O SVEN BECKERT, καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, είχε γράψει το 2014 ένα από τα πολυβραβευμένα βιβλία ιστορίας της προηγούμενης δεκαετίας, το οποίο έχει μεταφραστεί πλέον και στα ελληνικά από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης και κυκλοφορεί σε μια ιδιαίτερα εντυπωσιακή έκδοση με 109 εικόνες και 7 χάρτες, με ένα εξώφυλλο που παραπέμπει στο κεντρικό θέμα του βιβλίου, το βαμβάκι.
Ο Beckert αντλεί έμπνευση από δυο μείζονα ζητήματα που απασχόλησαν την ιστορική έρευνα την προηγούμενη δεκαετία, την ιστορία του καπιταλισμού και την παγκόσμια ιστορία. Ο συγγραφέας το κάνει με εξαιρετικό τρόπο, τοποθετώντας το βαμβάκι ως συνδετικό κρίκο μεταξύ των δύο αυτών μεγάλων θεματικών και πετυχαίνοντας μια μεγάλη ιστορική αφήγηση, καλύπτοντας τρεις αιώνες.
Ο Beckert χρησιμοποιεί με αριστουργηματικό τρόπο το βαμβάκι ως το σημείο έναρξης της νέας παγκόσμιας ιστορίας, σημαίνοντας την αρχή της Βιομηχανικής Επανάστασης, της εγκαθίδρυσης του βιομηχανικού αλλά και του πολεμικού καπιταλισμού, δηλαδή του τρόπου με τον οποίο επεκτάθηκε σε όλο τον κόσμο, συχνά βίαια και εις βάρος των ντόπιων πληθυσμών.
Ο συγγραφέας εξετάζει πώς μια αγροτική παραγωγή που είχε τα χαρακτηριστικά της οικοτεχνίας του βαμβακιού μετετράπη στο κέντρο της βιομηχανικής παραγωγής του παγκόσμιου καπιταλισμού και κατέστη ο μοχλός εξέλιξης της παγκόσμιας ιστορίας.
Το σκλαβοπάζαρο, το ένοπλο εμπόριο, οι βίαιες μετακινήσεις ντόπιων πληθυσμών, έδωσαν τη βάση για τη μετατροπή του βαμβακιού σε ένα αμιγώς βιομηχανικό προϊόν για την παραγωγή υφάσματος που μαζί με το καφέ και τη ζάχαρη αποτέλεσαν την πρόδρομη φάση της καπιταλιστικής εκβιομηχάνισης. Ακριβώς αυτή η εκβιομηχάνιση επέτρεψε στην Ευρώπη να κατακτήσει την παγκόσμια κυριαρχία τον δέκατο ένατο αιώνα. Για να γίνει κατανοητή η επίδραση του βαμβακιού στην παγκόσμια οικονομία της εποχής, μπορούμε να πούμε ότι το προϊόν με την ανάλογη επίδραση στην παγκόσμια οικονομία και στις διεθνείς εξελίξεις του εικοστού αιώνα ήταν το πετρέλαιο.
Όλη αυτή την κοινωνική και πολιτική εξέλιξη του βιομηχανικού καπιταλισμού που μετατρέπεται σε πολιτική κυριαρχία ο Beckert την παρουσιάζει με έναν συναρπαστικό τρόπο που συνδυάζει τις κλασικές μεθόδους της αγγλοσαξονικής ιστοριογραφικής σχολής με συναρπαστικές ιστορίες που παρεμβαίνουν στην κεντρική αφήγηση και την κάνουν εντυπωσιακή.
Ο Beckert χρησιμοποιεί με αριστουργηματικό τρόπο το βαμβάκι ως το σημείο έναρξης της νέας παγκόσμιας ιστορίας, σημαίνοντας την αρχή της Βιομηχανικής Επανάστασης, της εγκαθίδρυσης του βιομηχανικού αλλά και του πολεμικού καπιταλισμού, δηλαδή του τρόπου με τον οποίο επεκτάθηκε σε όλο τον κόσμο, συχνά βίαια και εις βάρος των ντόπιων πληθυσμών. Περιγράφει με πληρότητα το τεράστιο βήμα προς τη νεωτερική εποχή με όλες τις παράπλευρες απώλειες και συνέπειες που αυτό επέφερε.
