Είναι δύσκολο να περιγράψεις το έργο του Ιάννη Ξενάκη χωρίς κλισέ, είναι αδύνατο να χωρέσεις το πολυδιάστατο, διαχρονικά πρωτοποριακό έργο του σε μερικές λέξεις. Οι περισσότερες αναφορές στο περιεχόμενο της διπλής έκθεσης «Ιάννης Ξενάκης: Ηχητικές Οδύσσειες | Ο Ξενάκης και η Ελλάδα» που εγκαινιάστηκε χθες στο ΕΜΣΤ ξεκινούν κάπως έτσι, επειδή πραγματικά δεν ξέρεις σε ποια ιδιότητά του να επικεντρωθείς: υπήρξε πρωτοπόρος συνθέτης, θεωρητικός της μουσικής, αρχιτέκτονας, μηχανικός, μαθηματικός και ένας από τους πιο προοδευτικούς και δημιουργικούς στοχαστές του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα.
Κατά τη δεκαετία του 1950 ο Ξενάκης έσπασε τους κώδικες της σύγχρονης μουσικής και δημιούργησε ένα μουσικό είδος απολύτως δικό του. Άμεσα αναγνωρισμένος, αλλά και σε διαρκή κατάσταση επανεφεύρεσης και επανάστασης, συνέθεσε μουσική που είναι ταυτόχρονα μια αναφορά στην αρχαιότητα, μια ωδή στη φύση και τα στοιχεία της, ένας φόρος τιμής στον μοντερνισμό στο ακρότατο σημείο του και ένα όραμα για τη χρήση της τεχνολογίας.
Με πλούσιο αρχειακό υλικό, φωτογραφίες και επιστολές, η έκθεση καταγράφει τις πτυχές της πλούσιας μουσικής ζωής στην Ελλάδα τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, τις πρωτοβουλίες που προώθησαν τη μουσική πρωτοπορία και στήριξαν τους σύγχρονους συνθέτες, και φτάνει μέχρι την επιστροφή στη χώρα του Ξενάκη και τη διοργάνωση των μεγάλων ελληνικών έργων του.
Στους δύο ορόφους του ΕΜΣΤ, σε ένα περιβάλλον ιδανικό για να παρουσιαστεί το ευρύτατα αναγνωρισμένο έργο του, το ελληνικό κοινό θα έχει την ευκαιρία να γνωρίσει τον άνθρωπο και τον δημιουργό σε μια έκθεση, τη μεγαλύτερη για τον Ξενάκη διεθνώς, που είναι συμπαραγωγή του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και του Musée de la Musique-Philharmonie de Paris και έχουν επιμεληθεί η κόρη του, Μάχη Ξενάκη, ο Thierry Maniguet (Musée de la Musique-Philharmonie de Paris) και η Kατερίνα Γρέγου (Καλλιτεχνική Διευθύντρια του EMΣΤ).
Ο Ξενάκης πρωτοστάτησε στη χρήση μαθηματικών μοντέλων στη μουσική, όπως η θεωρία των παιγνίων. Υπήρξε –και εξακολουθεί να είναι– μία από τις κορυφαίες επιρροές διεθνώς στην ανάπτυξη της ηλεκτρονικής μουσικής και της μουσικής σύνθεσης από υπολογιστή. Η έκθεση παρουσιάζει πρωτότυπο υλικό από τα πολλαπλά στρώματα της δημιουργικότητάς του: φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια, απεικονιστικές παρτιτούρες, μακέτες, βίντεο και ανέκδοτο ακουστικό υλικό.
Χωρισμένη σε έξι ενότητες, η έκθεση «Ηχητικές Οδύσσειες» του ισογείου επικεντρώνεται στο πιο σημαντικό και αντισυμβατικό κομμάτι του έργου του και ρίχνει φως στην προσωπική του ιστορία, όπως επίσης και στην εικαστική, λογοτεχνική και μουσική παραγωγή του. Ενσωματώνει τον συνθέτη στον καιρό του και στα πολιτικά και πολιτιστικά κινήματα που τον καθόρισαν ως καλλιτέχνη. Σε έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο, σχεδιασμένο από την Εύα Μανιδάκη και τον Θανάση Δεμίρη (Flux Office), o επισκέπτης καλείται να βυθιστεί στην πολυτάραχη προσωπική ιστορία του Ιάννη Ξενάκη, να ανακαλύψει το εύρος του έργου του και των ενδιαφερόντων του και να ταξιδέψει στο μοναδικό και πολυδιάστατο σύμπαν του.
Ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να δει το Περίπτερο της Phillips, το πρώτο αξιοσημείωτο αρχιτεκτονικό έργο του Ξενάκη, και την αλληλένδετη με αυτό ορχηστρική του σύνθεση για 61 όργανα με τίτλο «Μεταστάσεις» που θεωρείται το πρώτο έργο της ωριμότητάς του. Μαζί με τη μακέτα του Περιπτέρου, μια προθήκη παραπέμπει στην έκθεση του 1958, σχεδιασμένη με εικόνες του Le Corbusier, και η μουσική του Varèse εναλλάσσεται με την ηλεκτρονική σύνθεση του Ξενάκη, «Concret PH», που ακουγόταν στην είσοδο.
Η έκθεση συνεχίζει με τα «Κράματα», μια ενότητα που θέτει σε προοπτική τη σχέση του με τον Γερμανό μαέστρο Hermann Scherchen, ο οποίος συνέβαλε στη δημόσια αναγνώρισή του, και αντιπαραβάλλει τα μεγάλα αρχιτεκτονικά έργα με τις στοχαστικές μουσικές συνθέσεις, για παράδειγμα τα γυάλινα πάνελ του μοναστηριού Sainte-Marie de La Tourette, που απηχούν τις μουσικές μήτρες των συνθέσεων «Αχορρίψεις» ή «Πιθοπρακτά».
Τα «Πολύτοπα» –τα πολυμεσικά χωρικά έργα που αποτελούσαν συγκερασμό ήχου, φωτισμών και ζωντανών επιτελέσεων– είναι επισφράγισμα της δημιουργικής ιδιοφυΐας του Ξενάκη, καθώς συνδυάζουν το σύνολο των δεξιοτήτων και των ενδιαφερόντων του. Θεωρούμενα ως μέρος του ώριμου έργου του, συνιστούν μια σύνθεση της ξενάκειας σκέψης.
Από το Γαλλικό Περίπτερο έως τη Διεθνή Έκθεση του Μόντρεαλ το 1967 και το Πολύτοπο των Μυκηνών ή το Διάτοπο στο Beaubourg –και τα δύο του 1978–, αυτά τα φιλόδοξα και πολύπλοκα έργα έδωσαν την ευκαιρία στον Ξενάκη να προσεγγίσει ένα ευρύτερο κοινό που ήρθε για να δει από κοντά αυτές τις χωροθετημένες παραστάσεις οι οποίες αναμείγνυαν ηλεκτρονικούς ή ενόργανους ήχους με φωτιστικές εγκαταστάσεις. Η συγκεκριμένη ενότητα συγκεντρώνει σχέδια και φωτογραφίες που ρίχνουν φως σε αυτά τα εμβληματικά έργα, τα οποία υπήρξαν πρόδρομοι της σημερινής τέχνης νέων μέσων ή της ψηφιακής τέχνης.
Στην ενότητα «Χώρος και Χρόνος» παρουσιάζονται έργα που αμφισβητούν ριζικά την ορθόδοξη χωροθέτηση του ήχου, είτε με την τοποθέτηση των ακροατών εντός της ίδιας της ορχήστρας, όπως για παράδειγμα στο έργο «Τερρέκτωρ», που γράφτηκε το 1966 για το Διεθνές Φεστιβάλ Σύγχρονης Τέχνης της Ρουαγιάν, είτε με τη χρήση ενός περίπλοκου συστήματος ηχείων, όπως στο Hibiki Hana Ma, σύνθεση που έγινε για την Παγκόσμια Έκθεση του Τόκιο το 1970.
Η τελευταία ενότητα της έκθεσης παρουσιάζει την εξερεύνηση του Ξενάκη στις μηχανές και την πληροφορική, ένα αναπόσπαστο μέρος της αέναης αναζήτησής του για το τέλειο εργαλείο που να μπορεί να κάνει πολύπλοκους υπολογισμούς και συγχρόνως να αντιλαμβάνεται τη γραφική αναπαράσταση των ηχητικών φαινομένων. Ο Ξενάκης, π.χ., εφηύρε το υπολογιστικό σύστημα UPIC (γνωστό και ως «πολυαγωγία»), το οποίο δημιούργησε στο CEMAMu (Centre d’Etudes de Mathématique et Automatique Musicales), το 1972 ίδρυσε το Κέντρο Υπολογιστών Μουσικής Έρευνας σε συνεργασία με πανεπιστημιακούς από διάφορα επιστημονικά πεδία, ανάμεσά τους αισθητικοί, φιλόσοφοι, μαθηματικοί, επιστήμονες της πληροφορικής και ηλεκτρολόγοι μηχανικοί. Τα τεκμήρια και τα αρχεία σε αυτή την ενότητα αναδεικνύουν την καθοριστική συμβολή του Ξενάκη στην ηλεκτρονική ηχητική σύνθεση.
