Φέτος, δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του Ιάννη Ξενάκη, του αρχιτέκτονα, μαθηματικού και φιλοσόφου, αλλά κυρίως του συνθέτη που εισήγαγε πρώτος την επιστημονική σκέψη στη μουσική σύνθεση, το Φεστιβάλ Αθηνών κάνει ένα αφιέρωμα στο έργο του με τρεις σημαντικές παραστάσεις. Μια από αυτές, με τίτλο «Σε Α’ πρόσωπο», είναι η συναυλία του Ergon Ensemble με μαέστρο τον Νίκο Τσούχλο. Το Ergon Ensemble ξεκίνησε το 2004 ως το άτυπο μουσικό σύνολο του Φεστιβάλ Παξών, στηρίζεται σ’ έναν βασικό πυρήνα μουσικών και σκοπός του είναι η προώθηση των αριστουργημάτων της σύγχρονης μουσικής και του πρόσφατου διεθνούς ελληνικού ρεπερτορίου, ενώ έχει την καλλιτεχνική υποστήριξη του Ensemble Modern της Φρανκφούρτης. Ο Νίκος Τσούχλος, καλλιτεχνικός διευθυντής του Μεγάρου Μουσικής που θα διευθύνει την παράσταση, μας εξηγεί το σκεπτικό της και το πώς επιλέχθηκαν τα έργα που θα ακούσουμε, ενώ αναλύει και τη συνεισφορά του Ξενάκη στη σύγχρονη μουσική.
Τι φιλοδοξεί να παρουσιάσει η παράσταση;
Η παράσταση θέλει να δώσει στους θεατές μια γεύση όχι μόνο από τη μουσική αλλά και από τη συνολική πνευματική προσωπικότητα του Ξενάκη. Έτσι, δεν θ’ ακουστούν μόνον έργα του σημαντικού αυτού συνθέτη και διανοητή, αλλά και ο αυθεντικός του λόγος μέσα από κείμενά του, ενώ θα χρησιμοποιηθούν ακόμα και εικόνες.
Για την παράσταση έχετε επιλέξει έργα από την πρώιμη περίοδο έως το τέλος της ζωής του; Mε ποιο σκεπτικό επιλέχθηκαν;
Τα έργα του προγράμματος επελέγησαν ακριβώς για να δώσουν μια συνολική εικόνα της όλης συνθετικής πορείας του Ξενάκη. Έτσι, θ’ ακουστούν τόσο νεανικές συνθέσεις, λ.χ. το δεύτερο έργο του, η «Διπλή Ζυγιά», όσο και έργα από την περίοδο της ωριμότητας, ενώ το πρόγραμμα θα ολοκληρωθεί με το τελευταίο του έργο, το «O-mega». Έργα, κείμενα κι εικόνες παρουσιάζονται με χρονολογική σειρά, προκειμένου να διευκολύνουν τον ακροατή να παρακολουθήσει τη δημιουργική εξέλιξη του συνθέτη.
Πόσο δύσκολο είναι να συνυπάρξει η μουσική με κείμενα και φωτογραφικό υλικό σε μια τέτοια παράσταση;
Ο συνδυασμός στοιχείων όπως κείμενα ή εικόνες με μουσικές που δεν έχουν γραφτεί απαραιτήτως επί τούτου παρουσιάζει πάντοτε σημαντικούς κινδύνους. Εκείνο που επιδιώχθηκε εδώ από τον Αλέξανδρο Μούζα, που σχεδίασε την παράσταση, τον Αντώνη Αντωνόπουλο, που τη στηρίζει από μουσικολογικής πλευράς, και απ’ όλους τους λοιπούς συντελεστές είναι να αποφευχθεί μια απλή απόπειρα εικονογράφησης που δεν θα είχε πολύ νόημα. Αντίθετα, κείμενα κι εικόνες επελέγησαν με μια λογική αντιστικτική, με στόχο ν’ αναδείξουν τα ειδικά φορτία της μουσικής αλλά και ν’ αναδειχθούν τα ίδια μέσα από τους ήχους. Το αποτέλεσμα που ελπίζουμε να πετύχουμε είναι ένα σύνθετο δρώμενο, μέσα από το οποίο ο θεατής θα μπορέσει να έρθει σ’ επαφή με σημαντικές πλευρές της σαγηνευτικής προσωπικότητας του Ξενάκη.
Υπάρχει κάποια ιδιαιτερότητα όταν διευθύνει κανείς έργα του Ξενάκη;
Το να στήσει κανείς από την αρχή οποιοδήποτε έργο του Ξενάκη αποτελεί τεράστια πρόκληση, τόσο για τον αρχιμουσικό όσο και για τους σολίστες. Η δύναμη των έργων αυτών έγκειται τόσο στο πάντοτε άτεγκτο διανοητικό τους υπόβαθρο όσο και στη μοναδική ηχητική φαντασία που χαρακτήριζε τον συνθέτη. Σε αυτά τα στοιχεία οφείλεται η μεγάλη τεχνική δυσκολία που τα συγκεκριμένα έργα θέτουν στους εκτελεστές, στους οποίους ο συνθέτης δεν χαρίζεται ούτε στιγμή. Για εμάς, ωστόσο, το μεγαλύτερο στοίχημα είναι να καταφέρουμε ο ακροατής να ξεχάσει την όποια δυσκολία και να μπορέσει ν’ αφεθεί απερίσπαστος στην εμπειρία της μοναδικής ηχητικής πληθωρικότητας που χαρακτηρίζει τα έργα αυτά.
Ποια θεωρείτε ότι είναι η μεγαλύτερη συνεισφορά του Ξενάκη στη μουσική;
Ο Ξενάκης πρότεινε μια εντελώς νέα μουσική προσέγγιση, μια νέα αρχιτεκτονική των ήχων, αποδεικνύοντας ταυτόχρονα, στις καλύτερες στιγμές του, ότι ο βαθύς ιδεολογικός στοχασμός και η διαρκώς ανανεούμενη τεχνική σκέψη που στήριζε την όλη του συνθετική δραστηριότητα δεν είναι διόλου ασύμβατα στοιχεία με την αμεσότητα της πρόσληψης, την απόλυτα βιωματική και διόλου διανοουμενίστικη ακρόαση. Κατά τούτο, ο Ξενάκηςυπήρξε μια ξεχωριστή παρουσία στο πλαίσιο του μοντερνισμού του 20ού αιώνα, αγέρωχα αδιάφορος στους πολλαπλούς αισθητικούς «-ισμούς» της μεταπολεμικής Ευρώπης και πάντοτε προσηλωμένος σ’ ένα ισχυρό προσωπικό μουσικό όραμα.
σχόλια