Ο Τζάσπερ Τζονς, ο σπουδαιότερος εν ζωή Αμερικανός καλλιτέχνης, στα ενενήντα ένα του τιμάται με δύο μεγάλες εκθέσεις. Ο τίτλος είναι κοινός, «Jasper Johns: Mind/Mirror», και οι εκθέσεις ανοίγουν στις 29 Σεπτεμβρίου στο Μουσείο Γουίτνεϊ Αμερικανικής Τέχνης στο Μανχάταν και στο Μουσείο Τέχνης της Φιλαδέλφειας.
To άνοιγμα γίνεται με καθυστέρηση ενός έτους λόγω της πανδημίας και το κουτσομπολιό στο οποίο δεν θέλει να αναφερθεί ο Τζονς είναι ότι οι επιμελητές των δύο μουσείων διαφώνησαν και συγκρούστηκαν σχετικά με τον τρόπο που θα παρουσίαζαν τον μοναχικό καλλιτέχνη, που προτιμά να παρακολουθεί μια διαμάχη που δεν τον αφορά, όπως λέει στους ΝΥΤ, με ολύμπια ηρεμία, από απόσταση, δηλώνοντας ότι η έκθεση δεν είναι ιδέα του, και φροντίζοντας τα δέντρα και τα φυτά του κήπου του, που είναι το μεγάλο του πάθος.
Ο Σκοτ Ρόθκοφ, του Μουσείου Γουίτνεϊ, και ο Κάρλος Μπασουάλντο, του Μουσείου Τέχνης της Φιλαδέλφειας, όχι μόνο βλέπουν διαφορετικά το έργο του Τζονς αλλά, μέσα σε ένα κλίμα ανταγωνισμού και διαφορετικού οράματος, θέλουν να αποδείξουν, ο καθένας για λογαριασμό του μουσείου που εκπροσωπεί, ότι έκαναν την καλύτερη προσέγγιση στο έργο του μεγάλου Αμερικανού καλλιτέχνη.
Ο 43χρονος Ρόθκοφ υποστηρίζει ότι το Γουίτνεϊ είναι μεγαλύτερο και με την έκθεση αυτή θέλει να προσεγγίσει τις νέες γενιές αλλά και το Μουσείο της Φιλαδέλφειας είναι ένα από τα πιο αξιόλογα της Αμερικής, με σημαντικές συλλογές και έναν σημαντικό αριθμό έργων του Τζονς στην κατοχή του. Αλλά αυτό μοιάζει σαν τον καβγά για το πάπλωμα – αυτές δεν είναι οι πρώτες σημαντικές εκθέσεις που τιμούν τον Τζονς, αυτό συνέβη πρόσφατα με μια καταπληκτική έκθεση στη Βασιλική Ακαδημία του Λονδίνου (2017), στο Μουσείο Broad στο Λος Άντζελες (2018) και στην γκαλερί Matthew Marks στο Μανχάταν (2019).
Ο Τζονς είναι περισσότερο γνωστός ως η ριζοσπαστική φιγούρα της οποίας οι πίνακες με σημαίες και στόχους επιτάχυναν το τέλος του αφηρημένου εξπρεσιονισμού τη δεκαετία του '50 και βοήθησαν να εκτοξευτεί η ποπ αρτ τη δεκαετία του '60. Το «Two Flags» ήταν ένα από τα πολλά έργα του που ανέδειξαν σύμβολα, στόχους, χάρτες που αμφισβήτησαν τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό.
Ο κόσμος που παρακολουθεί τη μάχη των δύο μουσείων αναρωτιέται πόσο αποκαλυπτική θα μπορούσε να είναι μια προσέγγιση του έργου του Τζονς, το οποίο έχει αναλυθεί όσο λίγων καλλιτεχνών. Το πρόβλημα που προέκυψε ανάμεσα στα δύο μουσεία αφορούσε το «Good Time Charley» (1961), ένα πρώιμο αριστούργημα του Τζονς που το Μουσείο της Φιλαδέλφειας δανείζεται από το 1997 από τον Μαρκ Λάνκαστερ, έναν Βρετανό καλλιτέχνη και πρώην βοηθό του.
Ο ίδιος ζήτησε να μεταφερθεί ο πίνακας στην έκθεση του Γουίτνεϊ με σκοπό να τον δουν περισσότεροι θεατές. Ο επιμελητής του μουσείου στη Φιλαδέλφεια Κάρλος Μπαλσουάντο αρνήθηκε σθεναρά να δώσει τον πίνακα – το μουσείο είχε πληρώσει για να τον ασφαλίσει για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Ο ιδιοκτήτης του έργου έγραψε στο μουσείο ότι θα προτιμούσε να δει το «Good Time Charley» κρεμασμένο «στο μπάνιο του Γουίτνεϊ» παρά στις γκαλερί του Μουσείου της Φιλαδέλφειας. Και ζήτησε να του επιστραφεί ο πίνακας.
