«Πριν από τον πόλεμο, έβγαζα όμορφες φωτογραφίες, όμορφα πρόσωπα, ωραίες τοποθεσίες. Τώρα δες... μόνο μαυρίλα, θλίψη και καταστροφή. Προσπαθώ όμως να ανακαλύψω τη ζωή / μέσα σε αυτόν τον κόσμο, ανάμεσα στους νεκρούς του», δηλώνει με τον δικό της προσωπικό τόνο, ανάμεσα σε διάφορες σημειώσεις και αφηγήσεις από τη βόρεια Γάζα, η φωτορεπόρτερ Φάτμα Χασόνα (το υποκοριστικό της είναι Φατέμ, όνομα που παραπέμπει στην κόρη του Μωάμεθ). Δεν πτοείται από τους βομβαρδισμούς και με τον φακό της απαθανατίζει, σαν σκηνικό από μια ψεύτικη κανονικότητα, χαμογελαστά παιδιά ανάμεσα στα συντρίμμια, πωλητές να στήνουν αυτοσχέδιους πάγκους με πολύχρωμα παιχνίδια μπροστά από διαλυμένα σπίτια, πιτσιρίκια να σκαρφαλώνουν σε αυτοσχέδια κάρα στην προσπάθειά τους να βρουν δρόμους διαφυγής. Είναι οι πρώτες μέρες του πολέμου και η Παλαιστίνια φωτογράφος προσπαθεί να αποδώσει μια πλήρη εικόνα της Γάζας, πέρα από τον θάνατο και την οδύνη, ως συλλογικό πορτρέτο ενός πάσχοντος λαού αλλά και ως έκφραση ελπίδας μιας νέας κοπέλας, παρά την απειλή του θανάτου. Υπακούοντας στις επιταγές μιας παράδοξης αναγκαιότητας, η νεαρή φωτορεπόρτερ περιφέρεται ανάμεσα στα γκρεμισμένα σπίτια και τα φωτογραφίζει, μετατρέποντας την αγωνία της σε ποίηση: «Δεν είμαι θλιμμένη, αυτά που συμβαίνουν με κάνουν θλιμμένη. Δεν με θλίβει / με ενοχλεί βαθιά./ Να περιμένω / Περιμένουμε πολύ καιρό / Και συνεχίζουμε να ελπίζουμε / Και πεθαίνουμε δυστυχώς».
Κανείς και τίποτα δεν μπορεί να στερήσει από τις δυο γυναίκες το δικαίωμα να ονειρεύονται, ούτε καν ο ίδιος ο πόλεμος: η Φάτμα στην πρώτη γραμμή των βομβαρδισμών στη Γάζα, η φίλη της από τον τόπο της προσωπικής της εξορίας, το Κάιρο.
Η Φάτμα είναι μόλις 24 ετών και πιστεύει ότι με τις φωτογραφίες της ο κόσμος θα μάθει τι συμβαίνει στην πρώτη γραμμή των τραγικών γεγονότων στη Γάζα: έχει μάθει κάποια αγγλικά και έχοντας εξασφαλίσει από νωρίς τη δημοσιογραφική ταυτότητα, μπορεί να στέλνει ανταποκρίσεις στα ξένα media. Το πρωί που υπάρχει ακόμα ρεύμα φροντίζει να γράφει και να επεξεργάζεται τις φωτογραφίες της, καδράροντας με επαγγελματισμό και αισθητική εκλέπτυνση τα ερείπια της τραυματισμένης πόλης. Τις πρώτες, μάλιστα, μέρες του Οκτώβρη του ’23, οπότε πιστεύει ακόμα ότι το μέλλον είναι μπροστά, φοράει τα μεγάλα γυαλιά ηλίου της και χαμογελάει, παρά τη θλίψη. Είναι άλλη μια Παλαιστίνια με όνειρα: προγραμματίζει να παντρευτεί και να συνεχίσει, όταν τελειώσει ο πόλεμος, μια λαμπρή δημοσιογραφική πορεία.
