«Κατάγομαι από τα παιδικά μου χρόνια, όπως από μια χώρα» είναι οι στίχοι του Γιώργου Σαραντάρη που δανείζεται η συγγραφέας Ούρσουλα Φωσκόλου στην έναρξη του βιβλίου της «Το Κήτος». Στο βιβλίο συμπεριλαμβάνονται 35 κείμενα εκ των οποίων 25 μικρά και 10 μεγάλα πεζά με κοινή αφετηρία τις παιδικές μνήμες. Στις σελίδες του διαβάζουμε ιστορίες διάσωσης ή καταστροφής κι ερχόμαστε αντιμέτωποι με ανθρώπους που επιδιώκουν να διασκεδάσουν τη φθορά και την απουσία, που παλεύουν με τη μοναξιά και το συναισθηματικό κενό και που είτε κάτι έχασαν είτε κάτι άλλο κέρδισαν. Συναντηθήκαμε απόγευμα στην Πλάκα. Της αρέσει πολύ να περπατά στην Αθήνα και να ακολουθεί τους ρυθμούς της. Είναι γεννημένη το 1986 και σήμερα ασχολείται με τη γραφιστική. Καθώς περπατάμε μου λέει ότι στο βιβλίο της ανατρέχει στο χθες γιατί είναι τα πιο πρόσφατα βιώματα που έχει ως προσωπικότητα και επειδή γι' αυτήν είναι το πιο κοντινό της παρελθόν.
Από τις πρώτες κουβέντες διαπιστώνω ότι πρόκειται για ένα άτομο που επιλέγει να ακούει περισσότερο και να μιλά λιγότερο. Καθόμαστε σε μια καφετέρια στην Κυδαθηναίων και με εντυπωσιάζει που πίνει ακόμα ζεστό καφέ. «Αργώ πολύ να κάνω την μετάβαση στο κρύο», θα μου πει και θα σχολιάσουμε ότι στη διπλανή ταβέρνα, η οποία είναι γεμάτη γκρουπ με τουρίστες, διασκεδάζουν με αταίριαστες επιλογές, είτε ακούγοντας ξένα hits του καλοκαιριού είτε το κλασικό συρτάκι. Αυτές τις μέρες διαβάζει το "Μαγικό Βουνό" του Τόμας Μαν και, όπως υποστηρίζει, «νιώθω απίστευτα τυχερή για την ανάγνωση αυτού του βιβλίου». Η Ούρσουλα έχει βαυαρική καταγωγή, το επίθετο του παππού της ήταν Σικ. Μεγάλωσε στα Ιλίσια και σήμερα μένει στα Βριλήσσια. Γοητεύεται από το κέντρο της πόλης και είναι η βασική της επιλογή για διασκέδαση και όχι μόνο. Ένα από τα μαγαζιά στην οδό Ηπίτου ανήκει σε φίλη της, γι' αυτό και πολλές φορές αποτελεί πηγή έμπνευσης για εκείνη. «Έχω μαζί μου πάντα ένα σημειωματάριο και παρόλο που δεν το έκανα ποτέ, μου αρέσει πλέον να καταγράφω προσωπικές μου σκέψεις. Συχνά κάθομαι εκεί, κοντά στην κουζίνα, ώστε μέσω των μυρωδιών να ταξιδεύω αλλά και βρίσκω την ησυχία που χρειάζομαι προκειμένου να σημειώσω αυτά που σκέφτομαι» λέει. Της υπενθυμίζω ότι και ο Τζο Νέσμπο πρόσφατα αποκάλυψε ότι μεγάλο μέρος του τελευταίου του βιβλίου (σ.σ. «Η Δίψα») το έγραψε σε ένα αγαπημένο του καφέ, όπου εμπνέεται καθημερινά παρακολουθώντας τον κόσμο γύρω του. Διαβάζοντας το «Κήτος», ο αναγνώστης θα συνειδητοποιήσει ότι η Ούρσουλα επιλέγει την οικονομία στο γράψιμο και την τάση που κερδίζει έδαφος διαρκώς τα τελευταία χρόνια, τη μικρή φόρμα.