Ο Σκοτ Ρόθκοφ, του Μουσείου Γουίτνεϊ, και ο Κάρλος Μπαλσουάλντο, του Μουσείου Τέχνης της Φιλαδέλφειας, μιλούν για την έκθεση «Jasper Johns: Mind/Mirror».
Τον Οκτώβριο του 2019 ο πίνακας έφτασε στο διαμέρισμά του στο Μαϊάμι Μπιτς και ήταν σε ένα κιβώτιο στην κουζίνα του. Με αρκετούς μήνες καθυστέρησης και ενώ εν τω μεταξύ ο Λάνκαστερ είχε πεθάνει, το έργο ταξίδεψε για το Γουίτνεϊ.
Ο επιμελητής του Μουσείου της Φιλαδέλφειας Μπαλσουάντο, που είναι ποιητής και πιο χαμηλών τόνων, μακριά από τον νεοϋορκέζικο ανταγωνισμό, δεν έδωσε συνέχεια σε αυτή την εχθρική κίνηση του Γουίτνεϊ, αλλά ο πόλεμος είχε ξεκινήσει και όλοι ξέρουν την αφετηρία, το μάρκετινγκ του Γουίτνεϊ.
Ο Μπαλσουάντο πιστεύει πολύ στην έκθεση που θα γίνει στη Φιλαδέλφεια και γνωρίζει ότι οι δύο εκθέσεις, που θα είναι και εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους, απευθύνονται σε εξίσου διαφορετικά ακροατήρια: του Γουίτνεϊ θα είναι μια χρονολογική έκθεση, ενώ της Φιλαδέλφειας ένας συνδυασμός τριάντα τεσσάρων εκτυπώσεων σε μια τυχαία εγκατάσταση βασισμένη σε σύνθεση του Τζον Κέιτζ, ο οποίος υποστήριξε τις τυχαίες πράξεις και ήταν επίσης ο πρώτος υποστηρικτής του Τζονς.
Κάθε μουσείο θα αναδείξει ένα γεωγραφικό μέρος που τον διαμόρφωσε. Το Γουίτνεϊ θα επικεντρωθεί στη Νότια Καρολίνα, όπου μεγάλωσε ο Τζονς ως γιος Σκωτσέζων-Ιρλανδών αγροτών με ρίζες στην Αμερικανική Επανάσταση. Η Φιλαδέλφεια θα επικεντρωθεί στην Ιαπωνία, όπου ο Τζονς υπηρέτησε ως στρατιώτης στον πόλεμο της Κορέας, της οποίας η πολυεπίπεδη και τελετουργική κουλτούρα του προσέφερε μια απόδραση από τις δυτικές προοπτικές. Και τα δυο μουσεία θα επικεντρωθούν στην αφθονία των διπλών εικόνων στο έργο του Τζονς, που αντιπροσωπεύουν μια πράξη κοινωνικής ενσυναίσθησης, ταύτισης με τον Άλλο.
Ο Τζονς είναι περισσότερο γνωστός ως η ριζοσπαστική φιγούρα της οποίας οι πίνακες με σημαίες και στόχους επιτάχυναν το τέλος του αφηρημένου εξπρεσιονισμού τη δεκαετία του '50 και βοήθησαν να εκτοξευτεί η ποπ αρτ τη δεκαετία του '60. Το «Two Flags» ήταν ένα από τα πολλά έργα του που ανέδειξαν σύμβολα, στόχους, χάρτες και αμφισβήτησαν τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό.
Ωστόσο, η δραματική και πολυσυζητημένη ιστορία της επιρροής του σε άλλους καλλιτέχνες επισκίασε κατά κάποιον τρόπο το έργο του, το οποίο αφορά την υπομονή, τη διαδικασία και την εσωτερικότητα, την κατασκευή και επέκταση μιας εικαστικής γλώσσας σε διάστημα έξι δεκαετιών. Και η ουσία της έγκειται στη χρήση των διπλών εικόνων που μοιάζουν μεταξύ τους, αλλά δεν είναι πανομοιότυπες.
Οι ιστορικοί της τέχνης τείνουν να βλέπουν την τάση του Τζονς για την επανάληψη των μορφών ως μια φιλοσοφική έρευνα, μια άρνηση να καταλήξει σε ένα σταθερό μήνυμα. Μια πιο προσωπική ανάγνωση θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι η διπλή εικόνα του είναι η έκφραση ενός ανθρώπου διχασμένου έναντι του εαυτού του.
