«Είμαι γιατρός»: Αυτή είναι η τελευταία φράση που βγαίνει από τα χείλη της Ρουθ Γουλφ προτού αυτοκτονήσει. «Είμαι γιατρός»: Αυτή είναι η φράση που επαναλαμβάνει, ξανά και ξανά, κατά τη διάρκεια του έργου, κάθε φορά που καλείται να υπερασπιστεί τον εαυτό της ενώπιον των κατηγόρων της. «Είμαι γιατρός»: Αυτή είναι η αποστολή της, η χαρά και η αγωνία της, η κοσμοθεωρία της. Τέλος, είναι γιατρός: κι αυτό σημαίνει ότι ουδόλως την απασχολεί το χρώμα του δέρματος, οι πολιτικές πεποιθήσεις, οι σεξουαλικές προτιμήσεις, η κοινωνική καταγωγή ή η οικονομική επιφάνεια του/της ασθενούς της.
Ακριβώς γι’ αυτό, ακριβώς επειδή η Ρουθ Γουλφ σκέφτεται και ενεργεί ως γιατρός, θα εμποδίσει την είσοδο του ιερέα Ράις στο δωμάτιο της Έμιλι Ρόναν, της δεκατετράχρονης που πεθαίνει από σήψη λόγω των επιπλοκών μιας αυτοσχέδιας άμβλωσης. Όσον αφορά τη Ρουθ, κανένας δεν έχει δικαίωμα –ας είναι κι ο Θεός ο ίδιος– να ταράξει τα ύστατα λεπτά γαλήνης που απομένουν στην ανυποψίαστη κοπέλα. Η αιφνίδια εμφάνιση του ιερέα ενώπιόν της θα πρόδιδε την κρισιμότητα της κατάστασης και θα οδηγούσε την άτυχη σε άγριο θάνατο. Ο εκπρόσωπος του Θεού, όμως, έχει διαφορετική άποψη: αν δεν προσφέρει στην Έμιλι την τελευταία μετάληψη, αν δεν ανακουφιστεί η αμαρτωλή ψυχή της, τότε είναι που η νεαρή πραγματικά θα υποφέρει – τα πύρινα δεινά της κολάσεως.
Το έργο, ενώ ξεκινά με τις καλύτερες προϋποθέσεις, στην πορεία υποκύπτει σε φλυαρία και παραδίδεται σε δραματουργικό «ξεχείλωμα».
Η Ρουθ υπερισχύει, ο ιερέας εκδιώκεται, οι παριστάμενοι γιατροί διχάζονται: έπραξε σωστά η διευθύντριά τους ή μήπως ξεπέρασε τα όρια; Το περιστατικό μαθεύεται, το σκάνδαλο δεν αργεί να ξεσπάσει. Η κοινή γνώμη παίρνει φωτιά. Οι χριστιανικές οργανώσεις την κατηγορούν για ασέβεια απέναντι στο ιερό δικαίωμα της μετάληψης. Οι εβραϊκές οργανώσεις τη στηρίζουν, επιμένοντας ότι η Ρουθ στοχοποιείται ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, επειδή είναι μια Εβραία γυναίκα σε επιφανή θέση. Το ζήτημα παίρνει ολοένα ευρύτερες διαστάσεις: μήπως η πράξη της Ρουθ υποκρύπτει και ρατσιστικά κίνητρα; Θα φερόταν με τον ίδιο βίαιο τρόπο στον ιερέα Ράις αν ο τελευταίος δεν ήταν μαύρος; Μήπως η Ρουθ έχει ασυνείδητες προκαταλήψεις λόγω της υψηλής μορφωτικής και κοινωνικής θέσης της; Με ποιο κριτήριο επιλέγει τους γιατρούς που εργάζονται στο ίδρυμα; Μήπως δείχνει προτίμηση στους Εβραίους; Γιατί προσλαμβάνει τόσο πολλές γυναίκες; Ποια η θέση της στο ακανθώδες ζήτημα της άμβλωσης; Είναι pro-choice ή pro-life; Και ποιον ρόλο έπαιξε ως προς αυτό το γεγονός το ότι και η ίδια είχε κάνει έκτρωση στην εφηβεία της;
Ο ξέφρενος, επιθετικός χορός που στήνεται γύρω της οδηγεί τη Ρουθ σε αυξανόμενη απόγνωση. Μόνη εναντίον όλων, θα πέσει θύμα της cancel culture, θα συκοφαντηθεί, θα παραιτηθεί, θα χάσει όλα όσα πάλεψε μια ζωή για να αποκτήσει. Ο συγγραφέας στέκεται κριτικά απέναντι στις πολιτικές της ταυτότητας, θέτοντας ζωτικά ερωτήματα. Είναι, τελικά, αναγκαίες οι ταυτότητες; Δημιουργούν και ισχυροποιούν ομάδες, προστατεύουν μειονότητες, ευνοούν τη διεκδίκηση δικαιωμάτων εκ μέρους των μη προνομιούχων και των περιθωριοποιημένων ή, αντιθέτως, συνθέτουν τεχνητές, δήθεν καθολικής ισχύος οντότητες, εμμένουν στην περιορισμένη οπτική τους, βάζουν «ετικέτες», ακυρώνουν την πολυπλοκότητα και τη ρευστότητα της υπάρξης, το διαρκές «γίγνεσθαι», προτάσσοντας ένα παγιοποιημένο, οριστικό και αμετάλλακτο «είναι»;
