«Σ’ ΟΛΗ ΜΟΥ ΤΗ ΖΩΗ θεωρώ τον εαυτό μου μη κανονικό άνθρωπο, έναν άνθρωπο ξεχωριστό, έναν άνθρωπο που είναι θαυμάσιος και τέρας ταυτόχρονα. Κάτι τέτοιο είναι συνηθισμένο στην εφηβεία, αλλά ανησυχητικό για την ηλικία μου, και παρόλο που πηγαίνω τρεις φορές την εβδομάδα στον ψυχαναλυτή, βλέπω όλο και λιγότερους λόγους που θα έκαναν το γεγονός αυτό να αλλάξει»…
Αυτά εξομολογούνταν στα πενήντα δύο του ο Εμανουέλ Καρέρ (βλ. «Ο εχθρός», «Μαθήματα στο χιόνι», «Υοga»), ένας μάστορας της πλοκής που συνηθίζει να τοποθετεί τους ήρωές του σε καταστάσεις ανεξέλεγκτης υπαρξιακής κρίσης, στο βιβλίο του «Ένα ρωσικό μυθιστόρημα» (μτφρ. Π. Πούγγουρας, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου) που το 2007 έκανε πάταγο στη Γαλλία. Κι αυτό επειδή φανέρωσε ένα έως τότε επτασφράγιστο μυστικό που προκάλεσε μεγάλη αμηχανία στη μητέρα του συγγραφέα, την κορυφαία ιστορικό και ισόβια γραμματέα της Γαλλικής Ακαδημίας, Ελέν Καρέρ ντ’ Ενκός, εξηγώντας ταυτόχρονα και την παλιότερη άρνηση της τελευταίας να εμπλακεί στην ενεργό πολιτική ζωή.
«Ο παππούς μου θα ήταν σήμερα πάνω από εκατό χρονών, και το πιο πιθανό είναι ότι τον σκότωσαν μερικές ώρες, ημέρες ή βδομάδες αφότου εξαφανίστηκε», γράφει ο Καρέρ. «Όμως για δεκαετίες η μητέρα μου επέβαλε στον εαυτό της να φαντάζεται το αφάνταστο: ότι κάποια μέρα θα γυρνούσε».
Το μυστικό είχε να κάνει με τον πατέρα της ντ’ Ανκός, τον Ζορζ Τζουραμπισβίλι, έναν Γεωργιανό σπουδαγμένο στη Γερμανία, ο οποίος έφτασε μετανάστης στη Γαλλία στις αρχές της δεκαετίας του 1920. «Ήταν ένας άνθρωπος σπουδαίος, αλλά θλιμμένος και γεμάτος πίκρα», γράφει ο Καρέρ. «Παντρεμένος με μια νεαρή Ρωσίδα αριστοκράτισσα, εξίσου φτωχή μ’ αυτόν, έκανε διάφορες μικροδουλειές χωρίς ποτέ να καταφέρει να στεριώσει πουθενά. Τα δύο τελευταία χρόνια της κατοχής, στο Μπορντό, εργάστηκε ως διερμηνέας των Γερμανών. Κατά την απελευθέρωση κάποιοι άγνωστοι πήγαν σπίτι του και τον συνέλαβαν. Η μητέρα μου τότε ήταν δεκαπέντε χρονών και ο θείος μου οχτώ. Δεν τον ξαναείδαν ποτέ. Δεν βρέθηκε ποτέ το πτώμα του. Δεν κηρύχθηκε ποτέ νεκρός. Κανένας τάφος δεν γράφει τ’ όνομά του».
Το πιθανότερο είναι ότι ο παππούς του Καρέρ εκτελέστηκε ως δωσίλογος. Η Ελέν, ωστόσο, από φτωχή κοπέλα με δυσπρόφερτο επώνυμο, εξελίχθηκε σε πανεπιστημιακό με το επώνυμο του συζύγου της, σε συγγραφέα μπεστ σέλερ για την κομμουνιστική, μετακομμουνιστική και αυτοκρατορική Ρωσία, σε δυνατό όνομα της πνευματικής ελίτ, και με μια καθημερινότητα πλημμυρισμένη από ραντεβού, διαλέξεις, δεξιώσεις, πρεμιέρες και κοσμικά δείπνα. Η εξαιρετική της ενσωμάτωση στη γαλλική κοινωνία «χτίστηκε πάνω στη σιωπή και, αν όχι στο ψέμα, στην άρνηση», τονίζει ο Καρέρ. Κι αυτό ήταν που σημάδεψε ανεξίτηλα τον ίδιο.
