Ρομαντική ασάφεια: Κριτική για την παράσταση «Ο Λάμπρος» της Σοφίας Μαραθάκη

Ρομαντική ασάφεια: Κριτική για την παράσταση «Ο Λάμπρος» της Σοφίας Μαραθάκη Facebook Twitter
Στον Λάμπρο ούτε οι ένοχοι ούτε οι αθώοι γλιτώνουν την παραφροσύνη, τον θάνατο, την αυτοκτονία. Είναι ένα κείμενο βαθιά πεσιμιστικό. Φωτο: Andrea Bonetti
0

Όταν οι φίλοι και οι θαυμαστές έμαθαν ότι στα χειρόγραφα του Σολωμού δεν βρέθηκε μετά τον θάνατό του «τίποτε σχεδόν άρτιον και πλήρες από τον προσδοκώμενον θησαυρόν», βυθίστηκαν σε μεγάλη θλίψη, γράφει ο Κωστής Παλαμάς στη συγκινητική μελέτη του για τον εθνικό ποιητή.¹


Σχεδιάσματα στα ιταλικά, ατέλειωτα αποσπάσματα, στίχοι ατάκτως ερριμμένοι, στοχασμοί επί στοχασμών, παραλλαγές επί παραλλαγών, «ερείπια φανταστικών ναών και λείψανα μαγικών παλατιών», συνεχίζει ο Παλαμάς, ο οποίος στέκεται βαθιά προβληματισμένος και στενοχωρημένος απέναντι σε αυτό το μυστήριο: τι απέγιναν τα έργα «του μεγίστου των ποιητών της αναγεννωμένης Ελλάδας»; Τα κατέστρεψε χέρι βλάσφημο; Τα υπεξαίρεσε κακούργος υπολογισμός; Ή μήπως τα εξαφάνισε ο ίδιος ο ποιητής «εν στιγμή τις οίδε τίνος παροξυσμού»;


Οι μελετητές, βέβαια, σήμερα είναι σχεδόν πεπεισμένοι ότι δεν υπήρχε κανένα βλάσφημο χέρι. Απλώς, ο Σολωμός, φτάνοντας στη συγγραφική του ωριμότητα, απέφευγε συνειδητά να ολοκληρώνει τις ποιητικές συνθέσεις του. Και αυτό, όπως φαίνεται, ήταν μάλλον αποτέλεσμα αισθητικής τοποθέτησης ή, ακόμα, απόρροια μιας συνολικότερης στάσης απέναντι στην ποίηση – τη δική του θρησκεία. Ο καθηγητής της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Δημήτρης Δημηρούλης αναφέρει χαρακτηριστικά σε ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ αφιερωμένο στον Σολωμό: «Ως ρομαντικής ψυχοσύνθεσης ποιητής –με την έννοια του ευρωπαϊκού ρομαντισμού–,θεωρεί εκ των προτέρων ότι δεν μπορεί ποτέ να φτάσει στο απόλυτο της τέχνης. Επομένως, το απόσπασμα, είτε το κάνει επειδή δεν μπορεί να τελειώσει κάτι είτε όχι, φέρει μέσα του τη ρομαντική αντίληψη ότι η τέχνη είναι αποσπασματική».

Ελάχιστα σημεία ερεθίζουν τη φαντασία και, αν πρόκειται να πορευτούμε καθαρά με τη δύναμη του λόγου, ούτε αυτός μας μαγνητίζει, εφόσον κάτι τέτοιο θα προϋπέθετε τη μέγιστη ικανότητα επικοινωνίας των ηθοποιών με το κοινό, πράγμα που εδώ δεν επιτυγχάνεται.


Όσον αφορά τον Λάμπρο, για παράδειγμα, ο ίδιος ο Σολωμός γράφει στις σημειώσεις του ότι «δεν θα το τελειώσω αυτό το έργο». Δηλαδή, έχουμε να κάνουμε με μια συνειδητή απόφαση. Το ημιτελές συνιστά μια επιλογή και, ακόμα σημαντικότερο, μια αξία. Μια χειρονομία. Έχει γραφτεί ότι το «Kubla Khan» του Κόλριτζ, το πιο διάσημο ποίημα-απόσπασμα της ρομαντικής περιόδου, συμβολίζει τα συντρίμμια της ζωής του Άγγλου ποιητή. Η άρνηση της ολοκλήρωσης φανερώνει μια βαθιά δυσπιστία προς τα ιδεώδη της ενότητας και της ομορφιάς. Τι είναι προτιμότερο, αναρωτιέται ο Κόλριτζ, ο άθικτος ή ο σπασμένος καθρέφτης; Αλλά δεν μπορεί να αποφασίσει: ο πρώτος αντικατοπτρίζει το ιδανικό, ο δεύτερος μια πιο αληθινή εκδοχή της πραγματικότητας. Και η πραγματικότητα δεν είναι ποτέ «άθικτη» ή «ολοκληρωμένη». Εμφανίζεται μπροστά μας αποσπασματικά, σε θραύσματα.²