Στην συζήτησή μας θα σημειώσει ότι το γράψιμο είναι η δεύτερη ζωή της, ένα καταφύγιο και ίσως μια ευκαιρία για να λύσει θέματα που δεν μπορεί στην καθημερινότητά της. Καθώς πίνει μια γουλιά από τον καφέ της, θα σχολιάσει ότι στην Αθήνα η πιο ωραία της βόλτα είναι την ώρα της δύσης του ηλίου. «Ο ρομαντισμός είναι μια όμορφη διέξοδος. Είναι ένα μοναδικό περιθώριο για να σκεφτείς ή να στοχαστείς με χαρά και όχι με λύπη. Έτσι συναντάς και την ευτυχία, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά η αρμονία ανάμεσα στον εσωτερικό και στον εξωτερικό μας κόσμο». Έχει μετανιώσει για κάτι; «Δεν χρειάζεται να μετανιώνεις για τίποτα, αρκεί να προχωράς. Αυτό είναι το πιο σημαντικό πράγμα στη ζωή και μόνο με τον τρόπο αυτό μπορείς να ανακαλύψεις τον εαυτό σου» επισημαίνει. Καθώς δίπλα μας περνά ένα παιδί που μοιράζει διαφημιστικά φυλλάδια, τη ρωτώ αν πιστεύει πως οι νέοι διεκδικούν. «Ζούμε σε μια εγωιστική εποχή κατά την οποία οι νέοι διεκδικούν, αλλά πιο πολύ σε προσωπικό επίπεδο παρά σε συλλογικό». Η κουβέντα πηγαίνει στο βιβλίο και σε όσα κρύβει η θαυμαστή κοιλιά του «Κήτους». Έρωτες, μνήμες, μυρωδιές, τολμηρές εικόνες, βλέμματα, σκοτεινά όνειρα, γεύσεις και συναισθήματα, όλα βασισμένα στον κοινό τόπο της μνήμης.
Παρ' ότι αρκετές φορές οδυνηρή, η μνήμη είναι όχημα: σε ταξιδεύει δίχως όριο ταχύτητας, πλέκοντας ταυτόχρονα γύρω σου ένα δίχτυ προστατευτικό. Πολύ θα ήθελα να σου πω "όχι, δίχως μνήμη δεν υπάρχουμε", όμως φοβάμαι μήπως φτάσει μια στιγμή που εκείνη θα με εγκαταλείψει.
Το «Κήτος» είναι από τα πολύ ωραία διηγήματα του βιβλίου, γι' αυτό και τη ρωτώ ποιο είναι εκείνο το κήτος «που χρόνια θέλει να σε καταπιεί και συ αιώνια το συγκρατείς». «Υποψιάζομαι την παρουσία του κήτους, βλέποντας τη σκιά του να πέφτει επάνω στα πράγματα. Φαντάσου πως εξερευνάς τον βυθό της θάλασσας, θαυμάζοντας τα υπέροχα φύκια και τα ψάρια που μπαινοβγαίνουν στα κοιλώματα των βράχων. Ξαφνικά, βλέπεις μια τεράστια σκιά να καταπίνει σιγά-σιγά ό,τι όμορφο αντικρίζεις. Δεν μπορείς με ακρίβεια να πεις ποιο πλάσμα σκιάζει τον βράχο, αν πρόκειται για σαρκοβόρο καρχαρία ή για άκακο δελφίνι, αυτό που αντιλαμβάνεσαι όμως είναι πως έχεις πολύ λίγο χρόνο για να γευτείς την ομορφιά. Το κήτος είναι ο έρωτας, ο θάνατος, πολλές φορές και τα δυο αυτά μαζί, σφιχταγκαλιασμένα και, κυρίως, ασυγκράτητα» απαντά.
Στο βιβλίο είναι αρκετά έντονο το στοιχείο των μυρωδιών. Αισθήσεις, μυρωδιές, αγγίγματα, που άλλοτε κρατούν συντροφιά και άλλοτε αποβαίνουν καταστροφικά. Είναι η μοναδική μας πατρίδα τα παιδικά χρόνια; «Τα παιδικά χρόνια επανέρχονται στη μνήμη μου ως αισθήσεις. Θυμάμαι, για παράδειγμα, γοητευτικά μικροπράγματα όπως η μυρωδιά στην είσοδο της πολυκατοικίας όπου μεγάλωσα, η δροσιά της που μου ανατρίχιαζε το δέρμα, το γλυκό σταφύλι που έφτιαχνε η θεία μου και σαν φίδι σερνόταν απ' το κλιμακοστάσιο για να τρυπώσει στα ρουθούνια μου, το χέρι μου μέσα στην άγρια παλάμη του παππού μου και οι νυχτερινοί ήχοι του πατρικού σπιτιού. Αναμφίβολα, πατρίδα όλων μας είναι τα παιδικά χρόνια. Όμως πατρίδα του συγγραφέα, πάνω απ' όλα, είναι τα διαβάσματά του. Επομένως, κατάγομαι από τις "20.000 λεύγες κάτω από τη θάλασσα" του Ιουλίου Βερν, από τη "Φόνισσα" του Παπαδιαμάντη, τον "Μικρό Ναυτίλο" του Ελύτη, την "Αιολική Γη" του Ηλία Βενέζη, την "Eroica" του Κοσμά Πολίτη, τη "Βιοτεχνία Υαλικών" του Μένη Κουμανταρέα ή την "Ούρσουλα Ιγουαράν" του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες» τονίζει.