Ο συγγραφέας κάνει κατανοητό ότι η Βιομηχανική Επανάσταση αφορά κυρίως την επεξεργασία του βαμβακιού. Γιατί όμως το βαμβάκι κατέστη τόσο σημαντικό για τη Βιομηχανική Επανάσταση και γιατί αυτή η επανάσταση συνέβη στην Ευρώπη; Επειδή οι Ευρωπαίοι είχαν δημιουργήσει εμπορικά δίκτυα πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση και η ύπαρξη αυτών αποτέλεσε προϋπόθεσή της.
Οι Ευρωπαίοι εισήγαγαν από την Ασία και την Ινδία την τεχνολογία βαφής υφασμάτων. Στη συνέχεια δημιουργήθηκαν οι βαμβακοφυτείες στην Αμερική και ξεκίνησε η μεταφορά σκλάβων από την Αφρική για να εργαστούν εκεί.
Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι μέσω του βαμβακιού και του πολεμικού καπιταλισμού οδηγηθήκαμε σε έναν ριζικό ανασχηματισμό της οικονομικής οργάνωσης, ο οποίος επιτεύχθηκε ύστερα από βίαιη καταστολή των αντιδράσεων που αναδύθηκαν. Ένα δεύτερο στοιχείο που αναδεικνύει με την έρευνά του ο συγγραφέας είναι ότι ο καπιταλισμός είναι αφύσικος. Μπορεί να εδραιώθηκε με βία, αλλά δεν είναι δογματικός, συνεχώς μεταμορφώνεται και προσαρμόζεται.
Ο πολεμικός, προβιομηχανικός καπιταλισμός μικρή σχέση έχει με τον μεταπολεμικό καπιταλισμό της ευμάρειας. Επίσης, ο καπιταλισμός είναι συνδεδεμένος με τη μισθωτή εργασία, αλλά υπήρχαν κι άλλες μορφές απασχόλησης, όπως η δουλεία. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και μία από τις αρετές του βιβλίου, αφού ασχολείται και με εκείνες τις πλευρές που συχνά βρίσκονταν στη σκιά τέτοιων εμβληματικών έργων Ιστορίας.
Επιθετικός καπιταλισμός, βιομηχανικός καπιταλισμός, αναγκαστική εργασία αλλά και δουλεία, Βιομηχανική Επανάσταση, πολιτικός και οικονομικός μετασχηματισμός, η παγκόσμια ιστορία τριών αιώνων, από τον δέκατο έβδομο έως τον εικοστό, είναι εδώ με έναν θαυμαστό τρόπο, μέσα από μια τεράστια σύνθεση που υπενθυμίζει τη μαγεία της ιστορικής αφήγησης.
Μια αφήγηση που ισορροπεί μεταξύ της ακαδημαϊκής τεκμηρίωσης και της συναρπαστικής εξιστόρησης, συνδυάζοντας την οικονομική ιστορία, την ιστορία των ανθρώπων και την παγκόσμια ιστορία. Και μολονότι σίγουρα δεν πρόκειται για ένα βιβλίο παραλίας, σίγουρα είναι ένα από τα εμβληματικότερα βιβλία ιστορίας της τελευταίας δεκαετίας που επαναφέρουν τη μακρά ιστορική αφήγηση, βρίσκοντας τα νήματα που συνδέουν τα διαφορικά πεδία συγκρότησής της.
Πρέπει να γίνει και μια ειδική μνεία στις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης που το τελευταίο διάστημα κυκλοφορούν τέτοιες εκδόσεις με μεγάλη φροντίδα και επιμέλεια, κάτι που στο παρελθόν θα φάνταζε ίσως αδύνατο, με τόσες εικόνες και χάρτες που κάνουν την ανάγνωση μια ξεχωριστή εμπειρία.
