ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ δύση του ηλίου πριν από τον πρώτο γύρο της ψηφοφορίας στις πιο δύσκολες εκλογές των δύο δεκαετιών διακυβέρνησής του, ο πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επισκέφθηκε την Αγία Σοφία για την βραδινή προσευχή – και για να υπενθυμίσει στους ψηφοφόρους του τι ακριβώς είχε προσφέρει στη χώρα.
Για μια χιλιετία σχεδόν, ο θολωτός καθεδρικός ναός ήταν το επίκεντρο του ορθόδοξου χριστιανισμού. Μετά την οθωμανική κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης το 1453, έγινε ένα από τα επιβλητικότερα τζαμιά του ισλαμικού κόσμου. Τη δεκαετία του 1930, η νέα τουρκική δημοκρατία τον ανακήρυξε μουσείο, και για σχεδόν έναν αιώνα η αλληλοεπικάλυψη της χριστιανικής και μουσουλμανικής ιστορίας του τον κατέστησε τον πιο επισκέψιμο πολιτιστικό χώρο της Τουρκίας.
Ο πρόεδρος Ερντογάν δεν ήταν τόσο οικουμενικός. Το 2020 το μετέτρεψε ξανά σε τζαμί. Όταν οι Τούρκοι επιστρέψουν στην κάλπη αυτή την Κυριακή για τον επαναληπτικό γύρο των προεδρικών εκλογών, θα ψηφίσουν εν μέρει για την πολιτική ιδεολογία που κρύβεται πίσω από αυτή την πολιτιστική μεταμόρφωση.
Αν το χαρακτηριστικό της πολιτικής του 21ου αιώνα είναι η επικράτηση της κουλτούρας και της ταυτότητας έναντι της οικονομίας και της κοινωνικής τάξης, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι αυτή η τάση γεννήθηκε εδώ στην Τουρκία, όπου διεξάγεται ένας από τους μακροβιότερους πολιτιστικούς πολέμους.
Ακολουθώντας τώρα τα πλήθη στο Μεγάλο Τζαμί της Αγίας Σοφίας, και αφού αφήσετε τα παπούτσια σας στα νέα μακρόστενα ράφια που έχουν στηθεί στον εσωτερικό νάρθηκα, μπορείτε οριακά να διακρίνετε τα ψηφιδωτά του Χριστού και της Παναγίας, που πλέον είναι διακριτικά καλυμμένα με λευκές κουρτίνες. Το περίφημο μαρμάρινο δάπεδο έχει επικαλυφθεί με παχύ τιρκουάζ χαλί. Ο ήχος είναι πιο υπόκωφος. Το φως είναι πιο λαμπερό, χάρη στους χρυσούς πολυελαίους. Ακριβώς στην είσοδο, σε μια απλή κορνίζα, υπάρχει μια προεδρική διακήρυξη: μια μνημειώδης επίθεση στον κοσμικό αιώνα του τουρκικού έθνους και μια επιβεβαίωση μιας νέας Τουρκίας αντάξιας της οθωμανικής ακμής της.
«Η Αγία Σοφία είναι το επιστέγασμα αυτού του νεο-οθωμανικού ονείρου», λέει ο Edhem Eldem, καθηγητής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Bogazici της Κωνσταντινούπολης. «Αποτελεί ουσιαστικά μια μεταφορά πολιτικών και ιδεολογικών αγώνων, συζητήσεων, πολεμικών απόψεων, στη σφαίρα μιας πολύ, πολύ πρωτόγονης κατανόησης της ιστορίας και του παρελθόντος».
Αν το χαρακτηριστικό της πολιτικής του 21ου αιώνα είναι η επικράτηση της κουλτούρας και της ταυτότητας έναντι της οικονομίας και της κοινωνικής τάξης, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι αυτή η τάση γεννήθηκε εδώ στην Τουρκία, όπου διεξάγεται ένας από τους μακροβιότερους πολιτιστικούς πολέμους. Σε μεγαλοπρεπή μνημεία και σε σαπουνόπερες, σε ανακαινισμένους αρχαιολογικούς χώρους και σε ρετρό αισθητικής νέα τζαμιά, ο κ. Ερντογάν έχει αναπροσανατολίσει τα τελευταία 20 χρόνια την εθνική κουλτούρα της Τουρκίας, προωθώντας μια νοσταλγική αναβίωση του οθωμανικού παρελθόντος – άλλοτε με μεγαλοπρεπές στυλ, άλλοτε ως καθαρό κιτς.
Η κουλτούρα του αυταρχισμού έχει να κάνει με κάτι πολύ περισσότερο από ψηφοδέλτια και σφαίρες. Η τηλεόραση και η μουσική, τα μνημεία και τα μνημόσυνα αποτέλεσαν πρωταρχικούς μοχλούς ενός πολιτικού σχεδίου, μιας εκστρατείας πολιτιστικού συναισθήματος και εθνικής αναγέννησης, που κορυφώθηκε φέτος τον Μάιο στα γαλαζοπράσινα χαλιά κάτω από τον τρούλο της Αγίας Σοφίας.
Στη δεκαετία του 2000, το μείγμα ισλαμισμού και μεταρρυθμισμού του κ. Ερντογάν έκανε την Τουρκία να χτυπήσει την πόρτα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μια νέα Κωνσταντινούπολη αποθεώθηκε από τον ξένο Τύπο. Όμως ο νέος τουρκικός εθνικισμός έχει διαφορετική πολιτισμική διάσταση: είναι περήφανα ισλαμικός, συχνά ανταγωνιστικός και μερικές φορές παρανοϊκός.
Σήμα κατατεθέν της νέας πολιτιστικής αντίληψης στα χρόνια του Ερντογάν είναι και το Μουσείο Ιστορίας «Πανόραμα 1453», που βρίσκεται σε μια εργατική συνοικία δυτικά της Αγίας Σοφίας, όπου οι μαθητές ανακαλύπτουν την οθωμανική κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης μέσα από ένα ζωγραφικό ‘κυκλόραμα’ με εκρηκτικές προβολές βίντεο, ένα αγρίως εθνικιστικό θέαμα που μοιάζει με το βιντεοπαιχνίδι "Civilization". Τα παιδιά μπορούν να παρακολουθήσουν τον Σουλτάνο Μεχμέτ Β' να ορμά προς την Αγία Σοφία, ενώ το άλογό του ανασηκώνεται μπροστά από μια ουράνια πύρινη σφαίρα.
Με στοιχεία από τους The New York Times