Καρπός της ανάγκης του να ξορκίσει επιτέλους αυτό το «φάντασμα» και να λυτρωθεί ήταν και το «Ρωσικό μυθιστόρημά» του. Προκλητικός, ωμός, συχνά σοκαριστικός, ο συγγραφέας δίνει εδώ μια χαοτική αφήγηση, όπου εναλλάσσονται διαρκώς προσωπικές εξομολογήσεις με ιστορικά ντοκουμέντα. Δεν είναι μόνο η ιστορία του παππού του που ξεδιπλώνεται στο βιβλίο. Ο Καρέρ τη συνδυάζει με μια ερωτική του περιπέτεια και με μια σειρά εμπειριών από ταξίδια του στη Ρωσία, απ’ τις οποίες είχε αντλήσει υλικό και για το ντοκιμαντέρ «Επιστροφή στο Κοτέλνιτς», το οποίο προβλήθηκε στις γαλλικές αίθουσες στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Τι γύρευε, όμως, ο ίδιος σ’ αυτήν τη μικρή πόλη των 20.000 κατοίκων, στην άκρη του πουθενά, οκτακόσια χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Μόσχας;
Μοιρασμένος ανάμεσα στον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία, ο Καρέρ έχει μια σημαντική θητεία και στη δημοσιογραφία. Ως ρεπόρτερ της γαλλικής τηλεόρασης, λοιπόν, είχε πρωτοεπισκεφθεί το Κοτέλνιτς για να βαδίσει στα ίχνη ενός Ούγγρου στρατιώτη, του Αντρέ Τομάς, ο οποίος είχε συλληφθεί το 1944 από τον Κόκκινο Στρατό και κρατούνταν στο ψυχιατρικό άσυλο της πόλης περισσότερο από πενήντα χρόνια. Είχε περάσει εκεί σχεδόν όλη του τη ζωή και μάλιστα χωρίς να μιλάει καν, αφού κανείς γύρω του δεν γνώριζε ουγγρικά. Ώσπου, έπειτα από ενέργειες της ουγγρικής κυβέρνησης, εντοπίστηκε, τα στοιχεία του επιβεβαιώθηκαν με τη μέθοδο του DNA και ο επαναπατρισμός του στη Βουδαπέστη έγινε το 2000, όταν είχε πια συμπληρώσει τα ενενήντα…
«Ο παππούς μου θα ήταν σήμερα πάνω από εκατό χρονών, και το πιο πιθανό είναι ότι τον σκότωσαν μερικές ώρες, ημέρες ή βδομάδες αφότου εξαφανίστηκε», γράφει ο Καρέρ. «Όμως για δεκαετίες η μητέρα μου επέβαλε στον εαυτό της να φαντάζεται το αφάνταστο: ότι κάποια μέρα θα γυρνούσε. Ακόμα και τώρα, το ξέρω γιατί μου το είπε, της τυχαίνει να ονειρεύεται τον γυρισμό του». Γι’ αυτό ταράχτηκε τόσο κι ο ίδιος με την ιστορία του Ούγγρου στρατιώτη. «Επειδή δίνει σάρκα και οστά σε αυτό το όνειρο. Και εκείνος εξαφανίστηκε το φθινόπωρο του ’44, και εκείνος τάχτηκε στο πλευρό των Γερμανών. Γύρισε όμως…».
Η εξερεύνηση από τον Καρέρ του οικογενειακού του παρελθόντος δεν εξαντλείται στο «Ένα ρωσικό μυθιστόρημα». Πριν από λίγες μέρες –στα τέλη Αυγούστου– δημοσιεύτηκε στη Γαλλία το «Κολχόζ», ένα στιβαρό, κι εντυπωσιακό σε όγκο οικογενειακό έπος που καλύπτει τέσσερις γενιές, από την εποχή της επανάστασης του 1917 έως τις μέρες μας. Γι’ άλλη μια φορά, στο επίκεντρο του βιβλίου βρίσκονται η Ρωσία και η μητέρα του συγγραφέα, γι’ άλλη μια φορά ο Καρέρ συνδυάζει την Ιστορία και την πολιτική με τις προσωπικές του μνήμες, κι αν ως τώρα δεν έχει βραβευτεί με Γκονκούρ, πολύ πιθανό να το καρπωθεί φέτος!
