χαμηλό κόστος.
― Η αντιμετώπιση του brain drain αποτελεί ρητό στόχο της πρωτοβουλίας. Με βάση την ανάλυσή σας, ποιον ρεαλιστικό ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν η εκπαίδευση και η επιχειρηματικότητα με τη βοήθεια της ΤΝ στη συγκράτηση ή την επιστροφή ταλέντου στη χώρα, και σε ποια σημεία ενδέχεται οι προσδοκίες να ξεπερνούν όσα μπορεί πράγματι να πετύχει η δημόσια πολιτική;
Ήδη, ο ενθουσιασμός γύρω από την πρωτοβουλία για την ΤΝ έχει στρέψει την προσοχή τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Αν οι νέοι άνθρωποι και οι επίδοξοι επιχειρηματίες πειστούν από τη δέσμευση της χώρας στην ΤΝ και, ευρύτερα, στην καινοτομία, είναι πιο πιθανό να παραμείνουν στην Ελλάδα ή να επιστρέψουν από το εξωτερικό. Και τέτοιες δυναμικές συχνά αυτοτροφοδοτούνται: όταν οι άνθρωποι βλέπουν άλλους να «ποντάρουν» στην Ελλάδα, είναι πιο πιθανό να κάνουν και εκείνοι το ίδιο.
― Σε ποιον βαθμό η συγκεκριμένη περίπτωση είναι «ελληνική» και σε ποιον βαθμό αποτελεί ένα μοντέλο που θα μπορούσε να εφαρμοστεί και αλλού; Ποια στοιχεία εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το τοπικό πλαίσιο και ποια θα μπορούσαν να προσαρμοστούν από χώρες με πολύ διαφορετική θεσμική ικανότητα;
Θεωρητικά, πρόκειται για ένα μοντέλο που μπορεί να εφαρμοστεί και αλλού. Η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να δείξει πώς η ΤΝ μπορεί να αξιοποιηθεί για τη διαμόρφωση ενός προγράμματος σπουδών που να αντανακλά την ιστορία και τις εκπαιδευτικές προτεραιότητες της χώρας. Αν αυτή η διαδικασία αποδειχθεί επιτυχής, θα μπορούσε να εφαρμοστεί και σε άλλες χώρες, με βάση βέβαια τη δική τους ιστορία και τις δικές τους προτεραιότητες. Οι υποδομές που απαιτούνται μπορεί να είναι δαπανηρές –επαρκής συνδεσιμότητα, βασικός εξοπλισμός και υπολογιστική ισχύς–, αλλά δεν είναι κάτι που εξαρτάται ουσιαστικά από τη γεωγραφική θέση μιας χώρας.
― Η συνεργασία της Ελλάδας με την OpenAI αποτέλεσε τόσο εθνική πρωτιά όσο και σημείο αναφοράς για την ευρύτερη περιοχή. Ποιες προκλήσεις διακυβέρνησης προέκυψαν από τη συνεργασία με έναν παγκόσμιο οργανισμό τεχνητής νοημοσύνης που κινείται με μεγάλη ταχύτητα, και πώς αντιμετωπίστηκαν στην πράξη τα ζητήματα ευθύνης, εποπτείας και εμπιστοσύνης;
Το μοντέλο βασίστηκε σε μια σαφώς ορισμένη σύμπραξη, όπου η ευθύνη, η εποπτεία και η εμπιστοσύνη δεν αφορούσαν μόνο την ελληνική κυβέρνηση και την OpenAI, αλλά και το Ίδρυμα Ωνάση, το The Tipping Point και την Endeavor. Αυτός ο καταμερισμός ρόλων επέτρεψε σε κάθε εταίρο να επικεντρωθεί στο πεδίο της εξειδίκευσής του (για παράδειγμα, το The Tipping Point εργάστηκε άμεσα με τους εκπαιδευτικούς και το πρόγραμμα σπουδών, ενώ η OpenAI ανέλαβε τις υποκείμενες τεχνολογίες ΤΝ), ενώ παράλληλα επέτρεψε να οικοδομηθεί εμπιστοσύνη με την πάροδο του χρόνου. Η OpenAI πράγματι κινείται με μεγάλη ταχύτητα, όμως η ελληνική κυβέρνηση κατάφερε να ακολουθήσει αυτόν τον ρυθμό, τουλάχιστον όσον αφορά την εκκίνηση της πρωτοβουλίας.
— Το συγκεκριμένο case study συνδέει την εκπαίδευση στην ΤΝ με την επιχειρηματικότητα και την επιτάχυνση νεοφυών επιχειρήσεων. Πόσο πειστική είναι η ιδέα ότι η πρώιμη εξοικείωση με την ΤΝ μπορεί να οδηγήσει σε μακροπρόθεσμη οικονομική ανταγωνιστικότητα; Και τι θα έπρεπε να γίνει ώστε να υπάρξουν ουσιαστικά αποτελέσματα σε εθνικό επίπεδο;
Υπάρχουν τουλάχιστον δύο πλευρές. Η πρώτη αφορά τον ίδιο τον αλφαβητισμό στην ΤΝ, δηλαδή την εξοικείωση με τα εργαλεία και τις τεχνολογίες της που εξελίσσονται με μεγάλη ταχύτητα. Αυτό από μόνο του δεν αρκεί για να καταστήσει μια χώρα πιο ανταγωνιστική οικονομικά, αλλά διασφαλίζει ότι η επόμενη γενιά θα διαθέτει τα εργαλεία που θα χρειαστεί για να είναι ανταγωνιστική στο μέλλον. Η δεύτερη πλευρά αφορά μια ευρύτερη δέσμευση της Ελλάδας να αποτελέσει ενεργό παράγοντα στο μέλλον της Ευρώπης. Αυτό δεν αποτυπώνεται εύκολα σε δεδομένα, αλλά αν η Ελλάδα αναδειχθεί σε ουσιαστικό παίκτη στο οικοσύστημα της ΤΝ, είναι πιο πιθανό να προσελκύσει κεφάλαια, ταλέντο και προσοχή – στοιχεία που μπορούν συνολικά να ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα, ιδιαίτερα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο.
― Για τις νεοφυείς επιχειρήσεις ΤΝ στην Ελλάδα, ποιο είναι σήμερα το βασικότερο εμπόδιο: το ταλέντο, η πρόσβαση σε υπολογιστική ισχύ, η πρόσβαση σε πελάτες ή η πρόσβαση σε κεφάλαια; Και πώς σχεδιάστηκε ο επιταχυντής ώστε να αντιμετωπίσει στην πράξη αυτόν τον περιορισμό;
G.S.: Θα έλεγα ότι ο βασικός περιορισμός δεν είναι τόσο μία μόνο «εισροή» (ταλέντο ή υπολογιστική ισχύς ή πελάτες ή κεφάλαια) όσο η πρόσβαση σε ένα ζωντανό και δυναμικό οικοσύστημα. Ένα οικοσύστημα που συνδυάζει φιλόδοξους πελάτες, ικανό ανθρώπινο δυναμικό, καθοδήγηση και ισχυρά δίκτυα, μαζί με κεφάλαια. Σε πολλές αγορές, τα κεφάλαια έρχονται αφού πρώτα διαμορφωθεί το οικοσύστημα. Αυτό που είναι πιο δύσκολο να «εισαχθεί» από αλλού είναι οι πολλαπλές ευκαιρίες, η γρήγορη ανατροφοδότηση και μια νοοτροπία που χαρακτηρίζει ιδρυτές, πρώτους πελάτες και ταλέντο και δίνει έμφαση στις μεγάλες προοπτικές. Αυτό ακριβώς είναι που μπορεί και, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να επιχειρήσει να δημιουργήσει ο επιταχυντής, συνδυάζοντας στοιχεία που είναι σπάνια ή λείπουν από το τοπικό οικοσύστημα. Στην ουσία πρόκειται για τη δημιουργία ενός αφηγήματος που προβάλλει ευκαιρίες και δυναμισμό.