Η γραφή της Ούρσουλας Φωσκόλου είναι κινηματογραφική και δεν είναι λίγες οι στιγμές που καταφεύγει σε έναν πιο προσωπικό τόνο, χωρίς λυρικές εξάρσεις. Στο παρελθόν η ίδια είχε δηλώσει ότι οι μυρωδιές επαναφέρουν μνήμες και πως την έχουν κάνει να ερωτευτεί. «Χωρίς μνήμη μπορούμε να υπάρξουμε;», τη ρωτώ. «Θυμάσαι πώς εικονοποιούσαν τις μυρωδιές στα κινούμενα σχέδια της παιδικής μας ηλικίας; Σαν ένα νήμα παντοδύναμο που τρύπωνε παντού, χορεύοντας έναν λάγνο, ελκυστικό χορό. Η μυρωδιά του φρεσκομαγειρεμένου φαγητού, αποκτώντας ζωή δική της, μπορούσε να βγάλει χέρια και πόδια, να γραπώσει τον ήρωα απ' τα ρουθούνια, να τον ξυπνήσει από ύπνο βαθύ, να τον ανεβάσει ως τα ουράνια. Παρ' ότι αρκετές φορές οδυνηρή, η μνήμη είναι όχημα: σε ταξιδεύει δίχως όριο ταχύτητας, πλέκοντας ταυτόχρονα γύρω σου ένα δίχτυ προστατευτικό. Πολύ θα ήθελα να σου πω "όχι, δίχως μνήμη δεν υπάρχουμε", όμως φοβάμαι μήπως φτάσει μια στιγμή που εκείνη θα με εγκαταλείψει. Προτιμώ να σκέφτομαι πως ο χαμός της μνήμης θα μου επιστρέψει, τότε, τη γεμάτη δέος ματιά των παιδικών μου χρόνων» λέει.
Η συζήτηση οδηγείται ξανά στο βιβλίο της και στο γεγονός ότι υπαινίσσεται πολλές φορές την επιθυμία να καταπιούμε το αντικείμενο του πόθου μας. Γιατί; Για να γίνουμε ένα μαζί του ή για να το αφανίσουμε; «Ο έρωτας είναι μια ασίγαστη πείνα. Είναι δυο άγρια ζώα που παλεύουν μέσα στο στομάχι μας. Είναι μια διαρκής άσκηση υπομονής. Ο έρωτας είναι ένα τεράστιο στόμα. Επιθυμώ να γίνω ένα με το αντικείμενο του πόθου μου, επιθυμώ το πιο βαθύ φιλί, το πιο ολοκληρωτικό άγγιγμα, επιθυμώ να κατοικήσω μέσα στο δέρμα του αγαπημένου. Ταυτόχρονα −και μάλιστα αν ο έρωτας είναι μονόπλευρος ή ανεκπλήρωτος− εύχομαι με όλη μου τη δύναμη να εξαφανιστεί η αιτία των βασάνων μου. Αυτό κάνει και ο αφηγητής στο μικρό πεζό που δίνει το όνομά του στη συλλογή. Απελπισμένος εξαιτίας ενός έρωτα μονόπλευρου, εύχεται να εμφανιστεί ένα θεόρατο κήτος, να ταράξει τα νερά και ν' αφανίσει την αγαπημένη του, που βρίσκεται στα χέρια κάποιου άλλου».
Στη συνέχεια της θυμίζω ότι αναφέρεται στα γηρατειά. Πιστεύει ότι είναι απαραίτητος ο θάνατος για να αγαπήσουμε τη ζωή; «Τα γηρατειά με απασχολούν και ασφαλώς με τρομάζουν. Γράφοντας, προσπαθώ να δώσω στην επικράτεια της τρίτης ηλικίας μια δική μου ερμηνεία, να χτίσω, ενδεχομένως, ένα δικό μου επέκεινα. Παρ' ότι ακούγεται σκληρό, πιστεύω πως ο θάνατος είναι απαραίτητο τέλος για ν' αγαπήσουμε με πάθος τη ζωή. Ήταν μια συνειδητοποίηση που έφτασε ως εμένα με έναν μάλλον παράδοξο τρόπο: διαβάζοντας, πριν από κάποια χρόνια, το "Καλοκαίρι" και τους "Γάμους" του Αλμπέρ Καμί».