Όμως την προλαβαίνουν τα γεγονότα: φίλοι πέφτουν νεκροί από τα πυρά και έκτοτε κάθε φωτογραφικό της ενσταντανέ μοιάζει με κραυγή. Εντυπωσιάζουν οι φωτογραφίες της, οι οποίες, παρά τον πόνο, διαθέτουν μια ατόφια αισθητική, όπως εκείνη με τους φωτισμένους από μια παράξενη λάμψη, μία ακόμα έκρηξη, κέδρους που μοιάζουν με έναν αλλόκοτο πίνακα του Μαγκρίτ, ή με τους νεαρούς που φτιάχνουν έναν λευκό χαρταετό ανάμεσα στα ερείπια. Με τις φωτογραφίες της μετατρέπεται άθελά της σε ποιήτρια σε ένα σκηνικό θανάτου. «Είναι πολύ δύσκολο! Παρότι έχω πολύ λίγες ελπίδες να ζήσω τη ζωή που θέλω... Έχω συνείδηση ότι πρέπει να συνεχίσω να καταγράφω τα πάντα. Να είμαι κομμάτι αυτής της ιστορίας. Να είμαι εγώ!» γράφει με αποφασιστικότητα.
Ανάμεσα στους ανθρώπους που ξεχωρίζουν τη δουλειά της και καταφέρουν να την εντοπίσουν είναι η σκηνοθέτις Σεπιντέ Φαρσί, η οποία την κάνει πρωταγωνίστρια του ντοκιμαντέρ της «Κράτα την ψυχή σου στο χέρι και περπάτα». Η επικοινωνία που αναπτύσσουν η Ιρανή εξόριστη στο Κάιρο σκηνοθέτις και η νεαρή φωτορεπόρτερ εξελίσσεται σταδιακά σε βαθιά φιλία. «Οι εμπειρίες μας, τόσο διαφορετικές, μας έφεραν κοντά. Μας ένωνε ένας βαθύς δεσμός. Κατά πάσα πιθανότητα μου θύμιζε τον εαυτό μου σε νεότερη ηλικία, που χάθηκε μέσα στο τούνελ του χρόνου. Κι εκείνη; Μήπως μιλώντας μαζί μου φανταζόταν τον εαυτό της ενταγμένο σε μια ζωή μετά τον πόλεμο;» γράφει η Σεπιντέ Φαρσί στον πρόλογο του λευκώματος με τις φωτογραφίες της Φάτμα Χασόνα, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Άγρα με τον τίτλο «Τα μάτια της Γάζας» (μτφρ. Σπύρος Γιανναράς).
Οι δυο γυναίκες ανταλλάσσουν πληροφορίες στα αγγλικά και σε αυτοσχέδια αραβικά, ενώ οι φωτογραφίες της Φάτμα άλλοτε ανεβαίνουν στο Cloud άλλοτε μεταφέρονται μέσω κάποιας φίλης που έχει καλύτερη σύνδεση. Η επαφή είναι καθημερινή και η Παλαιστίνια δημοσιογράφος κάνει ό,τι μπορεί για να διευκολύνει το έργο της Σεπιντέ, σηκώνοντας το βάρος των γυρισμάτων του ντοκιμαντέρ – και όχι μόνο. «Πάντα αξιοπρεπής. Ζητούσε συγγνώμη για την κακή της σύνδεση, για τα δάκρυα που αδυνατούσε να συγκρατήσει καθώς μιλούσε για τη γιαγιά της που σκοτώθηκε σε ισραηλινό βομβαρδισμό. Ζητούσε συγγνώμη όταν ήταν άρρωστη και δεν είχε τη δύναμη να περπατήσει για να βρει σήμα. Ήταν περήφανη η Φατέμ», σημειώνει η Ιρανή σκηνοθέτις για να συμπληρώσει πως το πιο σημαντικό γι’ αυτήν ήταν «να τεκμηριώνει φωτογραφικά τον πόλεμο πάση θυσία, να τραβά φωτογραφίες σε πείσμα των πάντων. Αυτή ήταν η κλίση της, ο λόγος ύπαρξής της. Όταν καδράρει το παιδί με τον χαρταετό που κοιτάζει κατάματα τον παράδεισο, ένας άλλος ποιητής της Γάζας, ο Refaat Alareer, ο οποίος έγινε επίσης στόχος του ισραηλινού στρατού, μιλάει μέσα από τη φωτογραφική της μηχανή».
