Τι απέγινε η πρωτοπορία στην τέχνη;

Τι απέγινε η πρωτοπορία στην τέχνη; Facebook Twitter
«Θα καταστρέψουμε τα μουσεία, τις βιβλιοθήκες, τις ακαδημίες κάθε είδους», διακήρυττε ο Ιταλός συγγραφέας Φίλιπο Τομάσο Μαρινέτι στο «Μανιφέστο του Φουτουρισμού» (1909). Φωτ.: Getty Images/ Ideal Image
0


ΤΟ ΠΙΟ ΔΙΑΒΟΗΤΟ έργο τέχνης των τελευταίων χρόνων ανήκει στον γνωστό Ιταλό εικαστικό Μαουρίτσιο Κατελάν, έχει τίτλο «Comedian» και αποτελείται από μια μπανάνα κολλημένη με μονωτική ταινία σε έναν λευκό τοίχο. Μια «εκδοχή» του έργου αγοράστηκε τον περασμένο Νοέμβριο για πάνω από έξι εκατομμύρια δολάρια από έναν επιχειρηματία της τεχνολογίας, ο οποίος αργότερα το έφαγε δημοσίως.

Δεν ήταν η πρώτη φορά που κάποιος έφαγε την μπανάνα του Κατελάν: Ένας performance artist είχε επίσης απολαύσει το ακριβό σνακ όταν το έργο εκτέθηκε για πρώτη φορά, το 2019 στο Art Basel Miami Beach, αυτό το ετήσιο καρναβάλι σύγχρονης τέχνης και επιδεικτικής κατανάλωσης.

Σε μια προηγούμενη διοργάνωση του ίδιου θεσμού της, αφού εξέτασε τα έργα της έκθεσης, ο Μόργκαν Φάλκονερ, επιφανής ιστορικός τέχνης και μέλος του Ινστιτούτου Τέχνης του Sotheby's, διαπίστωσε ότι πολλά από τα έργα που εμπορεύονται στην σύγχρονη «καυτή» αγορά τέχνης –η αξία της οποίας ξεπερνά πλέον τα 60 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως–  τον άφησαν παγερά αδιάφορο.

Αντί για «μια πολυθρόνα για τον κουρασμένο επιχειρηματία», όπως αποκαλούσε τους πίνακές του ο Ματίς, οι εκπρόσωποι της πρωτοπορίας ήθελαν το έργο τους να γίνει κινητήριος μοχλός για την κοινωνική πρόοδο.

«Όλος ο αυτός ο πλούτος που τρέφει φαίνεται να ενισχύει μόνο την αύρα της δύναμης και του μυστικισμού της, και ως εκ τούτου την απόστασή της από εμάς», γράφει για την σύγχρονη τέχνη ο Φάλκονερ στο νέο του βιβλίο που έχει τίτλο “How to Be Avant-Garde” και αποτελεί μια νοσταλγική ενατένιση μιας εποχής που η πρωτοπορία διαχώριζε σαφώς τη θέση της από το καλλιτεχνικό status quo.

«Θα καταστρέψουμε τα μουσεία, τις βιβλιοθήκες, τις ακαδημίες κάθε είδους», διακήρυττε ο Ιταλός συγγραφέας Φίλιπο Τομάσο Μαρινέτι στο «Μανιφέστο του Φουτουρισμού» (1909), ένα προσκλητήριο μάχης «ενάντια στο αποβλακωτικό βάρος του παρελθόντος». Ο Μαρινέτι και οι οπαδοί του ήθελαν να κινηθούν πέρα από τις παραδοσιακές κατηγορίες της τέχνης και του καλλιτέχνη – όχι μόνο στα σαλόνια και τις γκαλερί, αλλά στην πιο ευρεία δυνατή κλίμακα. Αντί για «μια πολυθρόνα για τον κουρασμένο επιχειρηματία», όπως αποκαλούσε τους πίνακές του ο Ματίς, οι εκπρόσωποι της πρωτοπορίας ήθελαν το έργο τους να γίνει κινητήριος μοχλός για την κοινωνική πρόοδο.