Ο Τζονς γεννήθηκε στη Νότια Καρολίνα και μεγάλωσε με τους παππούδες του. Τα παιδικά του χρόνια στη μικρή πόλη Άλεντεϊλ ήταν μια οδυνηρή εμπειρία, καθώς εγκαταλείφθηκε εκεί από τους γονείς του, που είχαν χωρίσει. Ίσως αυτός ο εσωτερικός διχασμός και η δυσπιστία τον ώθησαν, ενώ ο αμερικανικός εξπρεσιονισμός ήταν στο ζενίθ του, να διαμορφώσει το δικό του ύφος, κάνοντας έργα πολύ διαφορετικά απ' οτιδήποτε είχε υπάρξει μέχρι τότε.
Αφηγούμενος αυτή την πρώτη περίοδο της ζωής του, λέει ότι στο μέρος όπου μεγάλωσε δεν υπήρχαν ούτε καλλιτέχνες ούτε τέχνη, γι’ αυτό πραγματικά δεν ήξερε τι σήμαινε αυτό. Απλώς νόμιζε ότι ήταν μια διαφορετική κατάσταση από αυτή στην οποία βρισκόταν.
Σπούδασε για τρία εξάμηνα στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καρολίνας και στη συνέχεια μετακόμισε στη Νέα Υόρκη το 1949, όπου σπούδασε για λίγο στο Parsons School of Design, έναν χρόνο πριν φύγει για τον πόλεμο της Κορέας.
Το 1954, μετά την επιστροφή του στη Νέα Υόρκη, ο Τζονς συνάντησε τον Ρόμπερτ Ράουσενμπεργκ και έγιναν εραστές. Ο ένας επηρέασε βαθιά τον άλλο στη διερεύνηση της καλλιτεχνικής σκηνής και την ανάπτυξη των ιδεών, ενώ παράλληλα επηρεάστηκαν από ένα άλλο ζευγάρι δημιουργών, τον χορογράφο Μερς Κάνιγχαμ και τον συνθέτη Τζον Κέιτζ.
Το 1958 ο θρυλικός γκαλερίστας Λίο Καστέλι ανακάλυψε τον Τζονς και του έκανε την πρώτη του ατομική έκθεση, ενώ ο τότε διευθυντής του ΜοΜΑ Άλφρεντ Μπαρ αγόρασε τέσσερα έργα του για λογαριασμό του μουσείου.
Ο Τζονς καθιερώθηκε γρήγορα ως μία από τις μεγάλες δυνάμεις της αμερικανικής καλλιτεχνικής σκηνής στα τέλη της δεκαετίας του ’50. Το έργο του συνδυάζει «ψυχρή λογική και προσωπική παρόρμηση». Η καινοτόμος παρουσία του γίνεται το 1954, με την αμερικανική σημαία ως συγκεκριμένο εικονογραφούμενο αντικείμενο.
Ο κόσμος της τέχνης εντυπωσιάστηκε από τις επιλογές του, που σε λίγο έγιναν περισσότερο σύνθετες με χρήση αλφαβητικών και αριθμητικών ακολουθιών σε δίκτυα, καθώς και συγκεκριμένων αντικειμένων.
Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960, ένας παγωμένος, σκοτεινός και θλιβερός τόνος εισβάλλει στο έργο του Τζονς. Αυτή την περίοδο η εμφάνιση σημάτων, διαγραμματικών οδηγιών και επιγραφών στα θέματά του είναι το αποτέλεσμα της επίδρασης του εικαστικού και θεωρητικού έργου του Γάλλου Μαρσέλ Ντισάν. Θεωρείται πρωτίστως νεο-ντανταϊστής και δευτερευόντως καλλιτέχνης της ποπ αρτ.
Το 1961 ο Τζονς εισήγαγε ένα σημαντικό μοτίβο στο έργο του, τον χάρτη των Ηνωμένων Πολιτειών. Εκεί συνδυάζονται πολλά από τα στοιχεία της τεχνοτροπίας που ακολουθείται αυτή την εποχή: σκοτεινές αποχρώσεις, επιγραφές, ανεικονικά στοιχεία. Φτάνουμε έτσι σε μια εικονογραφική αποδόμηση του χάρτη, ανάλογη ίσως με εκείνη που επιχείρησε ο θεωρητικός της χαρτογραφίας Χάρλεϊ με το έργο του.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ο Τζονς ενσωμάτωσε στο έργο του φωτεινές εκδόσεις διαφόρων υπαρκτών αντικειμένων και γνωστών εικόνων ή συμβόλων. Η απήχηση του έργου του επηρεάζει κάθε καλλιτεχνική κίνηση από το ’50 μέχρι σήμερα. Η δουλειά του σαρώνει τις τιμές στις δημοπρασίες, ενώ τα νοήματα κάθε πίνακα και η επίδειξη του συνεχώς μεταβαλλόμενου στυλ του γίνεται και πεδίο έντονων αντιπαραθέσεων μεταξύ των ανθρώπων της τέχνης.