Κανείς και τίποτα, εν ολίγοις, δεν μπορεί να στερήσει από τις δυο γυναίκες το δικαίωμα να ονειρεύονται, ούτε καν ο ίδιος ο πόλεμος: η Φάτμα στην πρώτη γραμμή των βομβαρδισμών στη Γάζα, η φίλη της από τον τόπο της προσωπικής της εξορίας, το Κάιρο. Με το πέρας του χρόνου η καθημερινότητά τους γίνεται σχεδόν κοινή: «Εγώ από όπου βρισκόμουν, στις περιπλανήσεις μιας καλά διασφαλισμένης και σχεδόν υπερβολικά τακτοποιημένης ζωής, και η Φατέμ από το μικρό της δωμάτιο στη Γάζα, όπως το ονόμαζε», γράφει η Σεπιντέ. Ύστερα όμως από τους απανωτούς βομβαρδισμούς και αφού έχει πια συντριβεί οποιοδήποτε κτίριο-καταφύγιο στη Βόρεια Γάζα, η ζωή της Φάτμα κρέμεται κυριολεκτικά από μια κλωστή, αφού επιμένει να λειτουργεί ως ανταποκρίτρια ακόμα και όταν οι δημοσιογράφοι γύρω της πέφτουν νεκροί ο ένας μετά τον άλλο. Κάθε φορά που δεν σηκώνει το τηλέφωνο, η Σεπιντέ φοβάται ότι κάτι κακό έχει συμβεί – και δεν είναι υπερβολή. Η φίλη της όμως δεν το βάζει εύκολα κάτω: ζητάει από τη Σεπιντέ να αφηγηθεί τη ζωή της στον έξω κόσμο, της μεταφέρει εικόνες από τα ταξίδια της, δίνοντας ελπίδα. Τα γεγονότα, όμως, είναι συντριπτικά και όταν ο θάνατος κάποιες στιγμές επικρατεί, η επιθυμία λυγίζει και τη θέση της ελπίδας παίρνει η απελπισία. Η πείνα, επίσης, στερεί δυνάμεις απαραίτητες για να συνεχίσει η Φάτμα τις περιπλανήσεις της, και ύστερα από έναν χρόνο βομβαρδισμών, η θλίψη της μοιάζει να είναι απόλυτη. Την ώρα, όμως, που η προοπτική για οτιδήποτε καλό έχει πια εκλείψει, φτάνει το ωραίο νέο: η ταινία τους, το «Κράτα την ψυχή σου στο χέρι και περπάτα» έχει γίνει δεκτή στο Φεστιβάλ των Καννών.
Είναι 15 Απριλίου και για ένα ολόκληρο εικοσιτετράωρο η ελπίδα ζωντανεύει. Η Σεπιντέ είχε πολλούς λόγους να ονειρεύεται ότι θα καταφέρει να εξασφαλίσει ειδική άδεια στη Φάτμα για να ταξιδέψει στις Κάννες, για να παρευρεθεί στην πρεμιέρα τους, και ότι θα συναντιούνταν, επιτέλους, από κοντά για να μεταβούν από τις Κάννες στο Παρίσι, όπου θα έρχονταν σε επαφή με εκδότες για να βγάλουν τις φωτογραφίες της σε βιβλίο. Δεν είχαν καταφέρει να βρεθούν από κοντά μέχρι τότε, παρότι η Φαρσί είχε επανειλημμένως προσπαθήσει να πάει στη Γάζα μέσω Ράφας. Ίσως να ήταν γραφτό να συναντηθούν κατευθείαν στην Κρουαζέτ, με τον αέρα της ελευθερίας να εξαλείφει τις μαύρες εικόνες. Μπορούσαν επιτέλους να κάνουν όνειρα ότι η εγκλωβισμένη στο μακάβριο πλέγμα του πολέμου Φάτμα θα γνώριζε μερικές ώρες αισιοδοξίας. «Δεν ξέρω πότε, ξέρω όμως ότι ο πόλεμος αυτός θα τελειώσει», λέει στη Σεπιντέ.