Ρομαντική ασάφεια: Κριτική για την παράσταση «Ο Λάμπρος» της Σοφίας Μαραθάκη Facebook Twitter
Φωτο: Andrea Bonetti


Όπως σημειώνει ιδιοφυώς ο Παλαμάς: «Χωρίς αρχήν και χωρίς τέλος, ακόμη και στερούμενα αλληλουχίας, τα συντρίμματα αυτά περιβάλλονται με τη γοητεία των ονείρων... Επιβάλλονται με τη σεπτότητα των ερειπίων και με το μυστήριον των συμβόλων».


Έτσι κάπως εισέρχεται και ο αναγνώστης του Λάμπρου στον κόσμο του ποιήματος τούτου. Ο εφιάλτης μιας γυναίκας που βουλιάζει στο μανιασμένο πέλαγος. Το σάβανο της νεκρής θυγατέρας που φουσκώνει από τον άνεμο. Το αίμα που αναβλύζει από το χέρι της. Ο ερχομός του ήλιου, η μέρα της Λαμπρής, όπου «κάθε πρόσωπο λάμπει απ' τ' αγιοκέρι» και οι πιστοί αγκαλιάζονται μπροστά στους αγίους. Τρία φαντάσματα που καταδιώκουν εμμονικά τον πατέρα τους μέσα στην εκκλησία. Κολλάνε πάνω του και τον φιλούν: «όσα εδώσαν φιλιά, τόσα μαχαίρια». Είναι Ανάσταση, Δευτέρα Παρουσία και Κόλαση ταυτόχρονα. Στον Λάμπρο ούτε οι ένοχοι ούτε οι αθώοι γλιτώνουν την παραφροσύνη, τον θάνατο, την αυτοκτονία. Είναι ένα κείμενο βαθιά πεσιμιστικό. Παιδιά πεταμένα, κόρες παραπλανημένες, γυναίκες που χάνουν τα λογικά τους, άνδρες βλάσφημοι που κατηγορούν τον Δημιουργό τους... Και κάπου μακριά ένα όραμα αλλόκοτο, μια Αναδυομένη ίπταται πάνω από τα νερά της θάλασσας, λουσμένη στο φως του φεγγαριού.


«Ο Πολυλάς διέκρινε σωστά ότι το κύριο θέμα στον Λάμπρο ήταν από τη μια πλευρά το πάθος του άνδρα, η ισχυρή αντίστασή του στον ηθικό νόμο, και από την άλλη η εξαγνιστική καλοσύνη και αγάπη της γυναίκας. Και οι δύο πρωταγωνιστές συντρίβονται από το φορτίο τους» σημειώνει ο Στυλιανός Αλεξίου στον πρόλογο του έργου (εκδόσεις Στιγμή, 2014). Και πίσω από όλα αυτά υπάρχει, φυσικά, το ηλεκτροφόρο ζήτημα των νόθων παιδιών (όλα τα παιδιά του Λάμπρου και της Μαρίας ήταν νόθα) που, ως γνωστόν, συνιστούσε διαχρονικό και θεμελιώδες τραύμα για τον Σολωμό (ως τα εννιά του χρόνια δεν είχε αναγνωριστεί από τον πατέρα του). Ο πρόχειρος τίτλος του έργου, μας πληροφορεί ο Αλεξίου, ήταν «poema dei bastardelli» – «το ποίημα των μικρών νόθων».

