«Όλα φαίνεται να στοχεύουν στον εκβαρβαρισμό των ανθρώπων»

Η ΣΕΛΒΑ ΑΛΜΑΔΑ είναι από τις συγγραφείς που ήρθαν από το μέλλον για να περιγράψουν το πιο αποτρόπαιο και γοητευτικό παρελθόν: την ταξική και τοξική αρρενωπότητα, το συλλογικό τραύμα, τον τρόπο με τον οποίο τα φύλα διεκδίκησαν το δικό τους μερίδιο στις διαφορετικές αφηγήσεις. Η Αργεντινή διαπερνά με κάθε τρόπο τη γραφή της, η οποία χαρακτηρίζεται από έναν ιδιότυπο φεμινισμό που έρχεται από τα βάθη της Λατινικής Αμερικής. Με βαθιά πίστη στη λογοτεχνία, συνεχίζει τη λατινοαμερικανική παράδοση του μαγικού ρεαλισμού.

Από το ποιητικό θρίλερ «Ο άνεμος που σαρώνει», που κυριολεκτικά σάρωσε στις πωλήσεις, οι κριτικοί το αποθέωσαν, μεταφράστηκε σε 12 γλώσσες, μεταφέρθηκε στο θέατρο και τη μεγάλη οθόνη και απέσπασε το First Book Award στο Διεθνές Φεστιβάλ Βιβλίου του Εδιμβούργου, μέχρι το «Δεν είναι ποτάμι», που συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα για το Booker του 2024, η Αλμάδα δεν έχει πάψει να γράφει υψηλή λογοτεχνία ενσωματώνοντας στις σελίδες της τις μεγάλες συζητήσεις για την πολιτική και την Ιστορία. Απόδειξη το βασισμένο σε πραγματικά γεγονότα βιβλίο της «Νεκρά Κορίτσια» για τις γυναικοκτονίες που συγκλόνισαν την πατρίδα της τη δεκαετία του ’80, το οποίο μεταφέρει μια ιστορία που επανεξετάζει τον ατελείωτο τρομακτικό κύκλο της έμφυλης βίας.

«Στα μυθιστορήματά μου, η φύση, το τοπίο και καθετί πέραν του ανθρώπινου αποτελούν επίσης χαρακτήρες. Τίποτα δεν νοείται ως απλό σκηνικό, όλα είναι οντότητες που συνομιλούν, συγκρούονται ή αλληλοσυμπληρώνονται».

Στο βιβλίο της που κυκλοφόρησε πρόσφατα, τους «Πλινθοποιούς», επανεξετάζει το κρίσιμο θέμα της ανδρικής κληρονομιάς στις κυρίαρχες αφηγήσεις. Η συγγραφέας θα μιλήσει στην έναρξη του 1ου Διεθνούς Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας, που θα διαρκέσει έως τις 29 Μαρτίου και έχει ελεύθερη είσοδο. Τα βιβλία της κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος και έχουν μεταφραστεί από την Αγγελική Βασιλάκου.

— Όσο πιο ακριβής είναι η περιγραφή της φύσης στα βιβλία σας, τόσο πιο πολύ νομίζω ότι διεισδύετε στις ψυχές των ανθρώπων, που είναι εξίσου ευμετάβλητες με τη φύση. Πόσο εύκολο είναι, τελικά, να βρίσκετε αυτή την ιδανική αναλογία μεταξύ εσωτερικών και εξωτερικών κόσμων;
Στα μυθιστορήματά μου, η φύση, το τοπίο και καθετί πέραν του ανθρώπινου αποτελούν επίσης χαρακτήρες. Τίποτα δεν νοείται ως απλό σκηνικό, όλα είναι οντότητες που συνομιλούν, συγκρούονται ή αλληλοσυμπληρώνονται. Οι ζωές τους αλληλεπιδρούν και προωθούν την πλοκή, είναι σαν συγκοινωνούντα δοχεία. Συχνά, για να αφηγηθώ τη φύση, της προσδίδω ανθρώπινα ή ζωώδη χαρακτηριστικά, ενώ για τους ανθρώπους χρησιμοποιώ στοιχεία του φυτικού, ζωικού ή ακόμα και του ορυκτού βασιλείου. Η ουσία αυτής της προσέγγισης είναι ότι οι ιεραρχίες ανάμεσα στο ανθρώπινο και το φυσικό στοιχείο γίνονται δυσδιάκριτες, μπερδεύονται και αλληλοεπηρεάζονται. Πρόκειται για μια ανιμιστική ματιά που διαποτίζει κάθε μου αφήγηση.

— Μήπως αυτή η ματιά έχει να κάνει με το εκπληκτικό τοπίο, με τα ποτάμια και τα χωριά της βόρειας Αργεντινής, όπου μεγαλώσατε; Αυτά δεν είναι τα μέρη που περιγράφετε και στα βιβλία σας;
Ναι, έτσι είναι. Μεγάλωσα σε μια περιοχή της βορειοδυτικής Αργεντινής, έναν τόπο ευλογημένο, με ποτάμια, ρέματα και μια εκπληκτική βλάστηση. Και παρόλο που ζω πάνω από τη μισή μου ζωή στο Μπουένος Άιρες, τη μεγαλύτερη πόλη της χώρας μου, όλο εκείνο το τοπίο των πρώτων χρόνων της ζωής μου ανασυντίθενται και ζωντανεύει ξανά μέσα στα μυθιστορήματά μου.