«Δεν αντέχω άλλο αυτή την ατελείωτη κατάτμηση των ανθρώπων σε φυλές και μικρότερες φυλές μικρότερων φυλών... Κόβετε την ανθρωπότητα στη μέση τόσες φορές, που στο τέλος θα πάψει να υπάρχει», διαμαρτύρεται αγανακτισμένη η Ρουθ ενώπιον του τηλεοπτικού πάνελ ακτιβιστών και πανεπιστημιακών που την ανακρίνει αναζητώντας τα βαθύτερα κίνητρά της. Εκείνη επιμένει: «Είμαι γιατρός, δεν ανήκω σε ομάδες». Παρόλο που το κείμενο τείνει σαφώς προς το μέρος της, αναδεικνύοντας το υψηλό τίμημα το οποίο πληρώνει για την ακεραιότητά της (ακόμη και ο ιερέας, στο τέλος, το αναγνωρίζει αυτό), ο Icke αποθαρρύνει την αγιοποίηση της Ρουθ. Αρνείται να την παρουσιάσει ως αθώο θύμα των όρνεων της πολιτικής ορθότητας ή ως μάρτυρα της επιστήμης που ηττάται από τους φανατικούς της θρησκείας. Αφήνει, δηλαδή, ανοιχτό το ενδεχόμενο αποδόμησης της ηρωίδας, φυτεύοντας τον σπόρο της αμφιβολίας στο μυαλό του θεατή: είναι πράγματι η οπτική της Ρουθ τόσο συμπεριληπτική όσο ισχυρίζεται η ίδια ή μήπως χρωματίζεται ασυνείδητα από τα προνόμια της φυλής και της τάξης της; Διαθέτει όντως μια τόσο διευρυμένη συνείδηση ή είναι χάρη στην –υψηλή και οχυρωμένη– θέση εξουσίας της που θέτει εαυτόν υπεράνω πάσης φύσεως διαχωρισμών;
Ετούτη η ευαίσθητη ισορροπία αποδεικνύεται κρίσιμη όσον αφορά την επιτυχή έκβαση της (όποιας) σκηνικής παρουσίασης του έργου. Χρειάζεται ένας επιδέξιος χειρισμός των φωνών, έτσι ώστε να διατηρηθεί ζωντανή και γόνιμη η αντιπαράθεση, να βιώσει πράγματι το κοινό έναν εσωτερικό διχασμό. Στην παράσταση του Αμφι-θεάτρου, όμως, παίζουν όλοι/-ες τόσο εριστικά, καθίστανται τόσο αντιπαθείς, ώστε δεν μπορούμε να μπούμε σε δίλημμα: είναι προαποφασισμένη η αρνητική «όψη» των αντιπάλων της Ρουθ, είναι όλες/-οι τέρατα. Επιθυμούν να την ισοπεδώσουν και το επιτυγχάνουν δίχως ενδοιασμούς. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, εξουδετερώνεται το σημαντικότερο ζητούμενο ενός έργου, το οποίο δεν έχει να προσφέρει πολλά άλλα, αν όχι αυτή την κινητοποίηση της κριτικής μας ικανότητας.
Προφανώς, η σκηνοθετική οδηγία της ψυχρότητας και της αποστασιοποίησης υπήρξε καθοριστική όσον αφορά το συνολικό αποτέλεσμα. Γίνεται εξαρχής φανερό ότι όλα εδώ εκτυλίσσονται μέσα από μια κλινική ματιά, σε ένα αποστειρωμένο περιβάλλον (αυτό που στοιχειοθετεί σκηνογραφικά η Εύα Μανιδάκη) και διαμέσου ενός «παγωμένου» ερμηνευτικού στυλ που υιοθετείται αρχικά ακόμη και από την πρωταγωνίστρια. Θα έλεγε κανείς ότι η κατεύθυνση και η αισθητική αυτή όχι μόνο συνάδει με το βλέμμα της κεντρικής ηρωίδας και με τον κόσμο όπου εκείνη κατοικεί αλλά, ταυτόχρονα, ξορκίζει τον συναισθηματισμό, τοποθετώντας εύστοχα τον θεατή στη θέση του κοινωνικού επιστήμονα που καλείται να εξετάσει ανεπηρέαστος τις συμπεριφορές των ηρώων στο προσωπικό του μικροσκόπιο.