Δεν ήταν φυσικά η πρώτη φορά που μια γενιά ή μια σχολή καλλιτεχνών αμφισβητούσε τις επισήμως εγκεκριμένες τεχνοτροπίες. Οι ιμπρεσιονιστές απέρριπταν τους ακαδημαϊκούς κανόνες του γούστου και προσπαθούσαν να παράγουν έργα που αντιπροσώπευαν το πώς βιώνεται πραγματικά ο κόσμος. Οι μποέμ, όπως ο ποιητής Γκιγιόμ Απολλιναίρ, ζούσαν μια ζωή τόσο χαοτική όσο και το έργο τους, περιφρονώντας τις αστικές ευπρέπειες.

Οι κυβιστές προσπαθούσαν να ανατρέψουν τα καθιερωμένα σχήματα της αναπαράστασης. Αλλά το να είσαι avant-grade, μας θυμίζει ο Φάλκονερ, σήμαινε να πηγαίνεις ακόμη παραπέρα, εγκαταλείποντας κάθε παραδοσιακή αντίληψη περί τέχνης. «Η ανθρωπότητα δεν θα χάσει και πολλά αν χαθεί η τέχνη», είχε γράψει ο διάσημος Ολλανδός ζωγράφος Πιτ Μοντριάν, ενώ ο φίλος και συνοδοιπόρος του στο κίνημα του νεοπλαστικισμού (De Stijl), Τέο φαν Ντέσμπουργκ, ήταν πιο ωμός: «Η τέχνη έχει δηλητηριάσει τη ζωή μας».

Ο όρος «avant-garde» προέρχεται από την στρατιωτική ορολογία –αναφέρεται στα στρατεύματα που στέλνονται πέρα από τη γραμμή του μετώπου– και το κίνημα της πρωτοπορίας επηρεάστηκε βαθιά από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Μαρινέτι υπηρέτησε στη διάρκειά του, όπως και ο αρχιτέκτονας Βάλτερ Γκρόπιους, ιδρυτής του Bauhaus (το οποίο ο Φάλκονερ περιγράφει ως «θεσμοθέτηση της πρωτοπορίας»).

cover
Morgan Falconer, How to be Avant - Garde

Ο Αντρέ Μπρετόν, ο συγγραφέας του «Σουρεαλιστικού Μανιφέστου» (1924), περιέθαλπε τους τραυματίες ως κατώτερος γιατρός, και άκουγε τα τραυματικά τους όνειρα. Αισθητό από την ουδέτερη Ζυρίχη, το χάος της μεγάλης σύγκρουσης συγκλόνισε τον Χιούγκο Μπολ και την Έμμυ Χένινγκς, τους ιδρυτές του κινήματος Dada, και τον Τρίσταν Τζάρα, τον μεγαλύτερο προπαγανδιστή του ντανταϊσμού.  