Ενώ η πορεία του υπήρξε έμπνευση για πολλούς νεότερους, με τον Ρίτσαρντ Πρινς να λέει ότι το έργο του Τζονς τον έκανε να δει την αφαίρεση με καινούργια ματιά, η κριτική που ασκήθηκε από τους ομοτέχνους στο έργο του δεν ήταν πάντα εγκωμιαστική. Ο Μαρκ Ρόθκο απέρριψε τις έννοιες του Τζονς, λέγοντας ότι αυτά είναι πια ξεπερασμένα πράγματα, και μετά πολλοί κριτικοί τον κατηγόρησαν ως «αυτομυθολογούμενο» ή «υπερβολικά εγκεφαλικό».
Ο ίδιος αρκείται να λέει ότι: «Ήδη είναι κάτι πολύ σημαντικό το να δει κανείς οτιδήποτε καθαρά, γιατί δεν βλέπουμε τίποτα καθαρά». Πριν από μερικά χρόνια εξαπατήθηκε από έναν άνθρωπο που ήταν δεξί του χέρι επί είκοσι επτά χρόνια. Ο Τζέιμς Μέγιερ, βοηθός και γραμματέας του, του έκλεψε τουλάχιστον είκοσι δύο έργα και τα πούλησε σε γκαλερί της Νέας Υόρκης για 6,5 εκατομμύρια δολάρια.
Το πιο γνωστό έργο του Τζάσπερ Τζονς είναι η «Σημαία», η οποία έχει εκτιμηθεί στα 110 εκατομμύρια δολάρια. Το ζωγράφισε σε ηλικία 24 ετών, το 1955, δύο χρόνια αφότου τελείωσε τη στρατιωτική του θητεία. Σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (MoMA) της Νέας Υόρκης.
Ο Τζάσπερ Τζονς είναι από τους καλλιτέχνες που δεν επιθυμούν να ερμηνεύσουν το έργο τους. Η «Σημαία» είναι τόσο χαρακτηριστικό έργο της τέχνης του και εικόνα της ποπ κουλτούρας όσο το κουτί της σούπας Κάμπελ του Άντι Γουόρχολ. Η αμερικανική σημαία, που αποτέλεσε γι’ αυτόν μια σημαντική πηγή έμπνευσης, παρουσιάζεται σε μια αφύσικη θέση. Δεν κυματίζει, αλλά μοιάζει απλωμένη σε μια οριζόντια επιφάνεια ή καρφωμένη πολύ προσεκτικά από την πάνω οριζόντια πλευρά. Πρόκειται για έναν αντισυμβατικό τρόπο αναπαράστασης του εθνικού συμβόλου της πατρίδας του καλλιτέχνη.
Εκτός από ζωγράφος, ο Τζονς είναι ένας πρωτοποριακός χαράκτης. Η συμβολή του στη χαρακτική και τη λιθογραφία έχει φέρει επανάσταση στον χώρο των εκτυπώσεων. Μαζί με τους Πικάσο, Ρέμπραντ, Γκόγια, Μουνκ και Ντίρερ, κατατάσσεται στους καλύτερους χαράκτες στην ιστορία της τέχνης. Στις 15 Φεβρουαρίου του 2011, ο Τζονς παρασημοποιήθηκε από τον Μπαράκ Ομπάμα, λαμβάνοντας την υψηλότερη διάκριση στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Προεδρικό Μετάλλιο της Ελευθερίας.
Σήμερα ο Τζονς παραμένει στην πρώτη γραμμή της αμερικανικής τέχνης και το έργο του εκπροσωπείται σχεδόν σε κάθε μεγάλη μουσειακή συλλογή. Η εμπορική του αξία παραμένει άθικτη εδώ και δεκαετίες. Το 1980, το Μουσείο Γουίτνεϊ της Νέας Υόρκης πλήρωσε 1 εκατομμύριο δολάρια για το έργο του «Τρεις σημαίες», το υψηλότερο ποσό για έργο εν ζωή καλλιτέχνη. Το 1988 το έργο του «Λάθος ξεκίνημα», του 1959, πουλήθηκε αντί 17 εκατομμυρίων δολαρίων από τον οίκο Σόθεμπις στον Ντέιβιντ Γκέφεν, που το 2006 το πούλησε σε έναν άλλο μεγιστάνα, στο Σικάγο, για 80 εκατομμύρια.