Κι ενώ ακούγεται έξοχο ως πρόθεση, στην πράξη, έτσι όπως υλοποιείται σκηνικά, η αποστασιοποίηση καταντά απωθητική στρυφνότητα που αποδεκατίζει τη δυνατότητα αναστοχασμού. Ο θεατής, δηλαδή, νιώθει ότι παρακολουθεί μια ανθρωποφαγική διαδικασία –και όχι μια πολύπλοκη διαμάχη–, όπου οι «κακοί» υπέρμαχοι των ταυτοτήτων και οι αδίστακτοι συνάδελφοι της Ρουθ, όλοι πραγματικοί «killers», την κατασπαράσσουν σε δημόσια θέα, οδηγώντας την στην αυτοκτονία.
Αυτό είναι το ένα μεγάλο πρόβλημα. Το άλλο αφορά το ίδιο το έργο, το οποίο, ενώ ξεκινά με τις καλύτερες προϋποθέσεις, στην πορεία υποκύπτει σε φλυαρία και παραδίδεται σε δραματουργικό «ξεχείλωμα»: γιατί χρειάζεται να παρακολουθήσουμε τόσο αναλυτικά όλες τις ενδονοσοκομειακές διαβουλεύσεις, τις διαδικασίες και τις ψηφοφορίες, τις ατελείωτες συζητήσεις για το πρωτόκολλο; Ακόμη και η παρέμβαση της αριβίστριας υπουργού Υγείας θα μπορούσε να περιοριστεί, είναι όλα όσα λέει τόσο αφόρητα προβλέψιμα ώστε μας εξαντλεί.
Η ακατάσχετη παράθεση κοινωνικών ζητημάτων δοκιμάζει επίσης τις αντοχές του θεατή: μα πόσα κολοσσιαία θέματα να διαχειριστεί κανείς σε ένα βράδυ; Αν στο πρώτο μέρος έχουμε αντισημιτισμό, σεξισμό, ρατσισμό, αμβλώσεις, παιδική κακοποίηση και εκκλησιαστική διαφθορά, τότε στο δεύτερο πρέπει να προσθέσουμε απαραιτήτως τρανσφοβία, νόσο Αλτσχάιμερ, ευθανασία και αυτοκτονία μέσω exit hood (πλαστικής σακούλας στο κεφάλι). Ένας βομβαρδισμός από hashtags, τα οποία, ακριβώς επειδή εκτοξεύονται προς το μέρος μας με τέτοια επιπολαιότητα, ενεργοποιούν τη διαβόητη ασπίδα απάθειας με την οποία έχουμε πλέον μάθει να «περιδιαβαίνουμε» καθημερινά τις δυσάρεστες ειδήσεις στο κινητό μας.
Επιδιώκοντας να σμιλέψει υποκριτικά την περιπέτεια (με την αριστοτελική έννοια) της Ρουθ, η Στεφανία Γουλιώτη κατασκευάζει μια μάσκα ειρωνείας επενδυμένη με εσάνς υπερβολικής αυτοπεποίθησης στα όρια της αλαζονείας, μεταδίδοντας έτσι την αίσθηση ενός ανθρώπου που δεν αμφισβητεί εύκολα τον εαυτό του. Σταδιακά, όσο καταρρέει το σύμπαν της και οι βεβαιότητές της κλονίζονται, η μάσκα αυτή αρχίζει να ραγίζει και να σπάει σε χίλια κομμάτια. Η εν λόγω πορεία, όμως, αποδίδεται από την ηθοποιό εξωτερικά: ουδόλως νιώθουμε να συμμετέχουμε στη διαδικασία – το σπάσιμο της μάσκας φαντάζει τόσο τεχνητό, ώστε μας αφήνει απογοητευτικά ασυγκίνητους.
Αρκούντως αμφιλεγόμενος ο Νίκος Χατζόπουλος στον ρόλο του ιερέα, ενώ η Μαριάννα Δημητρίου και η Αμαλία Νίνου σκιαγραφούν δύο ιδιαιτέρως συμπαθείς χαρακτήρες.
Τέλος, στα ελάχιστα θετικά στοιχεία της παράστασης, το παιχνίδι με το φύλο και το χρώμα των ηθοποιών (καθ’ υπόδειξη του συγγραφέα) αιφνιδιάζει καίρια τον θεατή, κάνοντάς τον να απολέσει, έστω προσωρινά, τα εδραιωμένα κριτήρια αναγνώρισης των άλλων.
Δείτε περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση εδώ
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