Ρομαντική ασάφεια: Κριτική για την παράσταση «Ο Λάμπρος» της Σοφίας Μαραθάκη Facebook Twitter
Η σκηνή είναι μαυροφορεμένη, με μερικές προβολές βίντεο μόνο να δίνουν το εικαστικό στίγμα του κάθε επεισοδίου, πότε σε τόνο ρεαλιστικό (τα παράθυρα μιας εκκλησίας) και πότε πιο αφαιρετικό (οι μεγεθυμένες λεπτομέρειες μιας παραδοσιακής φορεσιάς). Φωτο: Andrea Bonetti


Η αποσπασματική φύση του ποιήματος το καθιστά δύσκολο στην ανάγνωση και, φυσικά, στην κατανόηση. Είναι σαν να έχουν διασωθεί κομμάτια από ένα παζλ, τα οποία εμείς καλούμαστε να ενώσουμε, συμπληρώνοντας τα κενά, και να φανταστούμε όσα δεν περιγράφονται από την πένα του ποιητή. Η ανοιχτή αυτή φύση του έργου συνιστά μια γοητευτική πρόκληση για όλους όσοι επιδιώκουν να συναντηθούν μαζί του. Αν και, τρόπον τινά, όλοι οι αναγνώστες του Λάμπρου σκηνοθετούμε το ποίημα στο μυαλό μας, η Σοφία Μαραθάκη αποπειράθηκε να δώσει στη διαδικασία αυτή σάρκα και οστά, να την παρουσιάσει σκηνικά, ντύνοντάς τη με ήχους, εικόνες και σώματα.

Επιθυμώντας να καταστήσει κατανοητά τα τεκταινόμενα, η σκηνοθέτις παραθέτει αρχικά την «υπόθεση» του Λάμπρου, έτσι ώστε να γνωρίσουμε τα τρία βασικά πρόσωπα και την προϊστορία τους. Στη συνέχεια, τα επεισόδια αποδίδονται είτε μέσω αναπαράστασης –η σκηνή της αποπλάνησης και της αιμομιξίας–, είτε πιο ελεύθερα, εν είδει «μονολόγων» που ερμηνεύονται από τον ηθοποιό που έχει αναλάβει κάθε «ρόλο» (Λήδα Κουτσοδασκάλου-κόρη, Σοφία Μαραθάκη-Μαρία, Γιώργος Σύρμας-Λάμπρος) ή από εναρμονισμένα ντουέτα που μιλούν ταυτόχρονα.

Η σκηνή είναι μαυροφορεμένη, με μερικές προβολές βίντεο μόνο να δίνουν το εικαστικό στίγμα του κάθε επεισοδίου, πότε σε τόνο ρεαλιστικό (τα παράθυρα μιας εκκλησίας) και πότε πιο αφαιρετικό (οι μεγεθυμένες λεπτομέρειες μιας παραδοσιακής φορεσιάς). Ο εξαιρετικά χαμηλός φωτισμός, σε συνδυασμό με τη live κιθάρα και άλλους, ηλεκτρονικούς ήχους, φιλοδοξεί να μεταδώσει μια αίσθηση ονειρική, να καταστήσει ανάγλυφη μια «άλλη» διάσταση.


Δυστυχώς, παρά τις ευγενείς προθέσεις, το ποίημα φτάνει μετά δυσκολίας ως εμάς. Το ζήτημα δεν είναι κατά πόσο ο θεατής αντιλαμβάνεται την «υπόθεση» του Λάμπρου αλλά κατά πόσο καταφέρνει να εισπράξει την ουσία του έργου, τον ζοφερό, εφιαλτικό πυρήνα του. Η παράσταση αρκείται σε μια επιδερμική δημιουργία «ατμόσφαιρας», βασισμένη σε τετριμμένους κώδικες –λίγο σκοτάδι, λίγη κιθάρα και τρεις χορευτικές κινήσεις–, και αδυνατεί να ταρακουνήσει το ασυνείδητο, τις αισθήσεις, το θυμικό μας, να δημιουργήσει ένα δικό της, βαθιά επεξεργασμένο σύμπαν.

Ρομαντική ασάφεια: Κριτική για την παράσταση «Ο Λάμπρος» της Σοφίας Μαραθάκη Facebook Twitter
Φωτο: Andrea Bonetti


Ελάχιστα σημεία ερεθίζουν τη φαντασία και, αν πρόκειται να πορευτούμε καθαρά με τη δύναμη του λόγου, ούτε αυτός μας μαγνητίζει, εφόσον κάτι τέτοιο θα προϋπέθετε τη μέγιστη ικανότητα επικοινωνίας των ηθοποιών με το κοινό, πράγμα που εδώ δεν επιτυγχάνεται. Τι σημαίνει «απόσπασμα» και τι «νόθος»; Πώς εξερευνώνται οι έννοιες αυτές σε σκηνικό, ερμηνευτικό ή μουσικό επίπεδο;


