Ο πόλεμος ενάντια στην Ισλαμική Δημοκρατία.
«Τα στεγνά και τα υγρά καίγονται μαζί»
Eskandar Sadeghi-Boroujerdi
London Review of Books - 03.03.2026
"Τα στεγνά και τα υγρά καίγονται μαζί" είναι μια περσική έκφραση που χρησιμοποιείται όταν μια πυρκαγιά εξαπλώνεται ανεξέλεγκτα. Από τη στιγμή που θα ξεσπάσει η φωτιά, κάθε διάκριση καταργείται: ανάμεσα στο εύφλεκτο και το υγρό, στον ένοχο και τον αθώο, στον θύτη και το θύμα.
Ο πόλεμος που εξαπέλυσαν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ κατά του Ιράν είναι ένας επιλεκτικός και αλαζονικός πόλεμος. Πλέον, ελάχιστα τηρούνται ακόμα και τα προσχήματα ότι ο πόλεμος αυτός ήταν επιβεβλημένος λόγω ενδείξεων για άμεση επίθεση ή για την κατασκευή πυρηνικής βόμβας από το Ιράν. Τέτοιοι ισχυρισμοί δεν αντέχουν στην παραμικρή κριτική εξέταση· δύσκολα στέκουν ακόμα και ως απλή επανάληψη. Αυτό που παρακολουθούμε είναι η υλοποίηση μιας μακρόπνοης φιλοδοξίας, ενός νεοσυντηρητικού πυρετώδους ονείρου που ο Μπενιαμίν Νετανιάχου προωθούσε με κάθε τρόπο εδώ και δεκαετίες. Ό,τι δεν κατάφεραν οι κυρώσεις, οι μυστικές επιχειρήσεις, οι δολοφονίες και ο κυβερνοπόλεμος, έρχεται τώρα να το επιβάλει η άμεση στρατιωτική ισχύς, με αποκορύφωμα την εξόντωση του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.
Ο Τραμπ και ο Νετανιάχου κατέστησαν σαφείς τους μαξιμαλιστικούς στόχους τους εξαρχής. Πρόκειται για την "αλλαγή καθεστώτος". Το είδος του καθεστώτος που θα ακολουθούσε παρέμεινε αδιευκρίνιστο, αφήνοντας τον υπόλοιπο κόσμο να κάνει ανήσυχες εικασίες. Πρόκειται για μια καταστροφική και αποτυχημένη πολιτική που ο Τραμπ κάποτε ορκίστηκε να εγκαταλείψει οριστικά. Όπως και οι ψευδείς υποσχέσεις του για την αποκατάσταση της αξιοπρέπειας της αμερικανικής εργατικής τάξης, η δέσμευση αυτή πετάχτηκε στον κάλαθο των αχρήστων μόλις ανέλαβε καθήκοντα.
Σε μια κωμικοτραγική αναβίωση του σεναρίου για τον Πόλεμο στο Ιράκ, μας είπαν ότι η Ισλαμική Δημοκρατία θα κατέρρεε σαν χάρτινος πύργος. Όμως, αντίθετα με το 2003, έγινε ελάχιστη προσπάθεια να πειστεί ο υπόλοιπος κόσμος, ή έστω το Κογκρέσο των ΗΠΑ. Η ρητορική προσπάθεια που συνόδευσε την εισβολή στο Ιράκ —όσο διάτρητη ή ανέντιμη κι αν ήταν— έχει σε μεγάλο βαθμό εγκαταλειφθεί. Ακόμα και υψηλόβαθμοι στρατιωτικοί των ΗΠΑ πασχίζουν να εξηγήσουν πώς θα επιτευχθούν οι στόχοι της επιχείρησης γρήγορα και οριστικά. Η αυθαίρετη παραδοχή ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος πήρε τη θέση της ανάγκης για επιχειρήματα.
Η απουσία αιτιολόγησης δεν είναι τυχαία. Αποτελεί ένα νοσηρό σύμπτωμα ενός διεθνούς συστήματος σε κρίση. Οι βεβαιότητες της ηγεμονικής κηδεμονίας των Ηνωμένων Πολιτειών πάνω στη "διεθνή τάξη πραγμάτων που βασίζεται σε κανόνες" έχουν παραμορφωθεί ανεπανόρθωτα από τη γενοκτονία στη Γάζα, όμως κανένα εναλλακτικό οικοδόμημα δεν έχει δημιουργηθεί. Αντ' αυτού, επικρατεί μια πολιτική "γκανγκστερικού ιμπεριαλισμού", η οποία δεν διαθέτει ούτε διεθνή ούτε εγχώρια συναίνεση.