Παράλληλα, στον 3ο όροφο του μουσείου παρουσιάζεται μια νέα παραγωγή του ΕΜΣΤ, η έκθεση «Ο Ξενάκης και η Ελλάδα», σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών και το Κέντρο Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας (ΚΣΥΜΕ) που ίδρυσε ο ίδιος ο Ιάννης Ξενάκης και στεγάζεται στο Ωδείο Αθηνών. Την έχουν επιμεληθεί ο Σταμάτης Σχιζάκης (ΕΜΣΤ) με τη Στέλλα Κουρμπανά (Ωδείο Αθηνών - ΚΣΥΜΕ) και ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός είναι της Εύας Μανιδάκη και του Θανάση Δεμίρη (Flux Office). Η έκθεση διερευνά την ταραγμένη και πολύπλοκη σχέση του Ξενάκη με την πρώτη του πατρίδα, από τα χρόνια στη Γαλλία μετά την καταδίκη του σε θάνατο έως την επιστροφή του στην Ελλάδα μετά από 27 χρόνια αυτοεξορίας, και την καταξίωσή του.
Με πλούσιο αρχειακό υλικό, φωτογραφίες και επιστολές, η έκθεση καταγράφει τις πτυχές της πλούσιας μουσικής ζωής στην Ελλάδα τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, τις πρωτοβουλίες που προώθησαν τη μουσική πρωτοπορία και στήριξαν τους σύγχρονους συνθέτες, και φτάνει μέχρι την επιστροφή του Ξενάκη και τη διοργάνωση των μεγάλων του ελληνικών έργων, όπως το «Πολύτοπο Μυκηνών». Μέσα από τις επιστολές φαίνεται η εκτίμηση που τρέφουν για το έργο του Ξενάκη σημαντικές προσωπικότητες της μουσικής όπως ο Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου και ο Χατζιδάκις, ενώ μπορείς να διαβάσεις και το όραμά του για τη δημιουργία Κέντρου Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας στην επιστολή που είχε στείλει στον Κωνσταντίνο Καραμανλή.
Στον δεύτερο όροφο, και μπροστά από το έργο του Γιάννη Κουνέλλη, ο αναγνωρισμένος σολίστ κρουστών Αλέξανδρος Γιοβάνος ερμήνευσε μία από τις διασημότερες συνθέσεις του Ξενάκη για σόλο κρουστά, το εμβληματικό έργο «Ψάπφα» (αρχαϊκή μορφή του ονόματος «Σαπφώ»). Είναι ένα συναρπαστικό έργο που κορυφώνεται με μεταλλικά κρουστά και (η διπλή) παρουσίασή του ήταν το highlight της βραδιάς. Η «Ψάπφα» υπήρξε παραγγελία του αγγλικού φεστιβάλ Μπαχ και είναι αφιερωμένη στον Σιλβιό Γκουαλντά, πιστό συνεργάτη του συνθέτη, ο οποίος υπήρξε και ο πρώτος που ερμήνευσε το έργο στο Λονδίνο το 1976. Η συναυλία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του αφιερώματος του ΕΜΣΤ στον Ιάννη Ξενάκη, σε συμπαραγωγή με την Εθνική Λυρική Σκηνή.
Η βραδιά των εγκαινίων ολοκληρώθηκε στην ταράτσα με ένα πρόγραμμα ηλεκτρονικής μουσικής εμπνευσμένο από τον Ξενάκη με την επιμέλεια των Studio LABOUR – το Studio LABOUR αποτελείται από τους Farahnaz Hatam και Colin Hacklander που έχουν έδρα το Βερολίνο και δημιουργούν έργα βασισμένα στον ήχο. Το πρόγραμμα άνοιξε με μια επιλογή ηλεκτρονικών έργων του Ξενάκη από τον μελετητή του και συνθέτη Sergio Luque, ο οποίος παρουσίασε και τη δική του σύνθεση με τίτλο «Daisy». Στη συνέχεια, οι LABOUR παρουσίασαν μια διασκευή του έργου τους «sungazing». Ακολούθησαν οι Rashad Becker και JASSS b2b Juliana Huxtable. Το έργο του Ξενάκη με θέα την Ακρόπολη – δεν θα μπορούσε να βρεθεί καλύτερο σημείο.
Η έκθεση «ΙΑΝΝΗΣ ΞΕΝΑΚΗΣ. ΔΥΟ ΕΚΘΕΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΜΣΤ: Ιάννης Ξενάκης: Ηχητικές Οδύσσειες | Ο Ξενάκης και η Ελλάδα» στην Αίθουσα Περιοδικών Εκθέσεων στο ισόγειο και στον 3ο όροφο θα είναι ανοιχτή μέχρι τις 7/1/24.