Η απόδοση της ποίησης με θεατρικούς όρους συνιστά άθλο, εφόσον, ως γνωστόν, δεν είναι αυτός ο αρχικός της προορισμός. Μονάχα η ορμή, το πάθος και η μεγάλη ευκρίνεια ενός προσωπικού σκηνοθετικού οράματος μπορούν να φέρουν εις πέρας μια τόσο δύσκολη αποστολή. Τα στοιχεία αυτά απουσιάζουν από την εν λόγω παράσταση, η οποία κινείται σε ένα χλιαρό μεταίχμιο, χάνεται σε μια ρομαντική ασάφεια.

1. Kωστής Παλαμάς, «Διονύσιος Σολωμός», εκδόσεις Εστία, 1981

2. Andrew Allport, «The romantic fragment poem and the performance of form»

 

Ρομαντική ασάφεια: Κριτική για την παράσταση «Ο Λάμπρος» της Σοφίας Μαραθάκη Facebook Twitter
Φωτο: Andrea Bonetti

 

Διονύσιος Σολωμός

Ο Λάμπρος

Σκηνοθεσία: Σοφία Μαραθάκη

Πρωταγωνιστούν: Λήδα Κουτσοδασκάλου, Σοφία Μαραθάκη, Γιώργος Σύρμας

Μουσικός επί σκηνής: Βασίλης Τζαβάρας

Σκηνικό-Κοστούμια: Κωνσταντίνος Ζαμάνης

Μουσική: Βασίλης Τζαβάρας

Έως 19/1

Θέατρο του Νέου Κόσμου

Κάτω Χώρος, Αντισθένους 7 & Θαρύπου, Φιξ, 210 9212900

Πέμ. 21:15, Παρ. 21:15, Σάβ. 21:15, Κυρ. 18:30,

Εισ.: 10-15 ευρώ

 

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO

Θέατρο
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Οι «Τρεις Αδελφές» του Δημήτρη Καραντζά μεγάλωσαν κι ακόμα νοσταλγούν το παρελθόν

Θέατρο / Οι «Τρεις Αδελφές» του Δημήτρη Καραντζά μεγάλωσαν κι ακόμα νοσταλγούν το παρελθόν

Ο ταλαντούχος και παραγωγικός σκηνοθέτης επιλέγει τον αγαπημένο του Τσέχοφ για να ανοίξει μια νέα δεκαετία δημιουργίας, λίγο πριν κατασταλάξει σε έναν νέο, δικό του θεατρικό χώρο.
ΠΡΩΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ
Πρώτες εικόνες από την «Εξημέρωση»: Οι δημιουργοί Δημοσθένης Παπαμάρκος και Γεωργία Μαυραγάνη μιλούν στη LIFO

Θέατρο / Πρώτες εικόνες από την «Εξημέρωση»: Οι δημιουργοί Δημοσθένης Παπαμάρκος και Γεωργία Μαυραγάνη μιλούν στη LIFO

Προσφυγικό, θάνατος, πένθος γίνονται ένα παιχνίδι σκιών και ήχων στο πρώτο θεατρικό έργο του συγγραφέα του Γκιακ και μιας από τις πιο ταλαντούχες νέες σκηνοθέτιδες του θεάτρου.
M. HULOT

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

CHECK Βασίλης Παπαβασιλείου: «Το θέατρο είναι το στοίχημα της συνάντησης του ανθρώπου με τη συνείδησή του»

Θέατρο / Βασίλης Παπαβασιλείου: «Όλοι χρειαζόμαστε κάτι που να μας υπερβαίνει, μια ιδέα, έναν σκοπό, ένα πρόσωπο»

Μια χειμαρρώδης συζήτηση περί θεάτρου, πόλεως, δημοκρατίας, «γελοιοκρατίας», έξεων, υπερβάσεων, υπαρξιακών και άλλων ανθρώπινων συνθηκών με τον σκηνοθέτη της «Ελένης» του Ευριπίδη, της παράστασης του ΚΘΒΕ, λίγο πριν ανέβει στην Επίδαυρο (12-13/8).
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
«Φάκελος Βάνκαου» στη Μικρή Επίδαυρο: Άνθρωπος, ζωή, μετά