— Γι’ αυτό, όπως αναφέρατε χαρακτηριστικά, η φύση παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο, είναι χαρακτήρας στα βιβλία σας. Επίσης είναι αυτή που φαίνεται να ενεργοποιεί τα θαύματα αλλά και την καταστροφή. Μήπως την έχουμε ξεχάσει, γι’ αυτό μας εκδικείται;
Νομίζω πως ξεχνάμε ότι η ίδια μας η ύπαρξη εξαρτάται από αυτήν, ότι δεν είμαστε ανώτεροι ούτε από το πιο μικρό έντομο ούτε από εκείνα τα σχεδόν αόρατα βρύα που φωλιάζουν στους κορμούς των δέντρων. Εμείς οι άνθρωποι επαναπαυόμαστε σε μια αυταπάτη ανωτερότητας και παίρνουμε χωρίς να δίνουμε ανταλλάγματα. Η λογοτεχνία ακριβώς εκεί πασχίζει να στρέψει το βλέμμα, σε όλα όσα καταστρέφουμε αμετάκλητα και που, παρ’ όλα αυτά, συνεχίζουν να αντιστέκονται με πείσμα.

— Έχω την αίσθηση ότι στον Άνεμο που σαρώνει –που όντως «σάρωσε» ενθουσιάζοντας τους κριτικούς– κατοικείτε ταυτόχρονα και στους τέσσερις χαρακτήρες. Κατά πόσο πιστεύετε ότι όλοι εκπροσωπούν ταυτόχρονα την ουσία του ανθρώπου;
Με ενδιαφέρει οι χαρακτήρες που χτίζω να μην είναι επίπεδοι, να διαγράφουν ένα πιο σύνθετο και ολοκληρωμένο τόξο. Και μέσω της πλοκής να αναδεικνύουν διαφορετικές πτυχές δικές τους και επίσης, κατά κάποιο τρόπο, της ανθρώπινης κατάστασης. Φαινομενικά, δείχνουν άνθρωποι απλοί, καθημερινοί, όμως ο εσωτερικός τους κόσμος είναι ταραγμένος και αντιφατικός, ένα πεδίο αλληλοσυγκρουόμενων δυνάμεων.

— Για να γίνω πιο σαφής, στο Δεν είναι ποτάμι, η Σιομάρα φαίνεται μέσα στην απελπισία να επικοινωνεί με το σώμα της με τον δικό της ακραίο τρόπο. Είναι τελικά τα σώματα τα μόνα όπλα που μας έχουν απομείνει;
Το σώμα είναι το δίχως άλλο η πιο απτή μας πραγματικότητα· ιδρώνει, κλαίει, εκσπερματώνει, εξαντλείται, κινείται. Μου αρέσει όμως να πιστεύω πως τίποτα στο σώμα δεν θα ήταν εφικτό δίχως εκείνο το εσωτερικό στοιχείο που του δίνει ζωή: τις επιθυμίες, τις σκέψεις, τις προσωπικές αποφάσεις. Τα σώματα μπορούν να γίνουν όπλα, είναι όμως η ίδια η ευθραυστότητα. Στα μυθιστορήματά μου, τα σώματα είναι η σάρκωση – άλλοτε απεγνωσμένη, άλλοτε ερωτική. Και είναι επίσης η δύναμη του μόχθου.

— Στα βιβλία σας η βία είναι υπόκωφη, καθώς διαπερνά τη μνήμη και τη συνείδηση, αλλά περισσότερο εκφραστική από αυτήν που εκδηλώνεται εξωτερικά, τη στιγμή που συμβαίνει. Είναι η βία που μας στοιχειώνει πιο έντονη και από αυτήν που παρατηρούμε στην πραγματικότητα;
Στην ιστορία της χώρας μου υπάρχει μια δομική βία, η οποία μερικές φορές είναι δυσκολότερο να εξιχνιαστεί επειδή ανήκει στον χώρο του συμβολικού. Από αυτήν την επικείμενη, δυσοίωνη και ενίοτε ανεπαίσθητη βία τρέφεται το σύμπαν των μυθιστορημάτων μου. Μια βία που μερικές φορές είναι δύσκολο να εντοπιστεί όταν τη βιώνεις, όταν έχεις γεννηθεί και μεγαλώσει εκεί, αλλά που βρίσκεται πιο κοντά στην επιφάνεια απ’ όσο νομίζουμε ή τολμάμε να ομολογήσουμε.