Τίποτα όμως δεν είναι πιο εμβληματικό για την πρωτοπορία, και την τύχη της, από το περίφημο «Σιντριβάνι» (1917) του Μαρσέλ Ντισάν, το ουρητήριο δηλαδή που παρουσίασε σε ένα βάθρο με το όνομα «R. Mutt» σε μια έκθεση της Εταιρείας Ανεξάρτητων Καλλιτεχνών στη Νέα Υόρκη. Ο Ντισάν επιτέθηκε σφόδρα στην ιδέα της τέχνης ως διακριτής από την καθημερινή ζωή. Όμως, σύμφωνα με την αφήγηση του Φάλκονερ, το «Συντριβάνι» απέτυχε στον στόχο του. Το μόνο που μπορούσε να κάνει ήταν «να αποκαλύψει τη δημιουργική ανελευθερία που υπήρχε μέσα σε αυτόν τον νέο και υποτίθεται απελευθερωμένο κόσμο της τέχνης». Ο Ντισάν προσπάθησε να σπάσει την τέχνη, αλλά αντί γι' αυτό διεύρυνε τα παραρτήματά της.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, «οι παλιοί τρόποι αντίστασης είχαν ξεπεράσει τη χρησιμότητά τους», γράφει ο Φάλκονερ. Αντί να σοκάρουν το κοινό, πλέον οι εκπρόσωποι της avant-garde το γοήτευαν, όπως γοήτευαν και τα μέσα ενημέρωσης. Ο τελευταίος χαρακτήρας που εμφανίζεται στο βιβλίο, ο Γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας Γκι Ντεμπόρ  Guy Debord, περιέγραψε αυτό που θα ακολουθούσε στην «Κοινωνία του Θεάματος». Οι επιφανείς εκπρόσωποι της νέας πρωτοπορίας που ακολούθησαν, από τον Άντι Γουόρχολ μέχρι τον Πιέρο Μαντζόνι (διαβόητος για την πώληση κονσερβών με τα περιττώματά του) συνέχισαν, όπως ο Ντισάν, να ασκούν κριτική στον κόσμο της τέχνης, αλλά σπανίως να τον αλλάζουν. Σύμφωνα με την εκτίμηση του Φάλκονερ, το «Comedian» του Κατελάν «απλώς σπρώχνει μια ανοιχτή πόρτα και ικανοποιεί μια χαρούμενη ηττοπάθεια». Ο κόσμος της σύγχρονης τέχνης έχει καταντήσει να μοιάζει με τσίρκο. Αλλά ο πραγματικός κακός της ιστορίας δεν είναι οι καλλιτέχνες, αλλά η σύγχρονη αγορά της τέχνης.

Με στοιχεία από The Wall Street Journal

Εικαστικά
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Η «λίστα Τραμπ» και τα «απαράδεκτα έργα τέχνης» οδηγούν σε μια άλλη Αμερική

Εικαστικά / Tο μένος του Τραμπ για το Smithsonian: Λογοκρισία, ρατσισμός, λίστες με «απαράδεκτα» έργα

Με στόχο το μεγαλύτερο συγκρότημα μουσείων και ερευνητικών κέντρων στον κόσμο, ο Τραμπ επιχειρεί να ασκήσει έλεγχο και λογοκρισία σε έργα τέχνης και στο περιεχόμενο εκθέσεων, κατηγορώντας το Smithsonian ως «woke» και απειλώντας με περικοπές της χρηματοδότησής του.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Το σπίτι-μουσείο της Πολίν Καρπίδα βγάζει τους θησαυρούς του στο σφυρί (μέχρι κεραίας)

Εικαστικά / Το σπίτι-μουσείο της Πολίν Καρπίδα βγάζει τους θησαυρούς του στο σφυρί (μέχρι κεραίας)

Μια από τις πιο εξέχουσες συλλέκτριες στην Ευρώπη, η οποία έχει αφήσει το αποτύπωμά της και στην Ύδρα, αποφάσισε να πουλήσει τη συλλογή σουρεαλιστικής και μεταπολεμικής τέχνης που στεγάζει στο σπίτι της στο Λονδίνο -τη μεγαλύτερη αυτού του είδους- σε μια δημοπρασία-ορόσημο.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Χάρις Επαμεινώνδα: Η γλώσσα μου δεν είναι οι λέξεις

Εικαστικά / Χάρις Επαμεινώνδα: «Η γλώσσα μου δεν είναι οι λέξεις»

Η βραβευμένη με Αργυρό Λέοντα Κύπρια εικαστικός συνθέτει έναν κόσμο θραυσμάτων, αποκομμάτων της εσωτερικότητας, με ελλειπτικές εικόνες, τον οποίο μας προκαλεί να ανακατασκευάσουμε μέσα από τη σταδιακή του αποκάλυψη.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
 Μαρία Λοϊζίδου και Πέτρος Μώρης στη 13η Μπιενάλε του Λίβερπουλ