Στο μικρό πεζό «Το σπίτι» γράφει η Ούρσουλα: «Όταν το σπίτι βάραινε τις πλάτες της σαν γρανιτένιος σάκος, η μάνα μου άνοιγε το μικρό ντουλάπι της τηλεόρασης και, βγάζοντας αθόρυβα το ουίσκι, γέμιζε ένα ποτήρι σχεδόν ίσαμε πάνω (...). Κάρφωνε το μολύβι στην κοιλιά, το τράβαγε ως το στέρνο κι έβγαζε από μέσα της ό,τι από μικρή κρατούσε επιμελώς κρυμμένο: τραγούδια κι έρωτες, μετάνοιες σπαρακτικές, μίση, αγάπες και έγνοιες – κι εκείνο το αιώνιο βάσανο του τι θα φάμε». Μου αρέσει που αναφέρει το βασανιστικό για τη μάνα ερώτημα σχετικά με το φαγητό της επομένης και με αυτή την αφορμή τη ρωτώ ποιος μπορεί να είναι ο «επιμελώς κρυμμένος κόσμος» που κρατούν οι γονείς μας.
«Αυτό το μικρό πεζό είναι μια αναγνώριση του γεγονότος ότι οι γονείς μας είναι άνθρωποι. Βασανίζονται από έγνοιες, στοιχειώνονται από έρωτες παλιούς, κρύβουν στα σπλάχνα τους έναν δικό τους κόσμο τον οποίο κρατούν επιμελώς κρυμμένο για χάρη των παιδιών. Ακόμα και το ερώτημα "τι να μαγειρέψω αύριο;" μπορεί να αποτελέσει πραγματικό βάσανο για μια μητέρα. Η συνειδητοποίηση αυτή είναι τρομερή, αλλά χαρίζει παράλληλα και τη γαλήνη. Πιστεύω βαθιά πως σηματοδοτεί −με αφορμή και όχημα τον πρώτο δυνατό έρωτα− την πραγματική ενηλικίωση» εξηγεί.
Αναρωτιέμαι, όση ώρα μιλάμε, τι επιλέγει ανάμεσα στη μοναξιά και στη μοναχικότητα. «Μεγάλο μέρος του "Κήτους", όπως σου είπα, το έγραψα περιτριγυρισμένη από κόσμο, στο μικρό μπιστρό της φίλης μου. Όχι τόσο παρατηρώντας τους ανθρώπους γύρω μου αλλά απολαμβάνοντας τις στιγμές μιας μοναξιάς που είναι απαραίτητη για στοχασμό. Εντούτοις, η μοναξιά, παρ' ότι πολλές φορές αποτελεί μια καλή ευκαιρία για σκέψη ή γράψιμο, δεν παύει να είναι μια χαίνουσα πληγή. Το γεγονός ότι είμαι λιγομίλητη ερμηνεύεται συχνά ως μια ροπή προς τη μοναχικότητα. Η αλήθεια είναι όμως ότι αποζητώ την επικοινωνία και την αληθινή επαφή», υπογραμμίζει.
Ο χρόνος περνά και η συζήτηση σιγά-σιγά οδεύει προς το τέλος της. Τι σημασία έχει ο χρόνος στη ζωή της; «Φαντάζομαι τον χρόνο σαν ένα μεγάλο σεντόνι. Γράφοντας, μου δίνεται η δυνατότητα να το τσαλακώσω, να ψηλαφίσω τις πτυχές του, να το τυλίξω γύρω μου και να χαθώ μέσα του. Όταν η πραγματικότητα μοιάζει ζοφερή και άδεια από χάδι, μπορώ, σαν τη "γριά που κατάπιε τα σεντόνια της", να το δέσω κόμπους-κόμπους και με άγρια χαρά να αποδράσω», λέει και πριν την αποχαιρετήσω της ζητώ να μου πει τι πιστεύει ότι είναι η ζωή. Τι αξίζει να κρατάμε και τι να πετάμε; «Το 1832, ο Βέλγος φυσικός Ζοζέφ Πλατό εφηύρε το φενακιστοσκόπιο, μια "μαγική" συσκευή αποτελούμενη από έναν δίσκο με εγκοπές και εικόνες που παρουσίαζαν τα διαφορετικά στάδια μιας κίνησης. Μπορούσε κανείς, περιστρέφοντας τον δίσκο, με τη βοήθεια ενός κατόπτρου, να διασκεδάσει με την ψευδαίσθηση ότι οι εικόνες κινούνταν. Το φενακιστοσκόπιο θα μπορούσε να είναι μια μετωνυμία για τη ζωή. Αυτό, λοιπόν, που κρατώ είναι τα αγγίγματα και οι μυρωδιές», καταλήγει.
σχόλια