— Η μεταφράστριά σας στα αγγλικά, σε ένα πολύ όμορφο σημείωμά της, γράφει ότι χρειάστηκε να διαβάσει σπουδαίους συγγραφείς όπως ο Γουίλιαμ Φόκνερ ή η Κάρσον ΜακΚάλερς για να μπορέσει να σας μεταφράσει. Εσείς έχετε συγγραφείς στους οποίους επιστρέφετε και θαυμάζετε;
Θαυμάζω πολύ τη λογοτεχνία του αμερικανικού Νότου. Γενικά η λογοτεχνία της Αργεντινής έχει γαλουχηθεί σε μεγάλο βαθμό από αυτούς τους συγγραφείς. Ωστόσο, επιστρέφω πάντα στον Οράσιο Κιρόγα, στην ποίηση του παραποτάμιων περιοχών και στη λατινοαμερικανική λογοτεχνία. Και επίσης σε σύγχρονους δημιουργούς με τους οποίους νιώθω ότι μοιραζόμαστε παρόμοιες αναζητήσεις, για παράδειγμα το σινεμά της Λουκρέσια Μαρτέλ.

— Στα συγκλονιστικά Νεκρά Κορίτσια γράφετε πως «δεν ήξερα ότι μια γυναίκα μπορούσε να σκοτωθεί μόνο και μόνο επειδή ήταν γυναίκα» και η απόδειξη είναι η ιστορία των εξαφανισμένων γυναικών. Πείτε μας πόσο δύσκολη ήταν η προσωπική σας ενασχόληση με τη συγκλονιστική ιστορία των δολοφονημένων κοριτσιών τη δεκαετία του ’80, όταν ήσασταν ακόμα παιδί;
Μεγάλωσα σε μια εποχή που δεν μιλούσαμε για την έμφυλη βία, όλα αυτά θεωρούνταν φυσιολογικά – να φοβόμαστε όταν περνούσαμε από παρέες ανδρών, να μας παρενοχλούν στα μέσα μαζικής μεταφοράς, να μας αντιμετωπίζουν οι σύντροφοί μας ως ένα ακόμη απόκτημά τους. Αλλά η μητέρα μου ήταν πολύ επικριτική απέναντι σε αυτές τις παγιωμένες πρακτικές. Οπότε, ευτυχώς, είχα το περιθώριο να αμφισβητώ ορισμένα πράγματα και να παρακούω τα κατεστημένα πρότυπα.

Μία από τις υποθέσεις του βιβλίου συνέβη όταν ήμουν δεκατριών ετών και ήταν εξαιρετικά σοκαριστική. Όπως και τα κορίτσια του χρονικού, μεγάλωσα κι εγώ σε έναν τέτοιο κόσμο· έτσι, χωρίς να τις έχω γνωρίσει, μπορούσα να καταλάβω πώς τις έβλεπε μια κοινωνία που αντιμετώπιζε τις γυναίκες με περιφρόνηση και σκληρότητα. Τριάντα χρόνια αργότερα, κατάφερα να γράψω αυτό το βιβλίο σε ένα περιβάλλον που μπορεί να μην είχε αλλάξει ριζικά, αλλά εμείς ήμασταν πλέον αποφασισμένες να το αλλάξουμε ή, τουλάχιστον, να το αμφισβητήσουμε χάρη στον φεμινισμό και την πολύτιμη επίδραση που έχει στις ζωές μας.

— «Μερικές φορές τα όνειρα είναι η ηχώ του μέλλοντος», γράφετε, και νομίζω ότι είναι η φράση που συνοψίζει όλη σας την οντολογία. Είναι έτσι;
Πρόσφατα, η Λουκρέσια Μαρτέλ είπε ότι η πραγματικότητά μας είναι η εκπληρωμένη προφητεία όλων των ταινιών και των βιβλίων του 20ού αιώνα – ο εφιάλτης που έγινε πράξη. Και προτείνει να γράφουμε και να γυρίζουμε ταινίες που βελτιώνουν το μέλλον. Οπότε, μπορεί όντως να λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο, γιατί όχι;

— Πώς βλέπετε την υφιστάμενη πολιτική κατάσταση; Όχι μόνο στην πατρίδα σας, σε όλο τον κόσμο. Σας επηρεάζει;
Εννοείται πως με αγγίζει. Μου φαίνεται τρομακτική η άνοδος της ακροδεξιάς παγκοσμίως, η βουλιμία του καπιταλισμού που δεν ορρωδεί προ ουδενός και ιδιωτικοποιεί το πόσιμο νερό, τους παγετώνες, τα δάση. Η αποσάθρωση του πολιτισμού, ο ρατσισμός, το μίσος προς τους φτωχούς, προς οτιδήποτε διαφορετικό από τον εαυτό μας, όλα αυτά φαίνεται να στοχεύουν στον εκβαρβαρισμό των ανθρώπων.

— Χαίρεστε που έρχεστε στην Ελλάδα;
Χαίρομαι πολύ που έρχομαι στην Ελλάδα. Πρώτη φορά επισκέπτομαι τη χώρα που υπήρξε το λίκνο του πολιτισμού και της λογοτεχνίας που μας διδάσκουν στο σχολείο. Αλλά, κυρίως, ανυπομονώ να συναντήσω τους Έλληνες αναγνώστες, πιστεύω ότι θα είναι μια πολύ όμορφη εμπειρία.

Βρείτα τα βιβλία της Σέλβα Αλμάδα στο LiFO Shop

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.