Εικαστικά / Μαρία Λοϊζίδου και Πέτρος Μώρης στη 13η Μπιενάλε του Λίβερπουλ

Οι δύο καλλιτέχνες με καταγωγή από Κύπρο και Ελλάδα αντίστοιχα, παρουσιάζουν νέα έργα τους σε μια από τις σημαντικότερες εικαστικές διοργανώσεις της Βρετανίας που φιλοξενεί 30 καλλιτέχνες και συλλογικότητες, με αναθέσεις και θεματικές που έχουν να κάνουν με τη γεωγραφία και τις αξίες που διαπερνούν την πόλη αυτή: καταγωγή και μνήμη.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Μια έκθεση για την πολύχρωμη, πολύπλοκη Αθήνα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Εικαστικά / Μια έκθεση για την πολύχρωμη και πολύπλοκη Αθήνα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Ο Τόνι Μιλάκης καταγράφει μια πόλη που η πραγματικότητα προσφέρει τις καλύτερες ζωγραφικές λύσεις, που ακόμη και το πιο ευφάνταστο μυαλό ενός καλλιτέχνη δεν μπορεί να τις επινοήσει.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
CHECK Ο Ζαν Φρανσουά Μιλέ και η ατέρμονη γοητεία της φύσης και των εργατών της γης

Εικαστικά / Ζαν Φρανσουά Μιλέ: ο ζωγράφος που ο Βαν Γκογκ αποκαλούσε «πρωτοπόρο»

«Όσο το σκέφτομαι, τόσο περισσότερο νομίζω ότι ο Μιλέ πίστευε σε κάτι ανώτερο» έγραφε ο Βαν Γκογκ για τον «ζωγράφο των χωρικών» αλλά και έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του γαλλικού ρεαλισμού. Η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου τον τιμά με μια μεγάλη έκθεση.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Το Μοναστήρι του Καρόλου: Το μουσείο του «κομμωτή των σταρ»

Εικαστικά / Κάρολος: O «κομμωτής των σταρ» έχει πλέον δικό του μουσείο στα Χανιά

Το «Μοναστήρι του Καρόλου», ένα ενετικό κτίσμα του 1583 και κατοικία του αυτοδίδακτου δημιουργού από το 1991, έχει μετατραπεί σε ένα μοναδικό καταφύγιο όπου συνυπάρχουν η ιστορία της κομμωτικής, έργα Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών μαζί με μνήμες της Μαρίας Κάλλας, της Μπριζίτ Μπαρντό αλλά και της Μαντάμ Ορτάνς.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Γιγάντιοι φαλλοί, το σεξ ως ζωτική δύναμη: Τα «ερωτικά» του Takis αναστατώνουν ακόμα

Εικαστικά / Γιγάντιοι φαλλοί, το σεξ ως ζωτική δύναμη: Τα «ερωτικά» του Takis αναστατώνουν ακόμα

«Τα έργα του αποθεώνουν την ικανότητα του έρωτα να μας αποσπά από την ιδέα του θανάτου». Και έχουμε την ευκαιρία να τα δούμε στην αναδρομική έκθεση του Ιδρύματος Γουλανδρή στην Άνδρο, και στην Αθήνα. Όλα σχεδόν, εκτός από το πιο γνωστό του, το οποίο οι επιμελητές απέρριψαν ως «κραυγαλέο»...
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Το Fondation Louis Vuitton υποδέχεται 270 έργα του Gerhard Richter σε μια μεγάλη αναδρομική έκθεση

Εικαστικά / Gerhard Richter: «Τώρα που δεν απέμειναν ιερείς ή φιλόσοφοι, οι καλλιτέχνες είναι οι σημαντικότεροι άνθρωποι στον κόσμο»

270 έργα ενός από τους σημαντικότερους εν ζωή ζωγράφους θα εκτεθούν το φθινόπωρο στο Fondation Louis Vuitton σε μια μεγάλη αναδρομική έκθεση.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Μια αθέατη ως τώρα πλευρά της Φρίντα Κάλο στη Θεσσαλονίκη

Εικαστικά / Μια αθέατη ως τώρα πλευρά της Φρίντα Κάλο στη Θεσσαλονίκη

Μια διεθνής έκθεση με 241 φωτογραφίες, που μέχρι πρόσφατα δεν είχαν δει το φως δημοσιότητας και αποκαλύπτουν άγνωστες πτυχές της ζωής της πιο διάσημης ζωγράφου του 20ού αιώνα, κάνει στάση το φθινόπωρο στη συμπρωτεύουσα.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Έκθεση αφισών στην Ύδρα μιας Ελλάδας ανόθευτης και ταπεινής

Εικαστικά / Πώς διαφήμιζε η Ελλάδα τον εαυτό της στο εξωτερικό από το ’30 έως το ’60;

Μια σειρά αφισών του ΕΟΤ, σε μια έκθεση που φιλοξενείται στην οικία Λαζάρου Κουντουριώτη, αποκαλύπτει τις πρώτες απόπειρες και τα αρχικά βήματα του ελληνικού τουρισμού, με την υπογραφή σημαντικών Ελλήνων καλλιτεχνών.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Νίκος Τρανός: «Η τέχνη είναι ένα πολύ αποτελεσματικό αντικαταθλιπτικό» 

Εικαστικά / Νίκος Τρανός: «Η τέχνη είναι ένα πολύ αποτελεσματικό αντικαταθλιπτικό» 

Έχει βοσκήσει πρόβατα, έχει πουλήσει κουλούρια και έχει δουλέψει στην οικοδομή, μέχρι που αποφάσισε ότι το μόνο που ήθελε να γίνει είναι καλλιτέχνης. Τελικά, εξελίχθηκε σε έναν από τους κορυφαίους και διεθνώς αναγνωρισμένους Έλληνες δημιουργούς. Ο πρώην πρύτανης της ΑΣΚΤ είναι άνθρωπος από σπάνια πάστα.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
«Οι πρώτοι ομοφυλόφιλοι» και η γέννηση μιας νέας ταυτότητας

Εικαστικά / «Οι πρώτοι ομοφυλόφιλοι» και η γέννηση μιας νέας ταυτότητας

Μια μεγάλη έκθεση στο Σικάγο εξετάζει την γκέι ταυτότητα ως ιστορικό φαινόμενο μέσα από 300 έργα που δημιουργήθηκαν κυρίως στην περίοδο μεταξύ του 1869, όταν δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά η λέξη «ομοφυλόφιλος», και του 1939
THE LIFO TEAM
Η Χίλμα αφ Κλιντ έβρισκε γαλήνη ζωγραφίζοντας λουλούδια

Εικαστικά / Η Χίλμα αφ Κλιντ έβρισκε γαλήνη ζωγραφίζοντας λουλούδια

Σε μια σειρά έργων που παρουσιάζει το θαύμα της ανθοφορίας των λουλουδιών και των φυτών, μια από τις πιο αξιοσέβαστες καλλιτέχνιδες της Σουηδίας στρέφεται σε έναν κόσμο ομορφιάς, γαλήνης και ισορροπίας για να αποκαλύψει αλήθειες για την ανθρώπινη κατάσταση.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Το «Πλέγμα των Κυκλάδων» και μια έκθεση που μας ταξιδεύει στις διαχρονικές του συνδέσεις

Εικαστικά / Το «Πλέγμα των Κυκλάδων» και μια έκθεση για τις διαχρονικές του συνδέσεις

Μπορεί η σύγχρονη τέχνη να συνομιλήσει δημιουργικά με την αρχαία πολιτιστική κληρονομιά; Στην ΕΦΑ Κυκλάδων πίστεψαν στο «στοίχημα» και έτσι προέκυψε μια έκθεση με ξεχωριστό ενδιαφέρον στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ίου.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