Θέατρο / «Φάκελος Βάνκαου» στη Μικρή Επίδαυρο: Άνθρωπος, ζωή, μετά

Λίγο πριν από την πρεμιέρα στις 5 και 6 Αυγούστου στη Μικρή Επίδαυρο, οι έξι ηθοποιοί της παράστασης «Φάκελος Βάνκαου» του Σύλλα Τζουμέρκα, σε κείμενο του Ηλία Μαγκλίνη, διασχίζουν την πόλη με τα κοστούμια της Μάρλι Αλειφέρη.
THE LIFO TEAM
ΔΕΥΤΕΡΑ 01/08 - ΘΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΕΙ ΣΕ ΛΙΓΟ-Τι κάνει την όπερα «Τόσκα» του Τζάκομο Πουτσίνι να παραμένει τόσο δημοφιλής;

The Review / Τι κάνει την όπερα «Τόσκα» του Πουτσίνι τόσο δημοφιλή;

Ο Χρήστος Παρίδης συζητάει με τη δημοσιογράφο Αργυρώ Μποζώνη για την παράσταση της όπερας «Τόσκα» που παρουσιάστηκε στο Ηρώδειο από την Εθνική Λυρική Σκηνή, κλείνοντας το Φεστιβάλ Αθηνών 2022.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
«Τουρνέ» του Ευριπίδη Λασκαρίδη: Αυτό το Παρασκευοσάββατο η Μικρή Επίδαυρος θα σειστεί από τα γέλια

Θέατρο / «Τουρνέ» του Ευριπίδη Λασκαρίδη: Ένας ξεκαρδιστικός φόρος τιμής στη θεατρική μας κληρονομιά

Στο νέο του έργο, που παρουσιάζεται σήμερα και αύριο στη Μικρή Επίδαυρο, ο ιδιοφυής καλλιτέχνης εντάσσει για πρώτη φορά τον λόγο στην καλλιτεχνική του γλώσσα, σχολιάζοντας μοναδικά τη θεατρική μας κληρονομιά – και τη θεατρική μας παράνοια.
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΔΙΑΚΟΣΑΒΒΑΣ
CHECK ΤΕΤΑΡΤΗ Τόσκα

Θέατρο / «Τόσκα»: Η ιστορία της θρυλικής όπερας του Πουτσίνι

Ανατρέχουμε στο παρασκήνιο και στα πρώτα ανεβάσματα της διάσημης όπερας του Τζάκομο Πουτσίνι, με αφορμή την παραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής που παρουσιάζεται στο Ηρώδειο, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Ένα αρχαίο Θέατρο που ζει ακόμα

22 λόγοι που αγαπάμε την καλοκαιρινή Ελλάδα / Ένα αρχαίο θέατρο που ζει ακόμα

Το θέατρο της Επιδαύρου είναι το ομορφότερο και επιβλητικότερο αρχαίο θέατρο στον κόσμο, το τελειότερο από άποψη ακουστικής και αισθητικής, στο οποίο όλοι οι σπουδαίοι ξένοι καλλιτέχνες ονειρεύονται να παρουσιάσουν τη δουλειά τους.
ΛΟΥΙΖΑ ΑΡΚΟΥΜΑΝΕΑ
Κλυταιμνήστρα από τους tg STAN / Λίγες ώρες πριν την παγκόσμια πρεμιέρα

Θέατρο / «Κλυταιμνήστρα» των tg STAN στην Ελευσίνα: Γιατί είναι σημαντικό να ακουστεί η φωνή της;

Είδαμε την πολυαναμενόμενη παράσταση που έκανε παγκόσμια πρεμιέρα στο Παλαιό Ελαιουργείο, στο πλαίσιο της διοργάνωσης 2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
«Ρε Κουτλή, θα μας κάνεις να μας αρέσει το θέατρο!»

Θέατρο / «Ρε Κουτλή, θα μας κάνεις να μας αρέσει το θέατρο!»: Backstage στην παράσταση του καλοκαιριού

Η LiFO βρέθηκε στα παρασκήνια της τελευταίας παράστασης του έργου «Ο σκύλος, η νύχτα και το μαχαίρι», που σκηνοθέτησε ο Γιώργος Κουτλής στο Φεστιβάλ Αθηνών και μέσα σε τέσσερα βράδια έγινε το απόλυτο θεατρικό viral της χρονιάς, ειδικά ανάμεσα στο νεαρό κοινό.
M. HULOT

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

THE GOOD LIFO ΔΗΜΟΦΙΛΗ