Το σκεπτικό του πολέμου στηρίζεται σε μια βαθιά εσφαλμένη αντίληψη για την Ισλαμική Δημοκρατία. Παρά τις εσωτερικές της ρωγμές και την κλονισμένη νομιμοποίησή της, δεν αποτελεί μια εύθραυστη προσωποπαγή δικτατορία, όπως το Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν ή η Λιβύη του Μουαμάρ Καντάφι. Η καθοριστική εμπειρία του Ιράν ήταν η οκταετής σύγκρουση με το Ιράκ, όταν ήταν διπλωματικά απομονωμένο και στρατιωτικά υποδεέστερο, κι όμως επιβίωσε μέσω ενός συνδυασμού ιδεολογικής κινητοποίησης και ασύμμετρης προσαρμογής. Έκτοτε, το καθεστώς έχει επενδύσει σε αποκεντρωμένες δομές διοίκησης, σε αποθέματα πυραύλων και drones, καθώς και σε περιφερειακά δίκτυα σχεδιασμένα ακριβώς για το σενάριο που εξελίσσεται τώρα: μια αναμέτρηση με συμβατικά ανώτερους αντιπάλους. Το αν μπορεί να επιβιώσει από έναν ολοκληρωτικό πόλεμο με τον μεγαλύτερο προμηθευτή οργανωμένης βίας στον κόσμο παραμένει ανοιχτό ερώτημα, ήταν όμως πάντα απίθανο να καταρρεύσει κατά τις πρώτες ημέρες της σύγκρουσης.
Ο στόχος του Ιράν τώρα φαίνεται να μην είναι η διασφάλιση μιας άμεσης νίκης, αλλά η αύξηση του κόστους του πολέμου σε απαγορευτικά επίπεδα. Αντιλαμβάνεται τη σύγκρουση ως υπαρξιακή. Εάν η αλλαγή καθεστώτος είναι ο διακηρυγμένος στόχος, τότε ο συμβιβασμός δεν αποτελεί επιλογή. Αυτό που ακολουθεί είναι μια στρατηγική αντοχής και φθοράς. Η Ισλαμική Δημοκρατία έχει προετοιμαστεί εδώ και καιρό για την πιθανότητα οι ΗΠΑ και το Ισραήλ να επιλέξουν τελικά την άμεση αντιπαράθεση.
Η δολοφονία του Χαμενεΐ ενδέχεται να έχει μεταβάλει τους εσωτερικούς συσχετισμούς. Για χρόνια, ακόμη και από επικριτές εντός του συστήματος, θεωρούνταν ένας ηγέτης που επεδίωκε προσεκτικά την ισορροπία ανάμεσα στα αντιμαχόμενα κέντρα εξουσίας. Ο θάνατός του απομακρύνει μια φιγούρα που, παρά την ακαμψία της, λειτουργούσε ενίοτε ως τροχοπέδη σε πιο ριψοκίνδυνες παρορμήσεις – όπως η διεύρυνση των αντιποίνων ώστε να συμπεριληφθούν τα κράτη του Κόλπου που αποτελούν μέρος του αμερικανικού αυτοκρατορικού αρχιπελάγους. Αυτή η στρατηγική μπορεί τελικά να γυρίσει μπούμερανγκ στους εμπνευστές της. Προς το παρόν όμως, οι Φρουροί της Επανάστασης –έχοντας πλέον γερά το τιμόνι στα χέρια τους– φαίνονται αποφασισμένοι να την ακολουθήσουν.
Τίποτα από αυτά δεν αναιρεί τη βαθιά πόλωση εντός της ιρανικής κοινωνίας. Πολλοί τρέφουν ένα βαθύ και ενστικτώδες μίσος για το καθεστώς. Χρόνια οικονομικής κακοδιαχείρισης, διαφθοράς, καταστολής και χαμένων ευκαιριών έχουν διαβρώσει το κοινωνικό συμβόλαιο. Οι αναταραχές των τελευταίων ετών, συμπεριλαμβανομένων των διαδηλώσεων που ακολούθησαν τον θάνατο της Μαχσά Αμινί το 2022 και της φρικτής σφαγής αρκετών χιλιάδων διαδηλωτών τον Ιανουάριο, αποκάλυψαν χάσματα γενεακά, ταξικά και ιδεολογικά που μπορεί να αποδειχθούν ανυπέρβλητα.
Ο πόλεμος μεταβάλλει την πολιτική ψυχολογία με τρόπους που σπάνια είναι γραμμικοί. Εκείνοι που απεχθάνονται το ιερατικό κατεστημένο μπορεί παρ' όλα αυτά να αποστρέφονται το θέαμα ξένων μαχητικών στους ιρανικούς ουρανούς και τη ρητή δήλωση ότι το κράτος τους πρόκειται να διαλυθεί. Η εξωτερική επίθεση δεν απαλείφει τα εσωτερικά παράπονα, μπορεί όμως να τα αναδιατάξει. Η οργή κατά του καθεστώτος μπορεί προσωρινά να παραμεριστεί μπροστά στην οργή για τον εισβολέα. Αυτό που σε καιρό ειρήνης φαντάζει ως αγεφύρωτο ρήγμα, υπό τον βομβαρδισμό μπορεί να πάρει τη μορφή μιας εύθραυστης αλληλεγγύης. Η ικανότητα της Ισλαμικής Δημοκρατίας να κινητοποιεί τον κόσμο έχει εξασθενήσει σε σχέση με το επαναστατικό της ζενίθ, δεν έχει όμως εξατμιστεί. Παραμένει ικανή να επαναδιατυπώνει τη σύγκρουση με όρους πολιτισμικούς και αμυντικούς, χρησιμοποιώντας μια ρητορική κυριαρχίας, μαρτυρίου και αντίστασης που καλλιεργείται επί δεκαετίες και αποκτά ανανεωμένη ισχύ όταν πέφτουν οι πύραυλοι.
Η παρακαταθήκη του Χαμενεΐ κάθε άλλο παρά εξασφαλισμένη ήταν. Φτάνοντας στην ηλικία των 86 ετών, ηγήθηκε μιας εποχής όπου τα πάντα ανάγονταν σε ζητήματα εθνικής ασφάλειας: στραγγαλισμός των μεταρρυθμιστικών και αντιφρονούντων ρευμάτων, συντριβή του Πράσινου Κινήματος το 2009, βάναυση καταστολή της εξέγερσης για τη Μαχσά το 2022-23, και συσσωρευμένα παράπονα που ξεπερνούν κάθε απαρίθμηση. Η στρατηγική αυτονομία και η αποτροπή τέθηκαν σε προτεραιότητα έναντι των πολιτικών ελευθεριών, του πολιτικού πλουραλισμού και των εγχώριων μεταρρυθμίσεων, ενώ ο ίδιος προωθούσε ένα συντηρητικό όραμα που στρεφόταν κατά της "πολιτισμικής επίθεσης" (tahajom-e farhangi) από το εξωτερικό. Κεντρικό του μέλημα ήταν η επιβίωση –του καθεστώτος, του κράτους, της ανεξαρτησίας του Ιράν– σε μια περιοχή όπου η μοίρα του Ιράκ, της Λιβύης και της Συρίας λειτουργούσε ως διαρκή προειδοποίηση. Για πολλούς Ιρανούς, αυτό το δόγμα της "προτεραιότητας στην ασφάλεια" είχε αβάσταχτο κόστος, και το απέρριπταν απερίφραστα.
Όμως στη σιιτική πολιτική θεολογία, το μαρτύριο φέρει μια ιδιαίτερη δύναμη. Η μνήμη της Καρμπάλα και ο θάνατος του Ιμάμη Χουσεΐν δεν είναι αφηρημένα μοτίβα, αλλά μέρος μιας ζωντανής πολιτικής γλώσσας και θρησκευτικής πρακτικής, όπου το μαρτύριο στα χέρια μιας άδικης εξουσίας προσδίδει ηθικό κύρος. Η δολοφονία από έναν εξωτερικό εχθρό δεν απομακρύνει απλώς έναν ηγέτη· μπορεί να τον μεταμορφώσει. Κανένας σύγχρονος Ιρανός αρχηγός κράτους δεν είχε τέτοιο τέλος. Ο Νασέρ αλ-Ντιν Σαχ δολοφονήθηκε το 1896 από έναν εγχώριο ριζοσπάστη. Οι τελευταίοι μονάρχες των Κατζάρων πέθαναν στο εξωτερικό, στο Παρίσι και το Σαν Ρέμο. Οι Παχλαβί τελείωσαν τη ζωή τους στην εξορία, στο Γιοχάνεσμπουργκ και το Κάιρο. Ο θάνατος του Χαμενεΐ, αντίθετα, θα παρουσιαστεί από τα επίσημα κανάλια ως η έσχατη θυσία απέναντι σε μια ξένη επίθεση. Με τον θάνατό του, ενδέχεται να αποκτήσει μια καθαρότητα και μια συνοχή που του διέφευγαν όσο ζούσε.
Πολλοί Ιρανοί, και όχι λίγοι Σύροι, πανηγύρισαν ανοιχτά τον θάνατό του, βλέποντας σε αυτόν το τέλος μιας ζοφερής εγχώριας κληρονομιάς και μιας περιφερειακής πολιτικής που συνέβαλε στη συντήρηση του καταστροφικού εμφυλίου πολέμου στη Συρία. Όμως οι οπαδοί του –που δεν είναι λίγοι– τον θεωρούσαν κάτι παραπάνω από μια πολιτική προσωπικότητα. Για εκείνους ήταν ένας marja’ al-taqlid ("πηγή μίμησης"). Το κύρος του δεν πλησίαζε εκείνο του Μεγάλου Αγιατολάχ Σιστάνι στο Ιράκ, ωστόσο η αυθεντία του εκτεινόταν πολύ πέρα από τα σύνορα του Ιράν, σε εκατομμύρια Σιίτες πιστούς. Ο τρόπος του θανάτου του ενδέχεται να διασώσει, ακόμα και να ανυψώσει, μια παρακαταθήκη που είχε γίνει έντονα αμφιλεγόμενη στο εσωτερικό και μισητή στο εξωτερικό.
Μερικά από τα κυρίαρχα συνθήματα της τελευταίας δεκαετίας τον στοχοποιούσαν άμεσα: "Θάνατος στον Χαμενεΐ", "Θάνατος στον δικτάτορα", "Αυτή είναι η χρονιά του αίματος, ο Σεγιέντ Αλί θα ανατραπεί". Η οργή ήταν προσωποποιημένη. Ο Χαμενεΐ δεν ήταν απλώς ένας κάτοχος πολιτικού αξιώματος (με σημαντική προσωπική ισχύ και έφεση στον μικροδιαχειριστικό έλεγχο), αλλά η πατριαρχική ενσάρκωση του συστήματος. Αν η πρόθεση του Τραμπ ήταν να απομακρύνει τον Χαμενεΐ από το πολιτικό τοπίο, μπορεί αντίθετα να τον καθήλωσε οριστικά μέσα σε αυτό, μεταμορφώνοντάς τον στα μάτια των πιστών του σε σύμβολο θυσίας αντί για σύμβολο αποτυχίας.
Η εξωτερική πολιτική του Τραμπ ταλαντεύεται εδώ και καιρό ανάμεσα στη ρητορική της αναδίπλωσης και σε ξαφνικές, μαξιμαλιστικές επιδείξεις ισχύος. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, τα παλαιοσυντηρητικά ένστικτα φαίνεται να συγχωνεύτηκαν με τον νεοσυντηρητικό ζήλο. Η επιρροή του Νετανιάχου δεν είναι τυχαία. Επί δεκαετίες επέμενε ότι μόνο η αποφασιστική στρατιωτική δράση θα μπορούσε να εξασφαλίσει την ανεξέλεγκτη περιφερειακή κυριαρχία του Ισραήλ. Η αποδυνάμωση της Χεζμπολάχ και η κατάρρευση του Άσαντ εκλήφθηκαν στο Τελ Αβίβ ως αποδείξεις ότι η περιφερειακή θέση του Ιράν είχε κλονιστεί θανάσιμα. Υπήρχε δόση αλήθειας σε αυτό: και οι δύο εξελίξεις ήταν σοβαρά πλήγματα για την Τεχεράνη, και τόσο η Ουάσιγκτον όσο και το Τελ Αβίβ κινήθηκαν ταχύτατα για να εκμεταλλευτούν τη στιγμή. Όμως η αποτρεπτική ισχύς του Ιράν δεν περιοριζόταν ποτέ μόνο στις συμμαχίες του, πολλές από τις οποίες σφυρηλατήθηκαν στο καμίνι του αμερικανικού και ισραηλινού επεκτατισμού. Η στρατηγική του ήταν επίσης εγχώρια, πολυεπίπεδη, αποκεντρωμένη και εσωτερικά εδραιωμένη. Η προσδοκία ότι η επαρκής πίεση θα πυροδοτούσε την κατάρρευση του καθεστώτος μπέρδεψε τη φθορά με την εξάντληση και την ευάλωτη θέση με την παράδοση.