Είναι η πρώτη νύχτα που η ίδια πέφτει για ύπνο έχοντας ελπίδες ότι κάτι μπορεί να αλλάξει: είναι σχεδόν ευτυχισμένη. Το ίδιο βράδυ, όμως, της 16ης Απριλίου, την ώρα που η ίδια και τα επτά υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς της, μεταξύ των οποίων ένα δεκάχρονο παιδί και μια έγκυος γυναίκα, κοιμούνται, δυο ισραηλινοί πύραυλοι που εκτοξεύονται από ένα drone διασχίζουν τους πάνω ορόφους μιας πολυκατοικίας για να ανατιναχτούν τελικά στον δεύτερο όροφο, εκεί ακριβώς όπου βρίσκονταν όλα τα μέλη της οικογένειας της Φάτμα. Ήταν τέτοιο το ωστικό κύμα που το κτίριο διαλύθηκε ολοσχερώς – λύγισαν ακόμα και οι τσιμεντένιες κολόνες. Η νεαρή φωτορεπόρτερ θα έφευγε από τη ζωή σε ηλικία 25 ετών, χωρίς να προλάβει ποτέ να πάει στις Κάννες. Η προβολή της ταινίας, αντί για γιορτή, θα γινόταν μνημόσυνο, το οποίο θα άνοιγε τιμητικά η Ζιλιέτ Μπινός, λέγοντας με έμφαση πως «η Φάτμα θα έπρεπε να είναι εδώ».
Τα μέσα όλου του κόσμου ανακοίνωσαν τον άδικο θάνατο της νεαρής Παλαιστίνιας φωτορεπόρτερ, αποφοίτου του Πανεπιστημίου Εφαρμοσμένων Επιστημών της Γάζας, η οποία δεν πρόλαβε καν να ονειρευτεί έναν διαφορετικό κόσμο, αλλά μας κληροδότησε τις φωτογραφίες που τραβούσε στις συνοικίες Αλ-Τουφά, Τζαμπαλίγια, Μπέιτ Λαχίγια, Αλ Ζεϊτούν και Σουζάγια ως πιστοποιητικά μιας τέχνης που γράφτηκε με αγωνία, απελπισία, ελπίδα και αίμα. Λίγο πριν σκοτωθεί, το ένιωθε ότι οι πιθανότητες να συμβεί αυτό ήταν πολύ μεγαλύτερες από το να ζήσει ελεύθερη και ότι οι φωτογραφίες της θα ήταν το καλύτερο εισιτήριο για την αιωνιότητα, ο μόνος τρόπος για να νιώσει ότι ο αγώνας της δεν πήγε χαμένος: όλοι θα μάθαιναν τι συνέβαινε, ακόμα και αν η ίδια ήταν απούσα. Το τελευταίο της σημείωμα διαβάζεται ως σπαρακτικό ποίημα σε μια επιτύμβια στήλη που δεν θα στηθεί ποτέ και θα αντικατασταθεί από μια σειρά αριστοτεχνικές φωτογραφίες που γράφουν με χρυσά γράμματα το όνομά της: «Δεν θέλω να ’μαι απλώς μια σύντομη είδηση στην εφημερίδα, ούτε ένας αριθμός στο τέλος μιας στήλης, θέλω έναν θάνατο που θα τον καταλάβει ο κόσμος όλος, ένα στίγμα σχεδόν ανεξίτηλης διάρκειας, μια εικόνα που δεν θα μπορεί να τη θάψει ο χρόνος». Αυτό ακριβώς το ζωντανό σήμα-πολύτιμη παρακαταθήκη είναι το λεύκωμα με τις φωτογραφίες της αξέχαστης Φάτμα Χασόνα.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO
