ΟΚΤΩ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ ΜΕΤΑ την απελευθέρωσή του, το Άουσβιτς παραμένει ένα σύμβολο του απόλυτου κακού, επίσης όμως αποτελεί ένα σύμβολο του λεγόμενου «σκοτεινού τουρισμού» [dark tourism], που υποδηλώνει μια έλξη για τον θάνατο και την καταστροφή, καθώς πεδία μαχών, φυλακές, κολαστήρια και μέρη όπου συνέβησαν γενοκτονίες μετατρέπονται σε δημοφιλείς ταξιδιωτικούς προορισμούς.
Υπάρχει το στοιχείο της ενσυναίσθησης και το καθήκον της μνήμης. Υπάρχει όμως και μια δυσάρεστη υφή ηδονοβλεψίας η οποία έχει συμβάλει στη μετατροπή του διάσημου στρατοπέδου θανάτου σε ένα τουριστικό κέντρο που δεν μοιάζει με κανένα άλλο, όπου μπορεί κανείς να φάει, να πιει, να πάει στην τουαλέτα και να βγάλει ακόμη και μια selfie δίπλα στους θαλάμους αερίων.
Το 2014, η πρόσχαρη selfie ενός εφήβου στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου, συνοδευόμενη από ένα εξίσου χαμογελαστό emoji, είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το γεγονός ότι διακρινόταν η εγκατάσταση εξατμιστήρων νερού στην είσοδο του στρατοπέδου για την ανακούφιση από την καλοκαιρινή ζέστη, που προκαλούσαν συνειρμούς με τα δολοφονικά αέρια, δεν βοήθησε. Το ίδρυμα του Άουσβιτς απάντησε ότι η διαμάχη ήταν αδικαιολόγητη: Το Zyklon B, το θανατηφόρο αέριο με το οποίο εξοντώθηκαν οι Εβραίοι, εκτοξευόταν «με εντελώς διαφορετικό τρόπο».
«Η φύση του έχει αλλάξει, αλλά δεν θα γίνει ποτέ ένα μουσείο όπως όλα τα άλλα, γιατί εξακολουθεί να είναι ένας ιερός τόπος, λόγω των δεινών που έλαβαν χώρα εκεί αλλά και λόγω του τεράστιου μεγέθους του. Οι τελευταίοι επιζώντες χάνονται σιγά-σιγά και μαζί η από πρώτο χέρι μαρτυρία τους. Το ερώτημα είναι ποια θα είναι πλέον η σχέση μας με αυτά τα μέρη».
Κάθε επέτειος της απελευθέρωσης του στρατοπέδου θανάτου πραγματοποιείται μέσα σε ένα συγκεκριμένο πολιτικό πλαίσιο. Η επέτειος που τιμάται κάθε χρόνο στις 27 Ιανουαρίου σηματοδοτείται φέτος στην 80ή εκδοχή της από την παραμονή εν ζωή ελάχιστων από τους επιζώντες, από την καταστροφή της Γάζας και από την άνοδο της ακροδεξιάς σε πολλά μέρη της Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας, αλλοιώνοντας όλες τις μεταπολεμικές επιταγές της συλλογικής ιστορικής μας μνήμης.
Η επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται επίσης να βάζει οριστικό τέλος στη διεθνή τάξη που προέκυψε μετά τον πόλεμο, καθώς αποσύρει σταδιακά τις ΗΠΑ από τους θεσμούς που δημιουργήθηκαν μετά το 1945. «Πολιτισμικά, πρόκειται για μια απίστευτη αλλαγή», λέει η Γαλλίδα ιστορικός Annette Wieviorka, μία από τις κορυφαίες ειδικούς του Ολοκαυτώματος παγκοσμίως.
«Ο κόσμος στον οποίο άνθρωποι σαν εμένα μεγάλωσαν και έμαθαν να σκέφτονται εξαφανίζεται. Τώρα μας λένε ότι η ελευθερία του λόγου συνοδεύεται και από το δικαίωμα να λέμε ψέματα. Αυτή η 80ή επέτειος έρχεται εν μέσω της μετάβασης σε έναν νέο κόσμο που δεν ξέρουμε πια πώς να τον αντιμετωπίσουμε».
Η ιστορικός θυμάται τον εορτασμό πριν από 20 χρόνια, όταν πίστευε ότι η ιστορία είχε νικήσει, όπως λέει: «Είχα πιστέψει, δηλαδή, ότι η εξιστόρηση των όσων συνέβησαν στο Άουσβιτς είχε εισχωρήσει βαθιά στη συλλογική συνείδηση. Τώρα συνειδητοποιούμε ότι όλα μπορούν να αναιρεθούν. Το Άουσβιτς παραμένει σύμβολο φρίκης, αλλά τα ταμπού έχουν αρθεί». Αυτό περιλαμβάνει τις selfies μπροστά στο συρματόπλεγμα και το άνοιγμα στο κοινό του σπιτιού του Rudolf Höss, εκεί όπου γυρίστηκε η ταινία «Ζώνη Ενδιαφέροντος», καθώς και τον απίστευτο πολλαπλασιασμό των βιβλίων με τη λέξη «Άουσβιτς» στον τίτλο, σαν να έχει μετατραπεί το στρατόπεδο σε ένα είδος εμπορικού σήματος.
Ιδού μερικοί μόνο: Η μπαλαρίνα του Άουσβιτς, Το ορφανό του Άουσβιτς, Εραστές στο Άουσβιτς, Η μαία του Άουσβιτς, Ο τατουατζής του Άουσβιτς, Οι αδελφές του Άουσβιτς, Ο φωτογράφος του Άουσβιτς, Ο βιβλιοθηκάριος του Άουσβιτς, Οι μοδίστρες του Άουσβιτς. «Τα πάντα αφορούν πλέον το συναίσθημα», λέει η Wieviorka. «Τα συναισθήματα είναι απαραίτητα για την κατανόηση του Ολοκαυτώματος, αλλά όταν τα πάντα ανάγονται στο συναίσθημα, χάνεται η ιστορική αλήθεια».
Έχει κανονικοποιηθεί πλήρως το Άουσβιτς; «Όχι ακόμη», λέει, «αλλά υπάρχει ένας προοδευτικός ευτελισμός. Η τάση της εποχής είναι η δημιουργία ενός ατελείωτου αριθμού ιστορικών Ντίσνεϊλαντ. Προς το παρόν, αυτό δεν συμβαίνει με το Άουσβιτς ή το Μπιρκενάου, αλλά το μέλλον δεν είναι ελπιδοφόρο».
Σύμφωνα με τον μουσειολόγο ερευνητή Nathanaël Wadbled έχουμε περάσει από την «εποχή της μαρτυρίας», η οποία αναφέρεται στον πολλαπλασιασμό των μαρτυριών που ακολούθησε την τηλεοπτική δίκη του Αδόλφου Άιχμαν το 1961, σε «μια εποχή της μετα-μνήμης, στην οποία η μετάδοση της εμπειρίας δεν θα γίνεται πλέον μέσω των ανθρώπων, αλλά μέσω των τόπων». Η μνημειακή διαδρομή δεν εξαφανίζεται, αλλά μετασχηματίζεται. Και υπό αυτή την έννοια, ο τουρισμός μπορεί να μην είναι απλώς ασεβής και μάταιος, αλλά αντίθετα μια νέα μορφή μνήμης που αντικατοπτρίζει την εποχή μας.
Ο Ολλανδός ιστορικός Robert Jan van Pelt, επιμελητής της μεγάλης περιοδεύουσας έκθεσης που είναι αφιερωμένη στην ιστορία του στρατοπέδου, έχει επισκεφθεί το Άουσβιτς περισσότερες από 80 φορές. Στην αρχή, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, συνήθιζε να περνάει μιάμιση ώρα στο στρατόπεδο. Τώρα περνάει μέχρι και τέσσερις ημέρες.
«Το στρατόπεδο έχει επεκταθεί και έχει εφοδιαστεί με μια υποδομή που μπορεί να φιλοξενήσει εκατοντάδες ξεναγήσεις την ημέρα. Παραδόξως, το Άουσβιτς έχει γίνει ένας τουριστικός προορισμός που βρίσκεται στη λίστα με τα μέρη τα οποία πρέπει οπωσδήποτε να επισκεφτεί κανείς», λέει.
«Η φύση του έχει αλλάξει, αλλά δεν θα γίνει ποτέ ένα μουσείο όπως όλα τα άλλα, γιατί εξακολουθεί να είναι ένας ιερός τόπος, λόγω των δεινών που έλαβαν χώρα εκεί αλλά και λόγω του τεράστιου μεγέθους του. Οι τελευταίοι επιζώντες χάνονται σιγά-σιγά και μαζί η από πρώτο χέρι μαρτυρία τους. Το ερώτημα είναι ποια θα είναι πλέον η σχέση μας με αυτά τα μέρη. Τι θα βλέπει ένας 18χρονος, 25χρονος ή 30χρονος που δεν έχει μεγαλώσει με αυτές τις μαρτυρίες; Τι θα σημαίνουν γι' αυτόν αυτοί οι τόποι;»
Με στοιχεία από El Pais