Οι συνέπειες ήδη διαχέονται προς τα έξω: ανταλλαγές πυραύλων, επιθέσεις σε βάσεις, ξενοδοχεία και λιμάνια, ενεργοποίηση συμμαχικών δικτύων σε όλη την περιοχή. Αμερικανοί αξιωματούχοι δηλώνουν τώρα αβέβαιοι για τη διάρκεια και το εύρος της εκστρατείας, ή ακόμα και για την ετοιμότητά τους να δεσμεύσουν χερσαία στρατεύματα σε αυτό το απερίσκεπτο εγχείρημα. Δεν πρόκειται για μια περιορισμένη επιχείρηση με προβλέψιμα αποτελέσματα. Είναι μια επεκτεινόμενη αντιπαράθεση, τα όρια της οποίας είναι όλο και πιο δύσκολο να οριστούν.
Ο πόλεμος δεν θα αποκαταστήσει την ισορροπία. Θα αναδιατάξει την περιοχή βίαια και απρόβλεπτα. Η Ισλαμική Δημοκρατία είναι πιθανό να εξέλθει μεταμορφωμένη ή εξασθενημένη με τρόπους που δεν είναι ακόμη ορατοί. Όμως η αντίληψη ότι θα διαλυόταν απλώς κάτω από πίεση ήταν πάντα μια φαντασιοπληξία. Κράτη που συγκροτήθηκαν μέσα από επανάσταση και σκληραγωγήθηκαν από παρατεταμένη πολιορκία δεν υποκύπτουν εύκολα σε εξωτερικά τελεσίγραφα.
Τα στεγνά και τα υγρά καίγονται μαζί. Εκατόν εξήντα πέντε τάφοι ανοίχτηκαν στο Μινάμπ, στην επαρχία Χορμοζγκάν, για όσους σκοτώθηκαν όταν αμερικανικοί ή ισραηλινοί πύραυλοι έπληξαν το σχολείο Σαζαρέ Ταγιέμπε το πρωί του Σαββάτου, την ώρα που ξεκινούσαν τα μαθήματα. Τα περισσότερα θύματα ήταν κορίτσια ηλικίας επτά έως δώδεκα ετών. Η Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ προσπάθησαν να αποστασιοποιηθούν από το λουτρό αίματος· τα φωτογραφικά τεκμήρια της καταστροφής παραμένουν [αμερικανικός πύραυλος τύπου Tomahawk, σύμφωνα με διασταυρωμένα στοιχεία που παρουσίασαν οι New York Times, ήταν αυτός που έπληξε το σχολείο].
Ο Τραμπ έκανε λόγο για μια εκστρατεία που θα διαρκέσει εβδομάδες· η τρέχουσα ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας ορκίστηκε να συνεχίσει τη μάχη. Οι επιλεκτικοί πόλεμοι σπάνια περιορίζονται στους επιδιωκόμενους στόχους τους. Δεν καταπίνουν μόνο τους εμπόλεμους, αλλά και τις ψευδαισθήσεις που τους παρακινούν. Αυτό που ξεκίνησε ως μια απόπειρα μεταβολής των περιφερειακών ισορροπιών, μπορεί αντ' αυτού να επιταχύνει τη διάβρωση της τάξης πραγμάτων που υπέθετε ότι θα μπορούσε να παρεμβαίνει ατιμώρητα.
Ο Eskandar Sadeghi-Boroujerdi είναι διεπιστημονικός μελετητής που ειδικεύεται σε θέματα διεθνούς πολιτικής στη Μέση Ανατολή. Έλαβε το διδακτορικό του από το Queen’s College του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Πριν ενταχθεί στο Πανεπιστήμιο του St Andrews, ήταν Ανώτερος Λέκτορας στο Πανεπιστήμιο του York. Αρθρογραφεί τακτικά για τις διεθνείς σχέσεις στη Μέση Ανατολή και για διεθνή ζητήματα σε έντυπα και μέσα όπως τα: New Left Review, London Review of Books, Foreign Policy, Jadaliyya, Al Jazeera, Jacobin και The Guardian.
